২. আযতনৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

১৫৪. অসাধাৰণতোতি আৱেণিকতো. তং নেসং অসাধাৰণভাৱং ৱিপক্খৱসেন পতিট্ঠাপেতুং সাধাৰণং উদাহৰণৱসেন দস্সেতি ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৱিযা’’তি. অথ ৱা চক্খাদিঅত্থো এৱ চক্খাদিসদ্দৱিসেসিতো আযতনত্থোতি তং তাদিসং আযতনত্থং সন্ধাযাহ ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৱিয অসাধাৰণতো’’তি.

যদি ৱিসযস্সাদনত্থো চক্খু-সদ্দো, সোতাদীনম্পি অযং সমঞ্ঞা সিযাতি অতিপ্পসঙ্গং পৰিহৰন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে চক্খতীতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৱিসমং আচিক্খতি, আচিক্খন্তং ৱিয, ৱিভাৱেন্তং ৱিয ৱা হোতীতি অত্থো. ৰূপমিৱ চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৱিয সৱিগ্গহমিৱ সবিম্বকং ৱিয ৱণ্ণৱাচকো ৰূপ-সদ্দো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৱিত্থাৰণং ৱা ৰূপসদ্দস্স অত্থো’’তি.

ৱচনমেৱাতি সৱিঞ্ঞত্তিকসদ্দমেৱ. গমীযতীতি উপনীযতি. অজ্ঝোহৰণস্স ৰসগ্গহণমূলতাৱচনেন ৰসস্স পৰম্পৰায জীৱিতহেতুতং দস্সেতি. ৰসনিমিত্তঞ্হি ৰসগ্গহণং, ৰসগ্গহণনিমিত্তং অজ্ঝোহৰণং, তংনিমিত্তং জীৱিতন্তি. ৰসগ্গহণমূলতা চ অজ্ঝোহৰণস্স যেভুয্যতো ৱেদিতব্বা. দিস্সতি অপদিস্সতি এতেন ফলন্তি দেসো, হেতূতি আহ ‘‘উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকাৰণ’’ন্তি. তথাতি চক্খাযতনাদিপ্পকাৰেন. মনোগোচৰভূতাতি মনসো এৱ গোচৰভূতা. সামঞ্ঞলক্খণেনেৱাতি অনুভৱনাদিৱিসেসলক্খণং অগ্গহেত্ৱা ধম্মভাৱসঙ্খাতসাধাৰণলক্খণেনেৱ. একাযতনত্তং উপনেত্ৱা ৱুত্তা দ্ৱাদস একসভাৱত্তা ভিন্দিত্ৱা ৱচনে পযোজনাভাৱা. দ্ৱাৰালম্বনৱিভাগদস্সনত্থা হি আযতনদেসনাতি.

পুব্বন্ততোতি পুৰিমভাগতো পাকভাৱতো. পাকভাৱো হি সভাৱধম্মানং পুব্বন্তো, ৱিদ্ধংসাভাৱো অপৰন্তো.

নিৱাসট্ঠানাদীসু আযতন-সদ্দো ন আযতনত্থাদীসু ৱিয পদত্থৱিৱৰণমুখেন পৱত্তো, অথ খো তস্মিং তস্মিং দেৱঘৰাদিকে নিৰুড়্হতায এৱমত্থোতি আহ ‘‘ৰুড়্হিৱসেন আযতনসদ্দস্সত্থং ৱত্তু’’ন্তি. মনোতি দ্ৱাৰভূতমনো. নিস্সযভাৱোতি এত্থ নিস্সযসদিসো নিস্সযো, সদিসতা চ ফলস্স তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায দট্ঠব্বা. ৱচনীযত্থো ভাৱত্থো.

তাৱত্ৱতোতি তত্তকতো. ঊনচোদনাতি দ্ৱাদসতো ঊনানি কস্মা ন ৱুত্তানীতি চোদনা. যদি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অসাধাৰণং ধম্মজাতং ধম্মাযতনং, এৱং সন্তে চক্খাদীনম্পি ধম্মাযতনভাৱো সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহীতি ন আৰম্মণভাৱেনেৱ অসাধাৰণং, অথ খো দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহি অসাধাৰণং সম্ভৱতীতি ৱচনসেসো.

যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহীতি যেভুয্যেন চক্খাযতনাদীনি কস্সচি কদাচি একতো উপ্পজ্জন্তি. ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি উপ্পজ্জন্তী’’তি হি ৱুত্তং. তস্মা আযতনানং উপ্পত্তিক্কমো তাৱ ন যুজ্জতি, ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো, ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং, একচ্চঅব্যাকতানঞ্চ অপ্পটিপজ্জনীযতো, ন ভূমিক্কমো অড্ঢেকাদসন্নং আযতনানং একন্তকামাৱচৰত্তা, ইতৰেসং চতুভূমিপৰিযাপন্নত্তা, একচ্চস্স লোকুত্তৰভাৱতো চ. এৱং উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তিযোজনা ৱেদিতব্বা. যেসু ৱিজ্জমানেসু অত্তভাৱস্স পঞ্ঞাপনা, তে ‘‘ময্হং চক্খু’’ন্তিআদিনা অধিকসিনেহৱত্থুভূতা চক্খাদযো যথা অজ্ঝত্তিকতায, এৱং দস্সনাদিকিচ্চকৰইন্দ্ৰিযতা চ পধানাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকভাৱেন, ৱিসযিভাৱেন চা’’তি. ঘানাদিক্কমেনাতি ঘানং জিৱ্হা কাযোতি ইমিনা কমেন.

পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা ৱা চক্খাদীনি পঠমং ৱুত্তানি, মনো পন কিঞ্চি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, কিঞ্চি যাৱনৱত্তব্বাৰম্মণন্তি পচ্ছা ৱুত্তং. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণেসুপি উপাদাৰূপাৰম্মণানি চত্তাৰি পঠমং ৱুত্তানি, ততো ভূতৰূপাৰম্মণং. উপাদাৰূপাৰম্মণেসুপি দূৰতৰে দূৰে, সীঘতৰং সীঘঞ্চ আৰম্মণসম্পটিচ্ছনদীপনত্থং চক্খাদীনং দেসনাক্কমো. চক্খুসোতদ্ৱযঞ্হি দূৰগোচৰন্তি পঠমং ৱুত্তং. তত্ৰাপি চক্খু দূৰতৰগোচৰন্তি সব্বপঠমং ৱুত্তং. পস্সন্তোপি হি দূৰতৰে নদিসোতং ন তস্স সদ্দং সুণাতি. ঘানজিৱ্হাসুপি ঘানং সীঘতৰৱুত্তীতি পঠমং ৱুত্তং. পুৰতো ঠপিতমত্তস্স হি ভোজনস্স গন্ধো গয্হতীতি. যথাঠানং ৱা তেসং দেসনাক্কমো. ইমস্মিঞ্হি সৰীৰে সব্বুপৰি চক্খুস্স অধিট্ঠানং, তস্স অধো সোতস্স, তস্স অধো ঘানস্স, তস্স অধো জিৱ্হায, তথা কাযস্স যেভুয্যেন, মনো পন অৰূপীভাৱতো সব্বপচ্ছা ৱুত্তো. তংতংগোচৰত্তা তস্স তস্সানন্তৰং বাহিৰাযতনানি ৱুত্তানীতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি এৱম্পি ইমেসং কমো ৱেদিতব্বো.

ততোতি হদযৱত্থুভেদতো. যঞ্হি হদযৱত্থুং নিস্সায একং মনোৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততি, ন তদেৱ নিস্সায অঞ্ঞং পৱত্ততি. নিদ্দেসৱসেনাতি সঙ্খেপৱিত্থাৰনিদ্দেসৱসেন. যোজেতব্বং ‘‘কুসলসমুট্ঠানং কুসলসমুট্ঠানস্স সভাগ’’ন্তিআদিনা.

সভাৱোতি ৱিসযিৱিসযভাৱো, তদভিনিব্বত্তিযঞ্চ যোগ্যতা. কাৰণসমত্থতাতি কাৰণভূতা সমত্থতা পচ্চযভাৱো. দ্ৱাৰাদিভাৱোতি দ্ৱাৰাৰম্মণে দ্ৱাৰৱুত্তিভাৱো. ইমস্মিং অত্থেতি অনন্তৰং ৱুত্তঅত্থে. যস্মাতি যায ধম্মতায যেন দ্ৱাৰাদিভাৱেন কাৰণভূতেন. সম্ভৱনৱিসেসনন্তি কিৰিযায পৰামসনমাহ. যং সম্ভৱনং, ধম্মতাৱেসাতি অত্থো. ৰিত্তকানেৱাতি ধুৱাদিভাৱৰিত্তকানেৱ. ৱিসমাদীসু অজ্ঝাসযো এতেসন্তি ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি ৱিয হোন্তীতি ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, চক্খাদীনি. ৱিসমভাৱ…পে… ৱনভাৱেহীতি ৱিসমভাৱাদিসন্নিস্সিতঅহিআদিসদিসুপাদিন্নধম্মেহি চক্খাদীহি, ৱনসন্নিস্সিতমক্কটসদিসেন চিত্তেন চ অভিৰমিতত্তা. ৱনভাৱোতি হি ৱনজ্ঝাসযোতি অত্থো.

