কাযানুপস্সনা
আনাপানপব্বৱণ্ণনা
৩৭৪. আৰম্মণৱসেনাতি অনুপস্সিতব্বকাযাদিআৰম্মণৱসেন. চতুধা ভিন্দিত্ৱাতি উদ্দেসৱসেন চতুধা ভিন্দিত্ৱা. ততো চতুব্বিধসতিপট্ঠানতো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৱা কাযং ৱিভজন্তোতি পাঠসেসো.
কথঞ্চাতি এত্থ কথন্তি পকাৰপুচ্ছা, তেন নিদ্দিসিযমানে কাযানুপস্সনাপকাৰে পুচ্ছতি. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকো, তেন উদ্দেসৱাৰেন অপাকটং নিদ্দেসৱাৰেন ৱিভাৱিযমানং ৱিসেসং জোতেতি. বাহিৰকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৱতো সব্বপ্পকাৰগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি, তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৱসেন আগতা চুদ্দসপ্পকাৰা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাপ্পকাৰা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩) ৱুত্তা কেসাদিৱণ্ণসণ্ঠানকসিণাৰম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকাৰা, লোকিযাদিপ্পকাৰা চ, তে সব্বেপি অনৱসেসতো সঙ্গণ্হাতি. ইমে চ পকাৰা ইমস্মিংযেৱ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৱুত্তং ‘‘সব্বপ্পকাৰ…পে… পটিসেধনো চা’’তি. তত্থ তথাভাৱপটিসেধনোতি সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৱপটিসেধনো, এতেন ইধ ভিক্খৱেতি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৱসদ্দত্থোতি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৱধাৰণানি যথা ‘‘ৱাযুভক্খো’’তি. তেনাহ ‘‘ইধেৱ ভিক্খৱে সমণো’’তিআদি. পৰিপুণ্ণসমণপ্পকৰণধম্মো হি সো পুগ্গলো, যো সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো. পৰপ্পৱাদাতি পৰেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকাৰা ৱাদা তিত্থাযতনানি.
অৰঞ্ঞাদিকস্সেৱ ভাৱনানুৰূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্সহী’’তিআদি ৱুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. দোহনকালে যথা থনেহি অনৱসেসতো খীৰং ন পগ্ঘৰতি, এৱং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. ৰূপ-সদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো ৰূপাৰম্মণাদিৰসো. পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৱা সংসাৰে পৰিচিতাৰম্মণং. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৱ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৱসেন পৱত্তায সতিযা. আৰম্মণেতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে. দড়্হন্তি থিৰং, যথা সতোকাৰিস্স উপচাৰপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৱাতি অত্থো.
ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিসেসাধিগমস্স অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৱিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স পদট্ঠানভূতং.
ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয ভগৱা যোগীনং অনুৰূপনিৱাসট্ঠানুপদিসনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অৰঞ্ঞে এককো ৱিহৰিত্ৱা পটিপক্খনিম্মথনৱসেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধায ৱদতি. পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিন্তি ভাৱনুস্সাহজৱস্স যোগ্গকৰণভূমিভূতং.
অদ্ধানৱসেন পৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন দীঘং ৱা অস্সসন্তো, ইত্তৰৱসেন পৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন ৰস্সং ৱা অস্সসন্তোতি যোজনা. এৱং সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘৰস্সতাপজাননসব্বকাযপ্পটিসংৱেদনওড়াৰিকোড়াৰিকপটিপ্পস্সম্ভনৱসেন ভাৱনং সিক্খতো, তথাভূতো ৱা হুত্ৱা তিস্সো সিক্খা পৱত্তযতো. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে. অস্সাসপস্সাসে পৰিগ্গণ্হাতি ৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৱুত্তো. ঝানঙ্গানি পৰিগ্গণ্হাতি অৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো. ৱত্থু নাম কৰজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থীতি ৱিসুদ্ধিদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং, ন অহেতুকং, নাপি ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকং, অথ খো অৱিজ্জাদিহেতুক’’ন্তি অদ্ধাত্তযেপি কঙ্খাৱিতৰণেন ৱিতিণ্ণকঙ্খো. ‘‘যং কিঞ্চি ভিক্খু ৰূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৫৪) নযেন কলাপসম্মসনৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা. উদযৱযানুপস্সনাদিৱসেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো. অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা.
