৫. ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গো

১. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

২১৯. চক্খুদ্ৱাৰভাৱেতি চক্খুদ্ৱাৰভাৱহেতু. তংদ্ৱাৰিকেহীতি তস্মিং দ্ৱাৰে পৱত্তনকেহি চিত্তচেতসিকেহি. তে হি ‘‘তং দ্ৱাৰং পৱত্তিওকাসভূতং এতেসং অত্থী’’তি তংদ্ৱাৰিকা. ননু চ তব্বত্থুকেহিপি তং ইন্দট্ঠং কাৰেতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তিক্খে তিক্খত্তা, মন্দে চ মন্দত্তা’’তি? সচ্চং কাৰেতি, তব্বত্থুকাপি পন ইধ ‘‘তংদ্ৱাৰিকা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তা. অপৰিচ্চত্তদ্ৱাৰভাৱংযেৱ হি চক্খু নিস্সযট্ঠেন ‘‘ৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা তংদ্ৱাৰিকেসু তস্স ইন্দট্ঠো পাকটোতি ‘‘তংদ্ৱাৰিকেহী’’তি ৱুত্তং. ইন্দট্ঠো পৰেহি অনুৱত্তনীযতা পৰমিস্সৰভাৱোতি দস্সেন্তো ‘‘তঞ্হি…পে… অনুৱত্তন্তী’’তি আহ. তত্থ তন্তি চক্খুং. তেতি তংদ্ৱাৰিকে. কিৰিযানিট্ঠানৱাচী আৱী-সদ্দো ‘‘ৱিজিতাৱী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৩; ৩.১৯৯) ৱিযাতি আহ ‘‘পৰিনিট্ঠিতকিচ্চজানন’’ন্তি.

‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… মনিন্দ্ৰিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৯) এৱং কত্থচি ছপিন্দ্ৰিযানি আগতানি, কস্মা পন সুত্তন্তে খন্ধাদযো ৱিয ইন্দ্ৰিযানি একজ্ঝং ন ৱুত্তানি, অভিধম্মে চ ৱুত্তানীতি আহ ‘‘তত্থ সুত্তন্তে’’তিআদি. নিস্সৰণূপাযাদিভাৱতোতি এত্থ লোকুত্তৰেসু মগ্গপৰিযাপন্নানি নিস্সৰণং, ইতৰানি নিস্সৰণফলং, ৱিৱট্টসন্নিস্সিতেন নিব্বত্তিতানি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি নিস্সৰণূপাযো, ইতৰেসু কানিচি পৱত্তিভূতানি, কানিচি পৱত্তিউপাযোতি ৱেদিতব্বানি.

খীণাসৱস্স ভাৱভূতোতি ছড়ঙ্গুপেক্খা ৱিয খীণাসৱস্সেৱ ধম্মভূতো.

দ্ৱে অত্থাতি ইন্দলিঙ্গইন্দসিট্ঠট্ঠা. অত্তনো পচ্চযৱসেনাতি যথাসকং কম্মাদিপচ্চযৱসেন. তংসহিতসন্তানেতি ইত্থিন্দ্ৰিযসহিতে, পুৰিসিন্দ্ৰিযসহিতে চ সন্তানে. অঞ্ঞাকাৰেনাতি ইত্থিআদিতো অঞ্ঞেন আকাৰেন. অনুৱত্তনীযভাৱো ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং আধিপচ্চন্তি যোজনা. ইমস্মিঞ্চত্থেতি আধিপচ্চত্থে.

তেসন্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনং তিণ্ণং. যা সুখদুক্খিন্দ্ৰিযানং ইট্ঠানিট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসতা ৱুত্তা, সা আৰম্মণসভাৱেনেৱ ৱেদিতব্বা, ন একচ্চসোমনস্সিন্দ্ৰিযাদীনং ৱিয পৰিকপ্পৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ.

