১৮. ধম্মহদযৱিভঙ্গো
১. সব্বসঙ্গাহিকৱাৰৱণ্ণনা
৯৭৮. ধাতুসম্ভৱ…পে… সঙ্গহিতত্তাতি এত্থ খন্ধাদীনং কামধাতুআদিধাতূসু সম্ভৱভেদভিন্নানং নিৰৱসেসতো সঙ্গহিতত্তাতি ৱিভাগেন যোজনা, তথা সেসেসুপি পৰিযাপন্নপভেদভিন্নানন্তিআদিনা. তত্থ ‘‘নিৰৱসেসতো সঙ্গহিতত্তা’’তি ইমিনা ‘‘সব্বসঙ্গাহিকৱাৰো’’তি অযমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. যস্মা চেত্থ খন্ধাদীনং দ্ৱাদসন্নং কোট্ঠাসানং অনৱসেসসঙ্গহো, তস্মা এৱং দুতিযৱাৰাদীনঞ্চেত্থ অনুপ্পৱেসো ৱেদিতব্বো. খন্ধাদীনমেৱ হি তেসং সম্ভৱাদিৱিচাৰো উপ্পত্তানুপ্পত্তিদস্সনৱাৰোতি ৱত্তুং যুত্তোতি যোজনা. অনুপ্পত্তিদস্সনঞ্চেত্থ অত্থাপত্তিসিদ্ধং ৱেদিতব্বং. ন হি তত্থ ‘‘কতি খন্ধা ন পাতুভৱন্তী’’তিআদিপাড়ি অত্থি.
৯৭৯. পুচ্ছানুৰূপন্তি যেনাধিপ্পাযেন পুচ্ছা কতা, তদনুৰূপং. অৱিতথব্যাকৰণং নাম বুদ্ধানং এৱ আৱেণিকং, অঞ্ঞেসং তং যাদিচ্ছিকং সুতক্খৰসদিসন্তি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুৱচনং ৱিঞ্ঞায কতত্তা’’তি.
সব্বসঙ্গাহিকৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উপ্পত্তানুপ্পত্তিৱাৰৱণ্ণনা
৯৯১. ‘‘কামভৱে’’তি ইদং ওকাসৱসেন ৱত্ৱা পুন সত্তসন্তানৱসেন ৱত্তুং ‘‘কামধাতুসম্ভূতানঞ্চা’’তি ৱুত্তন্তি তমত্থৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ইদ্ধিযা…পে… অত্থো’’তি আহ. ‘‘ন ৱত্তব্বং সিযা’’তি কস্মা ৱুত্তং, যদিপি অসঞ্ঞসত্তানং অচক্খুকত্তা ৰূপাযতনং অচ্চন্তসুখুমত্তা হেট্ঠিমভূমিকানঞ্চ অগোচৰো, সমানভূমিকানং পন ৱেহপ্ফলানং, উপৰিভূমিকানঞ্চ সুদ্ধাৱাসানং চক্খাযতনস্স গোচৰো হোতীতি আযতনাদিকিচ্চং কৰোতিযেৱাতি সক্কা ৱত্তুং. যং পনেত্থ ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ‘‘হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মি’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) ৱুত্তপদেসা কামাৱচৰাদিওকাসা. তে সত্তনিকাযা চ ধাতূতি ৱুচ্চন্তি সমুদাযস্স অৱযৱাধাৰভাৱতো যথা ‘‘মাসপুঞ্জো মাসো’’তি. সত্তা উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি সত্তুপ্পত্তি, উপ্পজ্জনট্ঠেন সত্তাৱ উপ্পত্তি সত্তুপ্পত্তীতি এৱং ওকাসসত্তলোকদ্ৱযস্স সত্তুপ্পত্তিপৰিযাযো ৱেদিতব্বো. সত্তভাৱেন উপ্পত্তি, ন অনুপাদিন্নক্খন্ধা ৱিয সঙ্খাৰভাৱেনেৱাতি অধিপ্পাযো. কে পন তেতি আহ ‘‘সত্তাৱাসৱসেন…পে… উপাদিন্নকক্খন্ধা’’তি. তংতংপৰিযাপন্নানন্তি তংতংসত্তাৱাসপৰিযাপন্নানং সত্তানং, সঙ্খাৰানমেৱ ৱা. সদিসাধিট্ঠানভাৱেনাতি সদিসাকাৰেন পৱত্তমানানং খন্ধানং পতিট্ঠানভাৱেন. যেভুয্যেন হি তস্মিং সত্তাৱাসে ধম্মা সমানাকাৰেন পৱত্তন্তি.