পুৰিমন্তৱিৱিত্ততাতি পুব্বভাগৱিৰহো. উপ্পাদতো পুৰিমকোট্ঠাসো হি ইধ পুৰিমন্তো. অপৰন্তেতি অপৰভাগে, ভঙ্গতো উদ্ধন্তি অত্থো. উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো হি সভাৱধম্মো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). সদা অভাৱোতি ন সদা অভাৱপতিট্ঠাপনং সব্বকালম্পি নত্থীতি, অথ খো উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নত্তা সদাভাৱপটিক্খেপোতি আহ ‘‘অনিচ্চলক্খণ’’ন্তি. সভাৱৱিজহনন্তি ভঙ্গপ্পত্তিমাহ. ৱিপৰিৱত্তনং উপ্পাদজৰাৱত্থাহি সন্তানং ৱিনা ন ৱিকাৰাপত্তীতি আহ ‘‘সন্তানৱিকাৰাপত্তি ৱা’’তি.

জাতিধম্মতাদীহীতি জাতিজৰাব্যাধিমৰণাদিসভাৱতাহি. অনিট্ঠতাতি ন ইট্ঠতা, দুক্খতাতি অত্থো. পুৰিমং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ‘‘পটিপীড়নট্ঠেনা’’তি পুব্বে সামঞ্ঞতো ৱুত্তং দুক্খলক্খণং. পচ্চযৱসেন দুক্খনাকাৰেন পৱত্তমানানং সভাৱধম্মানং দুক্খনং পুগ্গলস্সেৱ ৱসেন দুক্খমতাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স পীড়নতো দুক্খম’’ন্তি. দুক্খৱচনন্তি ‘‘দুক্খ’’ন্তি সত্থু ৱচনং.

‘‘নত্থি এতস্স ৱসৱত্তকো’’তি ইমিনা নত্থি এতস্স অত্তাতি অনত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি, ‘‘নাপি ইদং ৱসৱত্তক’’ন্তি ইমিনা পন ন অত্তাতি অনত্তাতি. অত্তনোতি নিযকজ্ঝত্তং সন্ধায ৱদতি. পৰস্মিন্তি ততো অঞ্ঞস্মিং. পৰস্স চ অত্তনীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তং এতস্স নত্থীতি তং যথাৱুত্তপৰপৰিকপ্পিতং ৱসৱত্তকং এতস্স চক্খাদিনো নত্থি, এতেন চতুকোটিকসুঞ্ঞতায সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘সুঞ্ঞং তং তেন ৱসৱত্তনাকাৰেনা’’তি ইমিনা উভযথাপি অৱসৱত্তনট্ঠে দস্সিতব্বে তত্থ তাৱ একং দস্সেতুং ‘‘পৰস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা ইতৰং দস্সেতি. সামি এৱ সামিকো, ন সামিকো অস্সামিকোতি এৱং অত্থে গয্হমানে ‘‘অস্সামিকতো’’তি পদস্স সুঞ্ঞৱিসেসনতায পযোজনং নত্থি. কামকাৰিযন্তি যথাকামকৰণীযং. অৱসৱত্তনত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি সমাসদ্ৱযত্থসঙ্গহতো.