যদিপি পুৰিসিন্দ্ৰিযানন্তৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপকণ্ডেপি (ধ. স. ৫৮৪) দেসিতং, তং পন ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, ন চ তত্থ মনিন্দ্ৰিযং ৱত্ৱা ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি ৱুত্তানি. ইধ পন অট্ঠকথাযং ইন্দ্ৰিযানুক্কমো ৱুত্তো সব্বাকাৰেন যমকদেসনায সংসন্দতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সো ইন্দ্ৰিযযমকদেসনায সমেতী’’তি. পুৰিমপচ্ছিমানং অজ্ঝত্তিকবাহিৰানন্তি চক্খাদীনং পুৰিমানং অজ্ঝত্তিকানং, ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনং পচ্ছিমানং বাহিৰানং. তেসং মজ্ঝে ৱুত্তং উভযেসং উপকাৰকতাদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেন এৱম্পি দেসনন্তৰানুৰোধেন জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অনুক্কমং ৱত্তুং ৱট্টতীতি দস্সেতি. কামঞ্চেত্থ এৱং ৱুত্তং, পৰতো পন কিচ্চৱিনিচ্ছযে ইধ পাড়িযং আগতনিযামেনেৱ মনিন্দ্ৰিযানন্তৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স, তদনন্তৰঞ্চ ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং কিচ্চৱিনিচ্ছযং দস্সেস্সতি. সব্বং তং দুক্খং সঙ্খাৰদুক্খভাৱেন, যথাৰহং ৱা দুক্খদুক্খতাদিভাৱেন. দুৱিধত্তভাৱানুপালকস্সাতি ৰূপাৰূপৱসেন দুৱিধস্স অত্তভাৱস্স অনুপালকস্স. ৰূপাৰূপৱসেন দুৱিধম্পি হি জীৱিতিন্দ্ৰিযং ইধ গহিতং. ‘‘পৱত্তী’’তি এতেন সহজাতধম্মানং পৱত্তনৰসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৱেদযিতানং পৱত্তেতব্বতং দীপেতি. ‘‘ভাৱনামগ্গসম্পযুত্ত’’ন্তি ইমিনা ফলভূতং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং নিৱত্তেতি. ভাৱনাগহণঞ্চেত্থ সক্কা অৱত্তুং. ‘‘ভাৱেতব্বত্তা’’তি ৱুত্তত্তা ভাৱনাভাৱো পাকটোৱ. দস্সনানন্তৰাতি সমানজাতিভূমিকেন অব্যৱহিততং সন্ধাযাহ, ন অনন্তৰপচ্চযং.

