২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
১৫৫. পচ্চযযুগড়ৱসেনাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰপচ্চযদ্ৱযৱসেন. অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন অব্বোকাৰতোতি অজ্ঝত্তিকৱসেন চেৱ বাহিৰৱসেন চ অসঙ্কৰতো.
১৬৭. ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্সাতি নিব্বানপোণস্স. ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্সাতি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৱিমুত্তীহি সমুখেন, তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন চ সুট্ঠু ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স পৰমস্সাসভাৱেন, গতিভাৱেন চ পতিট্ঠানভূতে. ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পটি. ৩৩৯) হি ৱুত্তং. ঠিতিভাৱেনাতি চ পাঠো. তংসচ্ছিকৰণাভাৱেতি তস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকৰণাভাৱে. নীতোতি পাপিতো, পকাসিতোতি অত্থো.
চুণ্ণিতন্তি ভেদিতং. ত্ৱমেৱ কিং ন জানাসীতি কিং ত্ৱং ন জানাসিযেৱাতি অত্থো. ‘‘কিং ত্ৱং একং নানং জানাসি, কিং ত্ৱং ন জানাসি এৱা’’তি এৱং ৱিক্খেপং কৰোন্তং পৰৱাদিং ‘‘ননু ঞাতে’’তিআদিনা সকৱাদী নিবন্ধতি. ৱিভজিত্ৱাতি ‘‘ৰাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা’’তি ভাৱত্থং ৱিভজিত্ৱা. ৰাগাদীনং খযা ন হোন্তীতি যোজনা. সসভাৱতা চ নিব্বানস্স আপন্না হোতীতি সম্বন্ধো.
নিব্বানাৰম্মণকৰণেন কাৰণভূতেন. হেতুঅত্থে হি ইদং কৰণৱচনং. কিলেসক্খযমত্ততং ৱা নিব্বানস্স ইচ্ছতো কিলেসক্খযেন ভৱিতব্বন্তি যোজনা.
এৱং কিলেসক্খযমত্তে নিব্বানে খেপেতব্বা কিলেসা বহুৱিধা নানপ্পকাৰা, মগ্গো চ ওধিসো কিলেসে খেপেতি. স্ৱাযং ‘‘কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা কতমে কিলেসে খেপেতী’’তি পুৰিমপুচ্ছাদ্ৱযমেৱ ৱদতি. তদেৱাতি যং ‘‘অৱিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পী’’তি ৱুত্তং, তদেৱ.
এত্থ চ যাযং ‘‘কিলেসক্খযোৱ নিব্বান’’ন্তি নিব্বানস্স অভাৱতাচোদনা, তত্ৰাযং আগমতো যুত্তিতো চস্স ভাৱাভাৱৱিভাৱনা. তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৱু. ৪৩).
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী ন আপো ন তেজো ন ৱাযো’’তি (উদা. ৭১) –
চ আদিনা, তথা –
‘‘গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) –
‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদং, অনতং, অনাসৱং, সচ্চং, পাৰং, নিপুণং, সুদুদ্দসং, অজজ্জৰং, ধুৱং, অপলোকিতং, অনিদস্সনং, নিপ্পপঞ্চং, সন্তং, অমতং, পণীতং, সিৱং, খেমং, তণ্হাক্খযং, অচ্ছৰিযং, অব্ভুতং, অনীতিকং, অনীতিকধম্মং, নিব্বানং, অব্যাবজ্ঝং, ৱিৰাগং, সুদ্ধিং, মুত্তিং, অনালযং, দীপং, লেণং, তাণং, সৰণং, পৰাযণঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পৰাযণগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৭৭) –
এৱমাদীহি চ সুত্তপদেহি ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭), সব্বঞ্চ ৰূপং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তিআদীহি (ধ. স. ১১৯২, ১১৯৮, ১২০০) অভিধম্মপদেসেহি চ পৰমত্থভাৱেনেৱ দেসিতং. ন হি সভাৱৱিৰহিতস্স অভাৱমত্তস্স গম্ভীৰাসঙ্খতাদিভাৱো অব্যাকতধম্মাদিভাৱো চ যুত্তো, ৱুত্তো চ সো. তস্মা ন অভাৱমত্তং নিব্বানং.