সসন্তানে ধম্মানং ৱিসদিসুপ্পত্তি ইধ ভাৱসঙ্কন্তিগমনং নামাতি আহ ‘‘সন্ততিযং ভাৱন্তৰুপ্পত্তিযেৱা’’তি. তথা ৱিসদিসুপ্পত্তিযং পুৰিমাকাৰৱিগমো পকতিভাৱৱিজহনন্তি আহ ‘‘সন্ততিযা যথাপৱত্তাকাৰৱিজহন’’ন্তি. ভৱতীতি ৱা ভাৱো, অৱত্থাৱিসেসো, তস্স সঙ্কমনং ভাৱসঙ্কন্তি. সভাৱধম্মো হি উপ্পাদক্খণং ঠিতিক্খণঞ্চ পত্ৱা ভিজ্জতীতি উপ্পাদাৱত্থায জৰাৱত্থং, ততো ভঙ্গাৱত্থং সঙ্কমতীতি ৱুচ্চতি. তথা সঙ্কমতো চ অত্তলাভক্খণতো উদ্ধং জৰামৰণেহি তংসভাৱপৰিচ্চাগো পকতিভাৱৱিজহনন্তি খণৱসেন চেতং যোজেতব্বং. পুব্বাপৰৱসেনাতি চ খণানং পুব্বাপৰৱসেনাতি অত্থো সম্ভৱতি. একত্থত্তাতি সমানাধিকৰণত্তা, ন পন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱানং একত্তা. ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অনিচ্চং চক্খু’’ন্তিপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ‘‘যং চক্খু, তং অনিচ্চং, যং অনিচ্চং, তং চক্খু’’ন্তি আপন্নমেৱাতি আহ ‘‘অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৱো আপজ্জতী’’তি.

তেহি চ অনিচ্চদুক্খলক্খণেহি চ অনত্তলক্খণমেৱ ৱিসেসেন দস্সিতং ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০) ৱিয. দোসলক্খণাকাৰনিদস্সনত্থোতি দোসস্স লক্খিতব্বাকাৰনিদস্সনত্থো. এৱং দুক্খেনাতি এৱং নানপ্পকাৰেন অক্খিৰোগাদিদুক্খেন আবাধতায. অনত্তলক্খণদীপকানন্তি অনত্ততাপঞ্ঞাপনস্স জোতকানং উপাযভূতানং. ন হি ঘটভেদকণ্টকৱেধাদিৱসেন লব্ভমানা অনিচ্চদুক্খতা সত্তানং একন্ততো অনত্ততাধিগমহেতূ হোন্তি. পচ্চযপটিবদ্ধতাঅভিণ্হসম্পটিপীড়নাদিৱসেন পন লব্ভমানা হোন্তি. তথা হি চক্খাদীনি কম্মাদিমহাভূতাদিপচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তীনি, ততো এৱ অহুত্ৱা সম্ভৱন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তীতি অনিচ্চানি, অভিণ্হসম্পটিপীড়িতত্তা দুক্খানি, এৱংভূতানি চ অৱসৱত্তনতো অনত্তকানীতি পৰিগ্গহে ঠিতেহি সমুপচিতঞাণসম্ভাৰেহি পস্সিতুং সক্কা.

কথং পনেতেসং হুত্ৱা অভাৱো জানিতব্বোতি? খণে খণে অঞ্ঞথত্তদস্সনতো. তং কথং ঞাযতীতি? যুত্তিতো. কা পনেত্থ যুত্তীতি? ৱিসেসগ্গহণং. যদি চক্খাদীনং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ন সিযা, বহিপচ্চযভেদে যদিদং পচ্ছা ৱিসেসগ্গহণং, তং ন সিযা. যস্স হি তাদিসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং নত্থি, তস্স অসতি বহিপচ্চযৱিসেসে কথং পচ্ছা ৱিসেসগ্গহণং ভৱেয্য, ভৱতি চ ৱিসেসগ্গহণং. তস্মা অত্থি নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং যং সণিকং সণিকং ৱড্ঢেন্তং পচ্ছা পাকটতৰং জাযতীতি. তথা হি সৰীৰস্স তাৱ আনাপানানং অনৱত্থানতো পৰিস্সমতো চ ৱিসেসগ্গহণং. অনৱত্থিতা হি অস্সাসপস্সাসা ৱাতা ৱাৰেন ৱাৰেন পৱত্তনতো. যদি হি অস্সসিতে ৱা পস্সস্সিতে ৱা সৰীৰস্স কোচি পচ্ছা ৱিসেসো ন সিযা, ন নেসং কোচি ভেদো সিযা, দিট্ঠো চ সো. তস্মা অস্সসিতং সৰীৰং অঞ্ঞথা হোন্তং কমেন তাদিসং অৱত্থং পাপুণাতি. যা পস্সাসস্স পচ্চযো হোতি, পস্সসিতে চ পুন তথেৱ অস্সাসস্স পচ্চযো হোতীতি আনাপানানং অনৱত্থানতোপি সৰীৰস্স ৱিসেসগ্গহণং অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. তথা পৰিস্সমোপি অসতি ৱিসেসে পচ্ছা সৰীৰস্স ন সিযা, যেনাযং ইৰিযাপথন্তৰাদীনি সেৱনেন পৰিস্সমৱিনোদনং কৰোতি.