তস্সাতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱস্স. অনঞ্ঞসাধাৰণত্তাতি অঞ্ঞেহি অনিন্দ্ৰিযেহি অসাধাৰণত্তা. এৱং সামত্থিযতো কিচ্চৱিসেসং ৱৱত্থপেত্ৱা পকৰণতোপি তং দস্সেতি ‘‘ইন্দ্ৰিযকথায চ পৱত্তত্তা’’তি. অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞেসং ইন্দ্ৰিযসভাৱানম্পি সহজাতধম্মানং. যেহি তে ইন্দট্ঠং কাৰেন্তি, তেসং ৱসৱত্তাপনং নত্থি, যথা মনিন্দ্ৰিযস্স পুব্বঙ্গমসভাৱাভাৱতো সযঞ্চ তে অঞ্ঞদত্থু মনিন্দ্ৰিযস্সেৱ ৱসে ৱত্তন্তি. তেনাহ ‘‘তংসম্পযুত্তানিপি হী’’তিআদি. যদি এৱং কথং তেসং ইন্দট্ঠোতি? ‘‘সুখনাদিলক্খণে সম্পযুত্তানং অত্তাকাৰানুৱিধাপনমত্ত’’ন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. ‘‘চেতসিকত্তা’’তি ইমিনা সম্পযুত্তধম্মানং চিত্তস্স পধানতং দস্সেতি. ততো হি ‘‘চেতসিকা’’তি ৱুচ্চন্তি. সব্বত্থাতি ৱসৱত্তাপনং সহজাতধম্মানুপালনন্তি এৱং যাৱ অমতাভিমুখভাৱপচ্চযতা চ সম্পযুত্তানন্তি তংকিচ্চনিদ্দেসে. ‘‘অনুপ্পাদনে, অনুপত্থম্ভে চ সতী’’তি পদং আহৰিত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ন হি পদত্থো সব্ভাৱং ব্যভিচৰতীতি জনকুপত্থম্ভকত্তাভাৱেপীতি ৱুত্তং হোতি. তপ্পচ্চযানন্তি ইত্থিপুৰিসনিমিত্তাদিপচ্চযানং কম্মাদীনং. তপ্পৱত্তনে নিমিত্তভাৱোতি ইত্থিনিমিত্তাদিআকাৰৰূপনিব্বত্তনে কাৰণভাৱো. স্ৱাযং ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনং তত্থ অত্থিভাৱোযেৱাতি দট্ঠব্বং. যস্মিঞ্হি সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কাৰণন্তি. ‘‘নিমিত্তভাৱো অনুৱিধান’’ন্তি ইমিনা অনুৱিধানসদ্দস্স কম্মত্থতং দস্সেতি. সুখদুক্খভাৱপ্পত্তা ৱিযাতি সযং সুখদুক্খসভাৱপ্পত্তা ৱিয, সুখন্তা দুক্খন্তা চ ৱিযাতি অত্থো. অসন্তস্স…পে… মজ্ঝত্তাকাৰানুপাপনং অঞ্ঞাণুপেক্খনাদিৱসেন ৱেদিতব্বং. সমানজাতিযন্তি অকুসলেহি সুখদুক্খেহি অকুসলূপেক্খায, অব্যাকতেহি অব্যাকতূপেক্খায, কুসলসুখতো কুসলূপেক্খায. তত্থাপি ভূমিৱিভাগেনাযমত্থো ভিন্দিত্ৱা যোজেতব্বো. তং সব্বং খন্ধৱিভঙ্গে ৱুত্তওড়াৰিকসুখুমৱিভাগেন দীপেতব্বং. আদিসদ্দেনাতি ‘‘কামৰাগব্যাপাদাদী’’তি এত্থ ৱুত্তআদিসদ্দেন. সংযোজনসমুচ্ছিন্দনতদুপনিস্সযতা এৱ সন্ধায অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স কিচ্চন্তৰাপসুততা ৱুত্তা, তস্সাপি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনপটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতা লব্ভতেৱ. অব্যাপীভাৱতো ৱা অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চং ন ৱত্তব্বং, ততো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্সাপি তং অট্ঠকথাযং অনুদ্ধটং. মগ্গানন্তৰঞ্হি ফলং ‘‘তায সদ্ধায অৱূপসন্তাযা’’তিআদিৱচনতো (ধ. স. অট্ঠ. ৫০৫) কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৱসেন পৱত্ততি, ন ইতৰং. অঞ্ঞথা অৰিযা সব্বকালং অপ্পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসদৰথা সিযুং. ইতৰস্স পন নিচ্ছন্দৰাগেসু সত্তৱোহাৰো ৱিয ৰুড়্হিৱসেন পটিপ্পস্সদ্ধিকিচ্চতা ৱেদিতব্বা.

এত্থাহ – কস্মা পন এত্তকানেৱ ইন্দ্ৰিযানি ৱুত্তানি, এতানি এৱ চ ৱুত্তানীতি? আধিপচ্চত্থসম্ভৱতোতি চে. আধিপচ্চং নাম ইস্সৰিযন্তি ৱুত্তমেতং. তযিদং আধিপচ্চং অত্তনো কিচ্চে বলৱন্তি অঞ্ঞেসম্পি সভাৱধম্মানং লব্ভতেৱ. পচ্চযাধীনৱুত্তিকা হি পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা তে তেহি অনুৱত্তীযন্তি, তে চ তে অনুৱত্তন্তীতি? সচ্চমেতং, তথাপি অত্থি তেসং ৱিসেসো. স্ৱাযং ৱিসেসো ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপ্পৱত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২১৯) অট্ঠকথাযং দস্সিতোযেৱ.

অপিচ খন্ধপঞ্চকে যাযং সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ৱিসেসনিস্সযো ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানীতি তানি তাৱ আধিপচ্চত্থং উপাদায ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… মনিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিতো ৱুত্তানি. তানি পন যেন ধম্মেন পৱত্তন্তি, অযং সো ধম্মো তেসং ঠিতিহেতূতি দস্সনত্থং জীৱিতং. তযিমে ইন্দ্ৰিযপটিবদ্ধা ধম্মা ইমেসং ৱসেন ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি ৱোহৰীযন্তীতি দস্সনত্থং ভাৱদ্ৱযং. স্ৱাযং সত্তসঞ্ঞিতো ধম্মপুঞ্জো পবন্ধৱসেন পৱত্তমানো ইমাহি ৱেদনাহি সংকিলিস্সতীতি দস্সনত্থং ৱেদনাপঞ্চকং. ততো ৱিসুদ্ধত্থিকানং ৱোদানসম্ভাৰদস্সনত্থং সদ্ধাদিপঞ্চকং. ততো ৱোদানসম্ভাৰা ইমেহি ৱিসুজ্ঝন্তি, ৱিসুদ্ধিপ্পত্তা, নিট্ঠিতকিচ্চা চ হোন্তীতি দস্সনত্থং অন্তে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনি তীণি ৱুত্তানি. সব্বত্থ ‘‘আধিপচ্চত্থং উপাদাযা’’তি পদং যোজেতব্বং. এত্তাৱতা অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি অঞ্ঞেসং অগ্গহণং.