উপ্পত্তানুপ্পত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পৰিযাপন্নাপৰিযাপন্নৱাৰৱণ্ণনা
৯৯৯. তত্থ, অঞ্ঞত্থ চাতি তস্মিং, অঞ্ঞস্মিঞ্চ ভৱে, ওকাসে চ. পৰিচ্ছেদকাৰিকায কামাদিতণ্হায পৰিচ্ছিজ্জ আপন্না গহিতাতি পৰিযাপন্নাতি তংতংভৱাদিঅন্তোগধা তংতংপৰিযাপন্না.
পৰিযাপন্নাপৰিযাপন্নৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপ্পাদককম্মআযুপ্পমাণৱাৰো
১. উপ্পাদককম্মৱণ্ণনা
১০২১. ধাতুত্তযভূতদেৱৱসেনাতি কামাদিধাতুত্তযে নিব্বত্তদেৱানং ৱসেন.
উপ্পাদককম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আযুপ্পমাণৱণ্ণনা
১০২৬. সুপৰিমজ্জিতকঞ্চনাদাসং ৱিয সোভতি ৱিজ্জোততীতি সুভো, সৰীৰোভাসো, তেন সুভেন কিণ্ণা ৱিকিণ্ণাতি সুভকিণ্ণা.
১০২৭. তংতংমনসিকাৰন্তি পৰিত্তপথৱীকসিণাদিগতমনসিকাৰং. অপ্পনাক্খণেপীতি পি-সদ্দেন পুব্বভাগং সম্পিণ্ডেতি. ছন্দনং আৰম্মণপৰিযেসনং ছন্দো, কত্তুকম্যতাছন্দো. পণিধানং চিত্তট্ঠপনা পণিধি, সঞ্ঞাৱিৰাগাদীহি আৰম্মণস্স ৱিসেসনং তথাপৱত্তায ভাৱনায আৰম্মণকৰণমেৱ.
ৱিপুলং ৱুচ্চতি মহন্তং, সন্তভাৱোপি মহনীযতায মহন্তমেৱাতি আহ ‘‘ৱিপুলা ফলাতি ৱিপুলসন্তসুখাযুৱণ্ণাদিফলা’’তি.
১০২৮. যং চাতুমহাৰাজিকানং আযুপ্পমাণং, সঞ্জীৱে এসো একো ৰত্তিদিৱো, তায ৰত্তিযা তিংস ৰত্তিযো মাসো, তেন মাসেন দ্ৱাদসমাসিকো সংৱচ্ছৰো, তেন সংৱচ্ছৰেন পঞ্চ ৱস্সসতানি সঞ্জীৱে আযুপ্পমাণং. যং তাৱতিংসানং আযুপ্পমাণং, এসো কাড়সুত্তে একো ৰত্তিদিৱো…পে… তেন সংৱচ্ছৰেন ৱস্সসহস্সং কাড়সুত্তে আযুপ্পমাণং. যং যামানং আযুপ্পমাণং, এসো সঙ্ঘাতে একো ৰত্তিদিৱো…পে… তেন সংৱচ্ছৰেন দ্ৱে ৱস্সসহস্সানি সঙ্ঘাতে আযুপ্পমাণং. যং তুসিতানং আযুপ্পমাণং, ৰোৰুৱে এসো একো ৰত্তিদিৱো…পে… তেন সংৱচ্ছৰেন চত্তাৰি ৱস্সসহস্সানি ৰোৰুৱে আযুপ্পমাণং. যং নিম্মানৰতীনং আযুপ্পমাণং, মহাৰোৰুৱে এসো একো ৰত্তিদিৱো…পে… তেন সংৱচ্ছৰেন অট্ঠ ৱস্সসহস্সানি মহাৰোৰুৱে আযুপ্পমাণং. যং পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং আযুপ্পমাণং, তাপনে এসো একো ৰত্তিদিৱো…পে… তেন সংৱচ্ছৰেন সোড়স ৱস্সসহস্সানি তাপনে আযুপ্পমাণং. মহাতাপনে উপড্ঢন্তৰকপ্পো. অৱীচিযং একো অন্তৰকপ্পো চ আযুপ্পমাণন্তি ৱদন্তি. দেৱানং অধিমুত্তকালকিৰিযা ৱিয তাদিসেন পুঞ্ঞবলেন অন্তৰাপি মৰণং হোতীতি ‘‘কম্মমেৱ পমাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা অব্বুদাদিআযুপৰিচ্ছেদোপি যুত্ততৰো হোতীতি.