অপি চাযং অভাৱৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো – যদি কিলেসাভাৱো নিব্বানং, স্ৱাযমভাৱো একো ৱা সিযা অনেকো ৱা? যদি একো, একেনেৱ মগ্গেন কতো সচ্ছিকতো চ হোতীতি উপৰিমানং মগ্গানং নিৰত্থকতা আপজ্জতি. ন হি একং অনেকেহি কম্মপ্পৱত্তেহি সাধেতব্বং দিট্ঠং. অথ সিযা একোৱ সো কিলেসাভাৱো, ন পন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৱং সতি সুট্ঠুতৰং মগ্গস্স নিৰত্থকতা আপজ্জতি কিলেসানং অপ্পহানতো. অকৰোন্তো চ মগ্গো কিলেসাভাৱং তস্স সচ্ছিকিৰিযায কমত্থং সাধেয্য, অথ মগ্গানং সংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায পহাযকৱিভাগেন কিলেসাভাৱভেদো, এৱং সতি ৱিনা সভাৱভেদং বহুভাৱো নত্থীতি বহুভাৱতাপদেসেনস্স সসভাৱতা আপন্না. অথাপি সিযা ‘‘যেসং অভাৱো, তেসং বহুভাৱেন বহুভাৱোপচাৰো’’তি, এৱং সতি যেসং অভাৱো, তেসং সভাৱতায সসভাৱোপচাৰোপি সিযা. তথা তেসং কিলেসসঙ্খতাদিতায কিলেসসঙ্খতাদিভাৱা চ সিযুং, ন চেতং যুত্তন্তি ন তেসং বহুভাৱোপচাৰো যুত্তো. একভাৱোপি চস্স অসভাৱতায এৱ ৱত্তুং ন সক্কাতি চে? ন, অভাৱসামঞ্ঞতো, অভাৱসামঞ্ঞেন অভেদসমঞ্ঞায একত্তনিদ্দেসো. সতি চ একত্তে পুব্বে ৱুত্তদোসানতিৱত্তি.
বহুভাৱে চ সসভাৱতা সিদ্ধা. যদিপি সিযা যথা বহুভাৱো সসভাৱতং, এৱং সামঞ্ঞেন সসভাৱতা বহুভাৱং ন ব্যভিচৰেয্যাতি সসভাৱপক্খেপি নিব্বানস্স বহুভাৱো আপজ্জতীতি? তং ন, কস্মা? তথা সামঞ্ঞাভেদতো. ন হি এৱং ৱত্তুং লব্ভা যথা খৰভাৱো সসভাৱতং ন ব্যভিচৰতি, এৱং সসভাৱতাপি খৰভাৱং ন ব্যভিচৰেয্যাতি. এৱঞ্হি সতি তদঞ্ঞসব্বধম্মাভাৱপ্পসঙ্গো সিযা, তস্মা বহুভাৱো সসভাৱতাপেক্খো, ন সসভাৱতা বহুভাৱাপেক্খাতি ন সসভাৱস্স নিব্বানস্স বহুভাৱাপত্তি. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯), একা নিট্ঠা ন পুথুনিট্ঠা’’তিআদিৱচনতো.