‘‘পৰস্স ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে’’তি ইদং সম্মসনৱাৰৱসেনাযং পাড়ি পৱত্তাতি কত্ৱা ৱুত্তং, সমথৱসেন পন পৰস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৱ নত্থি. অট্ঠপেত্ৱাতি অন্তৰন্তৰা ন ঠপেত্ৱা. অপৰাপৰং সঞ্চৰণকালোতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মেসুপি নিৰন্তৰং ৱা ভাৱনায পৱত্তনকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৱুত্তং ইদং ধম্মদ্ৱযং ঘটিতং একস্মিং কালে একতো আৰম্মণভাৱেন ন লব্ভতি, একজ্ঝং আলম্বিতুং ন সক্কাতি অত্থো.
সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৱ কাৰণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো. অস্সাসপস্সাসানং উপ্পত্তিহেতু কৰজকাযাদি, তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী, তং পন সমুদযধম্মং উপমায দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভস্তন্তি ৰুত্তিং. গগ্গৰনাড়িন্তি উক্কাপনাড়িং. তেতি কৰজকাযাদিকে. যথা অস্সাসপস্সাসকাযো কৰজকাযাদিসম্বন্ধী তংনিমিত্ততায, এৱং কৰজকাযাদযোপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো তংনিমিত্তভাৱেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সমুদয…পে… ৱুচ্চতী’’তি. পকতিৱাচী ৱা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩১০; পটি. ম. ১.৩৩) ৱিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনকপকতিকাযানুপস্সী ৱা ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘কৰজকাযঞ্চা’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱা কাযস্মিন্তি ভুম্মৱচনং সুট্ঠুতৰং যুজ্জতি.
ৱযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৱিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৱে যং ন হোতি, তদভাৱো তস্স অভাৱস্স হেতু ৱিয ৱোহৰীযতীতি উপচাৰতো কৰজকাযাদিঅভাৱো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৱযকাৰণং ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি. অযং তাৱেত্থ পঠমৱিকপ্পৱসেন অত্থৱিভাৱনা. দুতিযৱিকপ্পৱসেন উপচাৰেন ৱিনাযেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৱিয ভিন্নৱত্থুৱিসযতায সমুদযৱযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৱযং অনুপস্সন্তো’’তি. ‘‘অত্থি কাযো’’তি এৱ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তি ৱত্ৱা অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায, পৰেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৱগুণযোগতো ৱা ‘‘সত্তো’’তি পৰেহি পৰিকপ্পিতো, তস্স সত্তনিকাযস্স পূৰণতো চ চৱনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি, থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি, পুৰি পুৰে ভাগে সেতি পৱত্ততীতি ‘‘পুৰিসো’’তি, আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৱেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি, পৰো ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৱা ‘‘মমা’’তি, ৱুত্তপ্পকাৰৱিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৱা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৱেন ‘‘কস্সচী’’তি, ৱিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৱলং ‘‘কাযো এৱ অত্থী’’তি. দসহিপি পদেহি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৱ কাযস্স ৱিভাৱেতি. এৱন্তি ‘‘কাযোৱ অত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.
ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণং পৰং পমাণং পাপনত্থায. সতিপমাণত্থাযাতি কাযপৰিগ্গাহিকং সতিং পৱত্তনসতিং পৰং পমাণং পাপনত্থায. ইমস্স হি ৱুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স, সতিযা চ পৰিব্ৰূহনায হোতি. তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৱুড্ঢত্থাযা’’তি. ইমিস্সা ভাৱনায তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৱুত্তং ‘‘তণ্হা…পে… ৱিহৰতী’’তি. তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চিপি ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি. এৱম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৱতো অৱুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপৰি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ যথা ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপি, অযম্পি পাৰাজিকো হোতী’’তি. (পাৰা. ৪২) এৱন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকাৰস্স পচ্চামসনং নিগমনৱসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে… দস্সেতী’’তি.
পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৱে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা, তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৱ নাম হোতি তদভাৱে অভাৱতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা’’তি, যথা ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১; ৱিভ. ৪৮৪). তংৱিঞ্ঞাণবীজতংসন্ততিসম্ভূতো সব্বোপি লোকিযো ৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি সুত্তন্তনযেন. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, উভিন্নং অপ্পৱত্তিযা নিমিত্তভূতোতি অত্থো. ন পৱত্ততি এত্থাতি ৱা অপ্পৱত্তি. ‘‘দুক্খপৰিজাননো’’তিআদি একন্ততো চতুকিচ্চসাধনৱসেনেৱ অৰিযমগ্গস্স পৱত্তীতি দস্সেতুং ৱুত্তং. অৱুত্তসিদ্ধো হি তস্স ভাৱনাপটিৱেধো. চতুসচ্চৱসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৱসেন. উস্সক্কিত্ৱাতি ৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায আৰুহিত্ৱা, ভাৱনং উপৰি নেত্ৱাতি অত্থো. নিয্যানমুখন্তি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণূপাযো.
আনাপানপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা
৩৭৫. ইৰিযাপথৱসেনাতি ইৰিযনং ইৰিযা, কিৰিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৱেদিতব্বো. ইৰিযানং পথো পৱত্তিমগ্গোতি ইৰিযাপথো, গমনাদিৱসেন পৱত্তা সৰীৰাৱত্থা. গচ্ছন্তো ৱা হি সত্তো কাযেন কাতব্বকিৰিযং কৰোতি ঠিতো ৱা নিসিন্নো ৱা নিপন্নো ৱাতি, তেসং ইৰিযাপথানং ৱসেন, ইৰিযাপথৱিভাগেনাতি অত্থো. পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং, যথাৱুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৱা অধিপ্পাযো. ‘‘গচ্ছন্তো ৱা’’তিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স, গমনাদিগতৱিসেসজাননস্স চ সাধাৰণৱচনং, তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ন ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৱিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সত্তূপলদ্ধিন্তি ‘‘সত্তো অত্থী’’তি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং. ন পজহতি ন পৰিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৱতো. ততো এৱ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কাৰকো ৱেদকো’’তি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপ্পটিপক্খভাৱতো, অননুব্ৰূহনতো ৱা. এৱং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৱোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৱা সতিপট্ঠানভাৱনা ৱা ন হোতী’’তি. ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি সুক্কপক্খো, তস্স ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তমেৱ হি অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ কো গচ্ছতীতি সাধনং, কিৰিযঞ্চ অৱিনিব্ভুত্তং কত্ৱা গমনকিৰিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৱৱিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিদস্সনতো. কস্স গমনন্তি তমেৱত্থং পৰিযাযন্তৰেন ৱদতি সাধনং, কিৰিযঞ্চ ৱিনিব্ভুত্তং কত্ৱা গমনকিৰিযায অকত্তুসম্বন্ধীভাৱৱিভাৱনতো. পটিক্খেপত্থঞ্হি অন্তোনীতং কত্ৱা উভযত্থং কিং-সদ্দো পৱত্তো. কিং কাৰণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিৰিযায অৱিপৰীতকাৰণপুচ্ছা. ইদঞ্হি গমনং নাম অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্ৰিযেহি, ইন্দ্ৰিযানি অত্তেহীতি এৱমাদি মিচ্ছাকাৰণৱিনিমুত্তঅনুৰূপপচ্চযহেতুকো ধম্মানং পৱত্তিআকাৰৱিসেসো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
ন কোচি সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৱতো. ইদানি ধম্মমত্তস্সেৱ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চিত্তকিৰিযা চ সা, ৱাযোধাতুযা ৱিপ্ফাৰো ৱিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰো, তেন. এত্থ চ চিত্তকিৰিযগ্গহণেন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰং নিৱত্তেতি, ৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰগ্গহণেন চেতনাৱচীৱিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিৰিযং নিৱত্তেতি, উভযেন পন কাযৱিঞ্ঞত্তিং ৱিভাৱেতি. ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱত্ৱা যথা পৱত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৱোহাৰো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি গন্তুকামতাৱসেন পৱত্তচিত্তং. ৱাযং জনেতীতি ৱাযোধাতুঅধিকং ৰূপকলাপং উপ্পাদেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতৰূপকাযস্স থম্ভনসন্ধাৰণচলনানং পচ্চযভূতেন আকাৰৱিসেসেন পৱত্তমানং ৱাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি. অধিপ্পাযসহভাৱী হি ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি. যথাৱুত্তঅধিকভাৱেনেৱ চ ৱাযোগহণং, ন ৱাযোধাতুযা এৱ জনকভাৱতো, অঞ্ঞথা ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপভাৱো দুৰুপপাদো সিযা. পুৰতো অভিনীহাৰো পুৰতোভাগেন কাযস্স পৱত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদেসেন সঙ্খেপতো ৱত্ৱা তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্ৰাপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায পাদতলতো পট্ঠায. উস্সিতভাৱোতি উব্বিদ্ধভাৱো.