অথ ৱা ৰূপাদিভেদতোপি ৱিসেসগ্গহণং. ৰূপগন্ধৰসফস্সাদীনঞ্হি ৱিসেসেন যো সৰীৰে অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ খীৰূদকৱত্থপুপ্ফফলোসধিধঞ্ঞাদীনং পচ্ছা ৱিসেসো গয্হতি, সো অসতি বহিপচ্চযৱিসেসে নেসং জৰাদিঅৱত্থাসু ৱণ্ণবলাদিভেদো, ৰসৱীৰিযৱিপাকানুভাৱভেদো চ খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱিনা কথমুপলব্ভেয্য. যং পন তং ধম্মতাৰূপং সিলাদি, তত্থ কথন্তি? তস্সাপি সীতুণ্হসম্ফস্সভেদতো অত্থেৱ ৱিসেসগ্গহণং. তং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱিনা ন যুজ্জতীতি. সতি চ ৰূপাদিভেদে সিদ্ধোৱ তংনিস্সযমহাভূতভেদোপি. ন হি নিস্সযমহাভূতভেদেন ৱিনা নিস্সিতভেদো সম্ভৱতীতি. এৱং তাৱ ৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো চ হুত্ৱা অভাৱসিদ্ধি.

অৰূপধম্মানং পন আৰম্মণাদিভেদেন ৱিসেসগ্গহণং. যত্থ যত্থ হি আৰম্মণে অৰূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৱ তে ভিজ্জন্তি, ন অঞ্ঞং সঙ্কমন্তি, আৰম্মণধম্মা চ যথাসকং খণতো উদ্ধং ন তিট্ঠন্তীতি. স্ৱাযমত্থো পদীপাদিউদাহৰণেন ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞে এৱ হি খণে খণে ৰূপাদযো পদীপজালায, তথা খীৰধাৰাদীসু পতন্তীসু, ৱাযুম্হি চ পহৰন্তে সম্ফস্সানি. যথা চেতেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, কিমঙ্গং পন চিত্তচেতসিকানং. কিঞ্চ সদ্দভেদতো, সদ্দৱিসেসতোপি তন্নিমিত্তানং চিত্তচেতসিকানং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো ৱিসেসগ্গহণং. পগুণঞ্হি গন্থং সীঘং পৰিৱত্তেন্তস্স চিত্তসমুট্ঠানানং সদ্দানং ভেদো দিট্ঠো. ন হি কাৰণভেদেন ৱিনা ফলভেদো অত্থি. যথা তং ৱাদিতসদ্দানং, এৱং আৰম্মণভেদেন অৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণং. তেনেৱ নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱেদিতব্বং. জাতিভূমিসম্পযুত্তধম্মভেদেন ৱিসেসগ্গহণেপি এসেৱ নযো. এৱং ৰূপাৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. যতো হুত্ৱা অভাৱতো চক্খাদীনি অনিচ্চানীতি সিদ্ধানি, অনিচ্চত্তা এৱ অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো দুক্খানি, ততো চ অৱসৱত্তনতো অনত্তকানি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০).