অপি চেত্থ কিলেসাভাৱো নাম ৰাগাদীনং সমুচ্ছেদো অচ্চন্তপ্পহানং অনুপ্পাদনিৰোধো. তস্স চ একত্তে একেনেৱ মগ্গেন সাধেতব্বতা কিচ্চৱিসেসাভাৱতোতি দস্সনাদিমগ্গৱিভাগো ন সিযা. ইচ্ছিতো চ সো ওধিসোৱ কিলেসানং পহাতব্বত্তা. সো চ মগ্গৱিভাগো সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং নাতিতিক্খতিক্খতিক্খতৰতিক্খতমভাৱেন একস্মিম্পি সমুচ্ছেদপ্পহানযোগ্যভাৱে সচ্ছিকিৰিযাৱিসেসেন হোতীতি নিব্বানস্স সসভাৱতাযযেৱ যুত্তো. অভাৱো পন কিলেসানং মগ্গেন কাতব্বো সিযা ‘‘মা মগ্গস্স নিৰত্থকতা অহোসী’’তি, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি তস্স সভাৱো, যো তেন সচ্ছিকৰিযেয্য. সো চ কিলেসাভাৱো একেনেৱ মগ্গেন সাধেতব্বো সিযা, ন চতূহি ‘‘মা চতুভাৱনিব্বানতাপত্তি, নিব্বানৱিসেসাপত্তি চ অহোসী’’তি. ততো দস্সনাদিমগ্গৱিভাগো ন সিযাতি সব্বং আৱত্ততি.
যদি চ অভাৱো ভাৱস্স সিযাতি তস্স ভাৱধম্মতা ইচ্ছিতা, এৱং সতি যথা সঙ্খতধম্মস্স তস্স জৰামৰণাদীনং ৱিয সঙ্খতধম্মতাপি আপন্না, এৱং বহূনং কিলেসানং ধম্মস্স তস্স বহুভাৱাদিপ্পসঙ্গোপি দুন্নিৱাৰোতি অতংসভাৱস্স অসঙ্খতস্সেকস্স সসভাৱস্স নিব্বানভাৱো ৱেদিতব্বো.
যদি এৱং কস্মা ‘‘ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫, ৩৩০) ৱুত্তন্তি? খযেন অধিগন্তব্বত্তা. খযো হি অৰিযমগ্গো. যথাহ ‘‘খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২). তেন ৰাগাদিক্খযপৰিযাযেন অৰিযমগ্গেন অধিগন্তব্বতো ‘‘পৰমত্থং গম্ভীৰং নিপুণং দুদ্দসং দুৰনুবোধং নিব্বানং ৰাগাদিক্খযো’’তি ৱুত্তং. ৰাগাদিপ্পহানমুখেন ৱা তথা পত্তব্বতো, যথা অঞ্ঞত্থাপি ৱুত্তং ‘‘মদনিম্মদ্দনো পিপাসৱিনযো’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).
অপিচ যথা পৰিঞ্ঞেয্যতায সউত্তৰানং কামানং ৰূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুৰসভাৱং নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতি, এৱং সসভাৱানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুৰসভাৱেন নিস্সৰণেন ভৱিতব্বং. যঞ্চ তন্নিস্সৰণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মাৰম্মণং ৱিপস্সনাঞাণং অপি অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৱসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চাৰম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন. ইতি সঙ্খতধম্মাৰম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চাৰম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৱতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকৰস্স অৰিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৱিপৰীতসভাৱেন আৰম্মণেন ভৱিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৱু. ৪৩) ইদং নিব্বানস্স পৰমত্থতো অত্থিভাৱজোতকং ৱচনং অৱিপৰীতত্থং ভগৱতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৱতা ভাসিতং, তং অৱিপৰীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেৰগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৱিসযে যথাভূতপৰমত্থৱিসযো উপচাৰৱুত্তিসব্ভাৱতো সেয্যথাপি সীহ-সদ্দো. অথ ৱা অত্থেৱ পৰমত্থতো অসঙ্খতা ধাতু ইতৰতব্বিপৰীতৱিমুত্তিসভাৱত্তা সেয্যথাপি ‘‘পথৱীধাতু ৱেদনা চা’’তি এৱমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো অত্থিভাৱো ৱেদিতব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.