এৱং পজানতোতি এৱং চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেনেৱ গমনাদি হোতীতি পজানতো. তস্স এৱং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৱং হোতী’’তি ৱিচাৰণা ৱুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৱেসৱসেন, লোকৱোহাৰৱসেন ৱা. অত্থি পনাতি অত্তনো এৱং ৱীমংসনৱসেন পুচ্ছাৱচনং. নত্থীতি নিচ্ছযৱসেন সত্তস্স পটিক্খেপৱচনং. ‘‘যথা পনা’’তিআদি তস্সেৱ অত্থস্স উপমায ৱিভাৱনং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
নাৱা মালুতৱেগেনাতি যথা অচেতনা নাৱা ৱাতৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৱেগেন দেসন্তৰং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৱাতাহতো যথাৱুত্তৱাযুনা নীতো দেসন্তৰং যাতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. সচে পন কোচি ৱদেয্য ‘‘যথা নাৱাতেজনানং পেল্লকস্স পুৰিসস্স ৱসেন দেসন্তৰগমনং, এৱং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৱং ইচ্ছিতো ৱাযমত্থো যথা হি নাৱাতেজনানং সংহতলক্খণস্সেৱ পুৰিসস্স ৱসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৱং কাযস্সাপীতি. কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৱ পতিট্ঠং লভতি, ন পুৰিসৱাদো. তেনাহ ‘‘যন্তসুত্তৱসেনা’’তিআদি.
তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন গমনাদিকিৰিযাৱসেন পচ্চযেহি পযোজিতং. ঠাতীতি তিট্ঠতি. এত্থাতি ইমস্মিং লোকে. ৱিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ততংসমুট্ঠানৱাযোধাতুআদিহেতুপচ্চযেহি ৱিনা. তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য. ৱজেতি ৱজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো. পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৱিৰহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৱত্তিযা পচ্চযাধীনৱুত্তিতাৱিভাৱনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৱিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বা.
পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকাৰেহি নিহিতো ঠপিতো. সব্বসঙ্গাহিকৱচনন্তি সব্বেসম্পি চতুন্নং ইৰিযাপথানং একজ্ঝং সঙ্গণ্হনৱচনং, পুব্বে ৱিসুং ৱিসুং ইৰিযাপথানং ৱুত্তত্তা ইদং নেসং একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱচনন্তি অত্থো. পুৰিমনযো ৱা ইৰিযাপথপ্পধানো ৱুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং, অপধানঞ্চ ইৰিযাপথং অনুনিপ্ফাদিং কত্ৱা দস্সেতুং দুতিযনযো ৱুত্তোতি এৱম্পেত্থ দ্ৱিন্নং নযানং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ঠিতোতি পৱত্তো.
ইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনম্পি ইৰিযাপথৱতো কাযস্সেৱ পৰিগ্গণ্হনং তস্স অৱত্থাৱিসেসভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি. তেনেৱেত্থ ৰূপক্খন্ধৱসেনেৱ সমুদযাদযো উদ্ধটা. এস নযো সেসৱাৰেসুপি. আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহাৰসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তাৰো আকাৰা সঙ্গয্হন্তি, এৱং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা’’তি আদযোপি পঞ্চ আকাৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা
৩৭৬. চতুসম্পজঞ্ঞৱসেনাতি সমন্ততো পকাৰেহি, পকট্ঠং ৱা সৱিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৱত্তং ঞাণং, হত্থৱিকাৰাদিভেদভিন্নত্তা চত্তাৰি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৱসেন. ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীনি সামঞ্ঞফলে (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; দী. নি. টী. ১.২১৪ ৱাক্যখন্ধেপি) ৱণ্ণিতানি, ন পুন ৱণ্ণেতব্বানি, তস্মা তংতংসংৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনাপি তত্থ ৱিহিতনযেনেৱ গহেতব্বা. ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতী’’তিআদি ৱচনতো অভিক্কমাদিগতচতুসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গণ্হনেন ৰূপকাযস্সেৱেত্থ সমুদযধম্মানুপস্সিতাদি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৰূপক্খন্ধস্সেৱ সমুদযো চ ৱযো চ নীহৰিতব্বো’’তি. ৰূপধম্মানংযেৱ হি পৱত্তিআকাৰৱিসেসা অভিক্কমাদযোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা
৩৭৭. পটিক্কূলমনসিকাৰৱসেনাতি জিগুচ্ছনীযতায পটিকূলমেৱ পটিক্কূলং, যো পটিক্কূলসভাৱো পটিক্কূলাকাৰো, তস্স মনসি কৰণৱসেন. অন্তৰেনাপি হি ভাৱৱাচিনং সদ্দং ভাৱত্থো ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি. যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮২) ৱুত্তং, তস্মা তত্থ, তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.১৮২ আদযো) ৱুত্তনযেন ‘‘ইমমেৱ কায’’ন্তি আদীনমত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱত্থাদীহি পসিব্বকাকাৰেন বন্ধিত্ৱা কতং আৱাটনং পুতোড়ি. নানাকাৰা একস্মিং ঠানে সম্মিস্সাতি এত্তাৱতা নানাৱণ্ণানং কেসাদীনঞ্চ উপমেয্যতা. ৱিভূতকালোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৱা কেসাদীনং অসুভাকাৰস্স উপট্ঠিতকালো. ইতি-সদ্দস্স আকাৰত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৱ’’ন্তি ৱত্ৱা তং আকাৰং সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপৰিগ্গণ্হনেনা’’তিআদিমাহ. কেসাদিসঞ্ঞিতানঞ্হি অসুচিভাৱানং পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলাকাৰস্স সমুদযতো অনুপস্সনা ইধ কাযানুপস্সনাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা
৩৭৮. ধাতুমনসিকাৰৱসেনাতি পথৱীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আৰব্ভ পৱত্তভাৱনামনসিকাৰৱসেন, চতুধাতুৱৱত্থানৱসেনাতি অত্থো. ধাতুমনসিকাৰো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৱৱত্থানন্তি হি অত্থতো একং. গোঘাতকোতি জীৱিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৱাসিকোতি কম্মকৰণৱসেন তস্স সমীপৱাসী তং নিস্সায জীৱনকো. ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা. মহাপথানং ৱেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৱ ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠানতায ৱেমজ্ঝসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তাৰো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৱা তত্থ সমোহিতা ৱিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথং, তস্মিং চতুমহাপথে. ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৬৩; অ. নি. ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৱা গতিনিৱত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৱা গমনং সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইৰিযাপথানং যেন কেনচি আকাৰেন ঠিতত্তা যথা ঠিত’’ন্তি. তত্থ আকাৰেনাতি ঠানাদিনা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰেন. ঠানাদযো হি ইৰিযাপথসঙ্খাতায কিৰিযায পথো পৱত্তিমগ্গোতি ‘‘ইৰিযাপথো’’তি ৱুচ্চন্তীতি ৱুত্তো ৱাযমত্থো. যথাঠিতন্তি যথাপৱত্তং, যথাৱুত্তং ঠানমেৱেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথা ঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৱা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, ‘‘পণিহিত’’ন্তি তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. ‘‘ঠিত’’ন্তি ৱা কাযসঙ্খাতানং ৰূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৱসেন অৱট্ঠানপৰিদীপনং, পণিহিতন্তি পচ্চযৱসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকাৰতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চৱেক্খতীতি পতি পতি অৱেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং পস্সতি.
ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং ভাৱত্থৱিভাৱনৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপৰিব্ৰূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৱড্ঢেন্তস্স. ৱধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৱা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তাৱদেৱা’’তি. গাৱীতি সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতীতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৱিট্ঠানি উপাদায গাৱীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৱিযা তেসং তংসন্নিৱেসস্স অৱিনট্ঠত্তা. ৱিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৱিভুজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা ৱ-কাৰস্স ব-কাৰং, ইকাৰস্স চ ঈকাৰং কত্ৱা. বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৱা. ৱিভজিত্ৱাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৱিৱেচেত্ৱা, ততো ৱা ৱিৱেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৱত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সাপি অপৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৱিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৱিনিব্ভুজ্জনং ৱিৱেচনং. ধাতুসো পচ্চৱেক্খতোতি ঘনৱিনিব্ভোগকৰণেন ধাতুং ধাতুং পথৱীআদিধাতুং ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৱসেন পৱত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৱদন্তি, ৱোহাৰৱসেন পৱত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তৰধানং যুত্তমেৱ যাথাৱতো ঘনৱিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৱঞ্হি সতি যথাৱুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৱাহ ‘‘ধাতুৱসেনেৱ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি. দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো ‘‘যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুৰৱিসাণাদিৱন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমুদাযে অৱিভত্তে গাৱীসমঞ্ঞা, ন ৱিভত্তে. ৱিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমঞ্ঞা’’তি জাননতো. চতুমহাপথো ৱিয চতুইৰিযাপথোতি গাৱিযা ঠিতচতুমহাপথো ৱিয কাযস্স পৱত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইৰিযাপথো যস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৫) ৱিত্থাৰিতা, তস্মা তত্থ, তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.৩০৬) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা
৩৭৯. সিৱথিকায অপৱিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৱত্তানং কথানং, তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৱথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকাৰেহি গহিতসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘সিৱথিকপব্বেহি ৱিভজিতু’’ন্তি. মৰিত্ৱা একাহাতিক্কন্তং একাহমতং. উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানাতি জীৱিতক্খযতো উপৰি মৰণতো পৰং. সমুগ্গতেনাতি সমুট্ঠিতেন. উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা. সেতৰত্তেহি ৱিপৰিভিন্নং ৱিমিস্সিতং নীলং ৱিনীলং, পুৰিমৱণ্ণৱিপৰিণামভূতং ৱা নীলং ৱিনীলং. ৱিনীলমেৱ ৱিনীলকন্তি ক-কাৰেন পদৱড্ঢনং অনত্থন্তৰতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ. স. ৬১৬). পটিক্কূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা. কুচ্ছিতং ৱিনীলন্তি ৱিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৱা অযং ক-কাৰোতি দস্সেতুং ৱুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি. (দী. নি. ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫) পৰিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি. ৱিস্সন্দমানপুব্বন্তি ৱিস্সৱন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘৰন্তপুব্বন্তি অত্থো. তথাভাৱন্তি ৱিস্সন্দমানপুব্বভাৱং.
সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৱুত্তো, সো ভিক্খু. উপসংহৰতি সদিসতং. ‘‘অযম্পি খো’’তিআদি উপসংহৰণাকাৰদস্সনং. আযূতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং পনেত্থ ৱিঞ্ঞাণগতিকমেৱ. উস্মাতি কম্মজতেজো. এৱং পূতিকসভাৱোযেৱাতি এৱং অতিৱিয দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলপূভিকসভাৱো এৱ, ন আযুআদীনং অৱিগমে ৱিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো. এদিসো ভৱিস্সতীতি এৱংভাৱীতি আহ ‘‘এৱং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৱিস্সতী’’তি.
লুঞ্চিত্ৱা লুঞ্চিত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা উপ্পাটেত্ৱা. সাৱসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৱসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং. ‘‘অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিক’’ন্তি অৱিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৱিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৱসেসতো তেসং ৱিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ.
তেৰোৱস্সিকানীতি তিৰোৱস্সং গতানি, তানি পন সংৱচ্ছৰং ৱীতিৱত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৱচ্ছৰানী’’তি. পুৰাণতায ঘনভাৱৱিগমেন ৱিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৱোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ. তেৰোৱস্সিকানেৱাতি সংৱচ্ছৰমত্তাতিক্কন্তানি এৱ. খজ্জমানতাদিৱসেন দুতিযসিৱথিকপব্বাদীনং ৱৱত্থাপিতত্তা ৱুত্তং ‘‘খজ্জমানতাদীনং ৱসেন যোজনা কাতব্বা’’তি.
নৱসিৱথিকপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইমানেৱ দ্ৱেতি অৱধাৰণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৱতো. যতো হি এৱ-কাৰো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৱযস্স ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধা দট্ঠব্বা অনিচ্চতাদিদস্সনতো. সঙ্খাৰেসু আদীনৱৱিভাৱনানি সিৱথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৱথিকানং আদীনৱানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তত্তা’’তি. ইৰিযাপথপব্বাদীনং অপ্পনাৱহতা পাকটা এৱাতি ‘‘সেসানি দ্ৱাদসপী’’তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
কাযানুপস্সনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.