নিৰন্তৰং পৱত্তমানস্সাতি অভিণ্হসদ্দত্থং ৱিসেসেত্ৱা ৱদতি. ধাতুমত্ততাযাতি ধাতুমত্তভাৱেন. সমূহতোতি সসম্ভাৰচক্খাদিপিণ্ডতো. ‘‘চক্খাদীন’’ন্তি ইদং ‘‘সমূহতো’’তি পদং অপেক্খিত্ৱা সম্বন্ধে সামিৱচনং, ‘‘ৱিনিব্ভুজন’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা কম্মত্থেতি ৱেদিতব্বং. চত্তাৰিপি ঘনানীতি সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনানি. পৱত্তৰূপাদিগ্গহণতোতি ৰুপ্পনাদিৱসেন পৱত্তঞ্চ তং ৰূপাদিগ্গহণঞ্চাতি পৱত্তৰূপাদিগ্গহণং, ততোতি যোজেতব্বং. অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৱাতি ৰূপৱেদনাদিঞাণতো ভিন্নস্স অনিচ্চাদিঞাণস্স লব্ভমানত্তা. তেন সতিপি ৰূপাদিঅত্থানং অনিচ্চাদিভাৱে ৰুপ্পনাদিভাৱতো অনিচ্চাদিভাৱস্স ভেদমাহ. ইদানি তমেৱ ভেদং ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাৱিসযতায পাকটং কাতুং ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. নাতিধাৱিতুন্তি ইধ লক্খণলক্খণৱন্তা ভিন্না ৱুত্তা. তত্থ লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায খন্ধাৰম্মণতাৱচনেন অভিন্নাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধাপাদনেন অতিধাৱিতুং ন যুত্তং. কস্মাতি চে? ৱুত্তং ‘‘তে পনাকাৰা’’তিআদি. অধিপ্পাযোপি চেত্থ লক্খণানং ৰূপাদিআকাৰমত্ততাৱিভাৱনন্তি দট্ঠব্বো. ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি হি সঙ্খাৰে সভাৱতো সল্লক্খেন্তোযেৱ লক্খণানি চ সল্লক্খেতীতি. যথা অনিচ্চাদিতো অনিচ্চতাদীনং ৱুত্তনযেন ভেদো, এৱং অনিচ্চতাদীনম্পি সতিপি লক্খণভাৱসামঞ্ঞে নানাঞাণগোচৰতায, নানাপটিপক্খতায, নানিন্দ্ৰিযাধিকতায চ ৱিমোক্খমুখত্তযভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চন্তি চ গণ্হন্তো’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

১৫৫. পচ্চযযুগড়ৱসেনাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰপচ্চযদ্ৱযৱসেন. অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন অব্বোকাৰতোতি অজ্ঝত্তিকৱসেন চেৱ বাহিৰৱসেন চ অসঙ্কৰতো.

১৬৭. ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্সাতি নিব্বানপোণস্স. ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্সাতি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৱিমুত্তীহি সমুখেন, তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন চ সুট্ঠু ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স পৰমস্সাসভাৱেন, গতিভাৱেন চ পতিট্ঠানভূতে. ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পটি. ৩৩৯) হি ৱুত্তং. ঠিতিভাৱেনাতি চ পাঠো. তংসচ্ছিকৰণাভাৱেতি তস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকৰণাভাৱে. নীতোতি পাপিতো, পকাসিতোতি অত্থো.

চুণ্ণিতন্তি ভেদিতং. ত্ৱমেৱ কিং ন জানাসীতি কিং ত্ৱং ন জানাসিযেৱাতি অত্থো. ‘‘কিং ত্ৱং একং নানং জানাসি, কিং ত্ৱং ন জানাসি এৱা’’তি এৱং ৱিক্খেপং কৰোন্তং পৰৱাদিং ‘‘ননু ঞাতে’’তিআদিনা সকৱাদী নিবন্ধতি. ৱিভজিত্ৱাতি ‘‘ৰাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা’’তি ভাৱত্থং ৱিভজিত্ৱা. ৰাগাদীনং খযা ন হোন্তীতি যোজনা. সসভাৱতা চ নিব্বানস্স আপন্না হোতীতি সম্বন্ধো.

নিব্বানাৰম্মণকৰণেন কাৰণভূতেন. হেতুঅত্থে হি ইদং কৰণৱচনং. কিলেসক্খযমত্ততং ৱা নিব্বানস্স ইচ্ছতো কিলেসক্খযেন ভৱিতব্বন্তি যোজনা.

এৱং কিলেসক্খযমত্তে নিব্বানে খেপেতব্বা কিলেসা বহুৱিধা নানপ্পকাৰা, মগ্গো চ ওধিসো কিলেসে খেপেতি. স্ৱাযং ‘‘কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা কতমে কিলেসে খেপেতী’’তি পুৰিমপুচ্ছাদ্ৱযমেৱ ৱদতি. তদেৱাতি যং ‘‘অৱিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পী’’তি ৱুত্তং, তদেৱ.

এত্থ চ যাযং ‘‘কিলেসক্খযোৱ নিব্বান’’ন্তি নিব্বানস্স অভাৱতাচোদনা, তত্ৰাযং আগমতো যুত্তিতো চস্স ভাৱাভাৱৱিভাৱনা. তঞ্হি ভগৱতা –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৱু. ৪৩).