অথ ৱা পৱত্তিনিৱত্তীনং নিস্সযাদিদস্সনত্থম্পি এতানি এৱ ৱুত্তানি. পৱত্তিযা হি ৱিসেসতো মূলনিস্সযভূতানি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. যথাহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদি (সু. নি. ১৭১). তস্সা উপ্পত্তি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযেহি. ৱিসভাগৱত্থুসৰাগনিমিত্তা হি যেভুয্যেন সত্তকাযস্স অভিনিব্বত্তি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তিণ্ণং খো পন, মহাৰাজ, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি, ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গব্ভো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮; ২.৪১১; মি. প. ৪.১.৬). অৱট্ঠানং জীৱিতিন্দ্ৰিযেন তেন অনুপালেতব্বতো. তেনাহ ‘‘আযু ঠিতি যপনা যাপনা’’তিআদি. উপভোগো ৱেদনাহি. ৱেদনাৱসেন হি ইট্ঠাদিসব্বৱিসযুপভোগো. যথাহ – ‘‘ৱেদযতি ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৱেদনাতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯). এৱং পৱত্তিযা নিস্সযসমুপ্পাদট্ঠিতিসম্ভোগদস্সনত্থং চক্খুন্দ্ৰিযং যাৱ উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি দেসিতানি. যথা চেতানি পৱত্তিযা, এৱং ইতৰানি নিৱত্তিযা. ৱিৱট্টসন্নিস্সিতেন হি নিব্বত্তিতানি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি নিৱত্তিযা নিস্সযো. উপ্পাদো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযেন তস্স পঠমং উপ্পজ্জনতো. অৱট্ঠানং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন. উপভোগো অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযেন অগ্গফলসমুপভোগতো. এৱম্পি এতানি এৱ ইন্দ্ৰিযানি দেসিতানি. এত্তাৱতা যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিতো অঞ্ঞেসং অগ্গহণং. এতেনাপি নেসং দেসনানুক্কমোপি সংৱণ্ণিতো ৱেদিতব্বো.

২২০. কুসলাকুসলৱীৰিযাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন কুসলসমাধিআদীনং, অব্যাকতৱীৰিযাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পচ্চযাদীতি আদি-সদ্দেন দেসাৰম্মণাদযো গহিতা, যথাৱুত্তৱীৰিযাদীনি, চক্খাদীনি চ সঙ্গণ্হাতি. ইচ্চেৱং সব্বসঙ্গাহিকানি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদিপদানি, চক্খুন্দ্ৰিযাদিপদানি চ. তেনাতি ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদিনা ভূমিৱিভাগকথনেন. তন্নিৱত্তনেনাতি সব্বেসং সব্বভূমিকত্তনিৱত্তনেন. অৱিজ্জমানসঙ্গাহকত্তন্তি তস্সং তস্সং ভূমিযং অনুপলব্ভমানস্স ইন্দ্ৰিযস্স সঙ্গাহকতা.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

ইধ ইমস্মিং ‘‘সত্তিন্দ্ৰিযা অনাৰম্মণা’’তি এৱং একন্তানাৰম্মণত্তে ৱুচ্চমানে ন আভট্ঠং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ন ভাসিতং. টীকাযং পন অনাভট্ঠন্তি কতসমাসং কত্ৱা ৱুত্তং. ৰূপধম্মেসু সঙ্গহিততন্তি ‘‘ৰূপ’’ন্তি গণিততং. অৰূপকোট্ঠাসেন অৰূপভাৱেন সিযাপক্খে সঙ্গহিতং. কস্মা? তস্স পৰিত্তাৰম্মণাদিতা অত্থীতি. যস্মা পন ৰূপাৰূপমিস্সকস্সেৱ ৱসেন সিযাপক্খসঙ্গহো যুত্তো, ন একদেসস্স, তস্মা একদেসস্স তং অনিচ্ছন্তো আহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তি. ইদানি তমত্থং পকাসেতুং ‘‘অৰূপকোট্ঠাসেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. নৱত্তব্বতাতি পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱেন নৱত্তব্বতা. কথং পন ৰূপকোট্ঠাসেনস্সানাৰম্মণস্স নৱত্তব্বতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন হি অনাৰম্মণ’’ন্তিআদি. ‘‘অৱিজ্জমানাৰম্মণানাৰম্মণেসূ’’তি ইমিনা ‘‘অনাৰম্মণা’’তি বাহিৰত্থসমাসো অযন্তি দস্সেতি. নৱত্তব্বেসূতি সাৰম্মণভাৱেন নৱত্তব্বেসু. অনাৰম্মণত্তাতি আৰম্মণৰহিতত্তা. ‘‘নৱিন্দ্ৰিযা সিযা পৰিত্তাৰম্মণা, সিযা মহগ্গতাৰম্মণা, সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা ‘পৰিত্তাৰম্মণা’তিপি ‘মহগ্গতাৰম্মণা’তিপি ‘অপ্পমাণাৰম্মণা’তিপী’’তিআদীসু (ৱিভ. ২২৩) ৱিয ন সাৰম্মণস্সেৱ নৱত্তব্বতং দস্সেতি. যথা চ ন সাৰম্মণস্সেৱ নৱত্তব্বতাপৰিযাযো, অথ খো অনাৰম্মণস্সাপীতি সাৰম্মণে নিযমাভাৱো. এৱং নৱত্তব্বং সাৰম্মণমেৱাতি অযম্পি নিযমো নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘নৱত্তব্বস্স ৱা সাৰম্মণত’’ন্তি আহ. তস্স ন দস্সেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা তমেৱত্থং ৱিৱৰতি.

তত্থ ৰূপনিব্বানানং সুখাদিসম্পযুত্তভাৱেন নৱত্তব্বতা, ন পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱেনাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অথাপী’’তিআদি. তত্থ অথাপি ৱত্ততীতি সম্বন্ধো. সিযা অনাৰম্মণন্তিপি ৱত্তব্বং সিযাতি অনাৰম্মণং ধম্মাযতনং সাৰম্মণেহি ৱিসুং কত্ৱা এৱং ৱত্তব্বং সিযা. নৱত্তব্ব-সদ্দো যদি সাৰম্মণেস্ৱেৱ ৱত্তেয্য, ন চেৱং ৱুত্তং, অৱচনে চ অঞ্ঞং কাৰণং নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি পঞ্হপুচ্ছকে সাৱসেসা দেসনা অত্থী’’তি. তস্মা নৱত্তব্ব-সদ্দো অনাৰম্মণেসুপি ৱত্ততেৱাতি অধিপ্পাযো. যাপি ‘‘অট্ঠিন্দ্ৰিযা সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণা’’তি অজ্ঝত্তাৰম্মণাদিভাৱেন নৱত্তব্বতা ৱুত্তা, সা জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকালে পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণাভাৱমত্তাৰম্মণতং সন্ধায ৱুত্তা, ন সাৰম্মণস্সেৱ নৱত্তব্বতাদস্সনত্থং, নাপি অনাৰম্মণস্স পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱেন নৱত্তব্বতাভাৱদস্সনত্থন্তি দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠিন্দ্ৰিযা সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণাতি এত্থ চা’’তিআদিমাহ. তত্থ সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণাতীতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন অৱসিট্ঠপাড়িসঙ্গণ্হনেন ‘‘সিযা ন ৱত্তব্বা ‘অজ্ঝত্তাৰম্মণা’তিপি ‘বহিদ্ধাৰম্মণা’তিপি ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’তিপী’’তি ইমায পাড়িযা ৱুত্তমত্থং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স দস্সেন্তো ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স…পে… নৱত্তব্বতা ৱেদিতব্বা’’তি আহ, তং ৱুত্তত্থমেৱ.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.