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী ন আপো ন তেজো ন ৱাযো’’তি (উদা. ৭১) –

চ আদিনা, তথা –

‘‘গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) –

‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদং, অনতং, অনাসৱং, সচ্চং, পাৰং, নিপুণং, সুদুদ্দসং, অজজ্জৰং, ধুৱং, অপলোকিতং, অনিদস্সনং, নিপ্পপঞ্চং, সন্তং, অমতং, পণীতং, সিৱং, খেমং, তণ্হাক্খযং, অচ্ছৰিযং, অব্ভুতং, অনীতিকং, অনীতিকধম্মং, নিব্বানং, অব্যাবজ্ঝং, ৱিৰাগং, সুদ্ধিং, মুত্তিং, অনালযং, দীপং, লেণং, তাণং, সৰণং, পৰাযণঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পৰাযণগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৭৭) –

এৱমাদীহি চ সুত্তপদেহি ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭), সব্বঞ্চ ৰূপং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তিআদীহি (ধ. স. ১১৯২, ১১৯৮, ১২০০) অভিধম্মপদেসেহি চ পৰমত্থভাৱেনেৱ দেসিতং. ন হি সভাৱৱিৰহিতস্স অভাৱমত্তস্স গম্ভীৰাসঙ্খতাদিভাৱো অব্যাকতধম্মাদিভাৱো চ যুত্তো, ৱুত্তো চ সো. তস্মা ন অভাৱমত্তং নিব্বানং.

অপি চাযং অভাৱৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো – যদি কিলেসাভাৱো নিব্বানং, স্ৱাযমভাৱো একো ৱা সিযা অনেকো ৱা? যদি একো, একেনেৱ মগ্গেন কতো সচ্ছিকতো চ হোতীতি উপৰিমানং মগ্গানং নিৰত্থকতা আপজ্জতি. ন হি একং অনেকেহি কম্মপ্পৱত্তেহি সাধেতব্বং দিট্ঠং. অথ সিযা একোৱ সো কিলেসাভাৱো, ন পন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৱং সতি সুট্ঠুতৰং মগ্গস্স নিৰত্থকতা আপজ্জতি কিলেসানং অপ্পহানতো. অকৰোন্তো চ মগ্গো কিলেসাভাৱং তস্স সচ্ছিকিৰিযায কমত্থং সাধেয্য, অথ মগ্গানং সংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায পহাযকৱিভাগেন কিলেসাভাৱভেদো, এৱং সতি ৱিনা সভাৱভেদং বহুভাৱো নত্থীতি বহুভাৱতাপদেসেনস্স সসভাৱতা আপন্না. অথাপি সিযা ‘‘যেসং অভাৱো, তেসং বহুভাৱেন বহুভাৱোপচাৰো’’তি, এৱং সতি যেসং অভাৱো, তেসং সভাৱতায সসভাৱোপচাৰোপি সিযা. তথা তেসং কিলেসসঙ্খতাদিতায কিলেসসঙ্খতাদিভাৱা চ সিযুং, ন চেতং যুত্তন্তি ন তেসং বহুভাৱোপচাৰো যুত্তো. একভাৱোপি চস্স অসভাৱতায এৱ ৱত্তুং ন সক্কাতি চে? ন, অভাৱসামঞ্ঞতো, অভাৱসামঞ্ঞেন অভেদসমঞ্ঞায একত্তনিদ্দেসো. সতি চ একত্তে পুব্বে ৱুত্তদোসানতিৱত্তি.

বহুভাৱে চ সসভাৱতা সিদ্ধা. যদিপি সিযা যথা বহুভাৱো সসভাৱতং, এৱং সামঞ্ঞেন সসভাৱতা বহুভাৱং ন ব্যভিচৰেয্যাতি সসভাৱপক্খেপি নিব্বানস্স বহুভাৱো আপজ্জতীতি? তং ন, কস্মা? তথা সামঞ্ঞাভেদতো. ন হি এৱং ৱত্তুং লব্ভা যথা খৰভাৱো সসভাৱতং ন ব্যভিচৰতি, এৱং সসভাৱতাপি খৰভাৱং ন ব্যভিচৰেয্যাতি. এৱঞ্হি সতি তদঞ্ঞসব্বধম্মাভাৱপ্পসঙ্গো সিযা, তস্মা বহুভাৱো সসভাৱতাপেক্খো, ন সসভাৱতা বহুভাৱাপেক্খাতি ন সসভাৱস্স নিব্বানস্স বহুভাৱাপত্তি. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯), একা নিট্ঠা ন পুথুনিট্ঠা’’তিআদিৱচনতো.

অপি চেত্থ কিলেসাভাৱো নাম ৰাগাদীনং সমুচ্ছেদো অচ্চন্তপ্পহানং অনুপ্পাদনিৰোধো. তস্স চ একত্তে একেনেৱ মগ্গেন সাধেতব্বতা কিচ্চৱিসেসাভাৱতোতি দস্সনাদিমগ্গৱিভাগো ন সিযা. ইচ্ছিতো চ সো ওধিসোৱ কিলেসানং পহাতব্বত্তা. সো চ মগ্গৱিভাগো সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং নাতিতিক্খতিক্খতিক্খতৰতিক্খতমভাৱেন একস্মিম্পি সমুচ্ছেদপ্পহানযোগ্যভাৱে সচ্ছিকিৰিযাৱিসেসেন হোতীতি নিব্বানস্স সসভাৱতাযযেৱ যুত্তো. অভাৱো পন কিলেসানং মগ্গেন কাতব্বো সিযা ‘‘মা মগ্গস্স নিৰত্থকতা অহোসী’’তি, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি তস্স সভাৱো, যো তেন সচ্ছিকৰিযেয্য. সো চ কিলেসাভাৱো একেনেৱ মগ্গেন সাধেতব্বো সিযা, ন চতূহি ‘‘মা চতুভাৱনিব্বানতাপত্তি, নিব্বানৱিসেসাপত্তি চ অহোসী’’তি. ততো দস্সনাদিমগ্গৱিভাগো ন সিযাতি সব্বং আৱত্ততি.

যদি চ অভাৱো ভাৱস্স সিযাতি তস্স ভাৱধম্মতা ইচ্ছিতা, এৱং সতি যথা সঙ্খতধম্মস্স তস্স জৰামৰণাদীনং ৱিয সঙ্খতধম্মতাপি আপন্না, এৱং বহূনং কিলেসানং ধম্মস্স তস্স বহুভাৱাদিপ্পসঙ্গোপি দুন্নিৱাৰোতি অতংসভাৱস্স অসঙ্খতস্সেকস্স সসভাৱস্স নিব্বানভাৱো ৱেদিতব্বো.

যদি এৱং কস্মা ‘‘ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫, ৩৩০) ৱুত্তন্তি? খযেন অধিগন্তব্বত্তা. খযো হি অৰিযমগ্গো. যথাহ ‘‘খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২). তেন ৰাগাদিক্খযপৰিযাযেন অৰিযমগ্গেন অধিগন্তব্বতো ‘‘পৰমত্থং গম্ভীৰং নিপুণং দুদ্দসং দুৰনুবোধং নিব্বানং ৰাগাদিক্খযো’’তি ৱুত্তং. ৰাগাদিপ্পহানমুখেন ৱা তথা পত্তব্বতো, যথা অঞ্ঞত্থাপি ৱুত্তং ‘‘মদনিম্মদ্দনো পিপাসৱিনযো’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).

অপিচ যথা পৰিঞ্ঞেয্যতায সউত্তৰানং কামানং ৰূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুৰসভাৱং নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতি, এৱং সসভাৱানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুৰসভাৱেন নিস্সৰণেন ভৱিতব্বং. যঞ্চ তন্নিস্সৰণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মাৰম্মণং ৱিপস্সনাঞাণং অপি অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৱসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চাৰম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন. ইতি সঙ্খতধম্মাৰম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চাৰম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৱতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকৰস্স অৰিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৱিপৰীতসভাৱেন আৰম্মণেন ভৱিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৱু. ৪৩) ইদং নিব্বানস্স পৰমত্থতো অত্থিভাৱজোতকং ৱচনং অৱিপৰীতত্থং ভগৱতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৱতা ভাসিতং, তং অৱিপৰীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেৰগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৱিসযে যথাভূতপৰমত্থৱিসযো উপচাৰৱুত্তিসব্ভাৱতো সেয্যথাপি সীহ-সদ্দো. অথ ৱা অত্থেৱ পৰমত্থতো অসঙ্খতা ধাতু ইতৰতব্বিপৰীতৱিমুত্তিসভাৱত্তা সেয্যথাপি ‘‘পথৱীধাতু ৱেদনা চা’’তি এৱমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো অত্থিভাৱো ৱেদিতব্বো.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

১৬৮. কিঞ্চীতি কিঞ্চি আৰম্মণং. আলম্বনতোতি আৰম্মণকৰণতো.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.