কিং ঝানন্তি অট্ঠসু ঝানেসু কতৰং ঝানং. ভৱসীসানীতি ভৱগ্গানি, পুথুজ্জনভৱগ্গং অৰিযভৱগ্গং সব্বভৱগ্গন্তি ৱেহপ্ফলাদীনং সমঞ্ঞা. কস্সচি সত্তাতি পুথুজ্জনস্স, কস্সচি পঞ্চাতি সোতাপন্নস্স, সকদাগামিনো চ, কস্সচি তযোতি অনাগামিনো ৱসেন ৱুত্তং. তস্মা সো ব্ৰহ্মকাযিকাদীহি চুতো অৰূপং উপপজ্জন্তো ৱেদিতব্বো. ‘‘নৱসু ব্ৰহ্মলোকেসু নিব্বত্তঅৰিযসাৱকানং তত্ৰূপপত্তিযেৱ হোতি, ন হেট্ঠূপপত্তী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১০২৮) অযং অট্ঠকথাপাঠোতি অধিপ্পাযেন ‘‘যং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তত্ৰূপপত্তিপি হোতি উপৰূপপত্তিপি, ন হেট্ঠূপপত্তী’’তি পন পাঠোতি তেন ‘‘হেট্ঠূপপত্তিযেৱ নিৱাৰিতা’’তিআদিৱচনেন পযোজনং নত্থি. অৰূপধাতূপপত্তি চ ন নিৱাৰিতাতি সম্বন্ধো. অৰূপধাতূপপত্তি ন নিৱাৰিতা ‘‘মত্থকে ঠিতোৱ পৰিনিব্বাতী’’তি নিযমস্স অনিচ্ছিতত্তা.
অঞ্ঞত্থাতি কামলোকে. তত্থাতি ৰূপলোকে. অযং অট্ঠকথাতি ‘‘পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো…পে… পৰিনিব্বাতী’’তি এৱং পৱত্তা অট্ঠকথা. তেনেৱাতি যস্মা ৰূপধাতুযং উপপন্নো অধিপ্পেতো, ন উপপজ্জনাৰহো, তেনেৱ কাৰণেন. তস্সাতি যথাৱুত্তস্স ৰূপধাতুযং উপপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স. যেন ৰূপৰাগেন তত্থ ৰূপভৱে উপপন্নো, তস্মিং অৰূপজ্ঝানেন ৱিক্খম্ভিতে সম্মদেৱ দিট্ঠাদীনৱেসু যথা কামৰূপভৱেসু আযতিং ভৱাভিলাসো ন ভৱিস্সতি, এৱং অৰূপভৱেপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পুন…পে… ভৱিস্সতিযেৱা’’তি. তত্থ নিব্বত্তোতি ৰূপধাতুযং উপপন্নো. অৰিযমগ্গং ভাৱেত্ৱাতি হেট্ঠিমং অৰিযমগ্গং সম্পাদেত্ৱা. নিব্বত্তভৱাদীনৱদস্সনৱসেনাতি তস্মিং ৰূপভৱে নিব্বত্তোপি তত্থেৱ আদীনৱদস্সনৱসেন. অনিৱত্তিতভৱাভিলাসোতি উপৰি অৰূপভৱে অৱিস্সট্ঠভৱপত্থনো, যতো অৰূপধাতুযং উপপজ্জনাৰহো. তস্স ৱসেনাতি তাদিসস্স অৰিযসাৱকস্স ৱসেন. ‘‘কস্সচি পঞ্চ, কস্সচি তযো অনুসযা অনুসেন্তী’’তি অযং যমকপাড়ি (যম. ২.অনুসযযমক.৩১২) পৱত্তা.
আযুপ্পমাণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিঞ্ঞেয্যাদিৱাৰৱণ্ণনা
১০৩০. ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা’’তিআদিনা সামঞ্ঞলক্খণপৰিগ্গাহিকা. ‘‘ফুসনলক্খণো ফস্সো, সাতলক্খণং সুখ’’ন্তিআদিনা ৱিসেসলক্খণপৰিগ্গাহিকা.
‘‘চত্তাৰো খন্ধা সিযা কুসলা’’তিআদীসু ইধ যং ৱত্তব্বং, তং খন্ধৱিভঙ্গাদীসু ৱুত্তং, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. সেসং যদেত্থ ন ৱুত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
অভিঞ্ঞেয্যাদিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মহদযৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি সম্মোহৱিনোদনিযা টীকায লীনত্থৱণ্ণনা
ৱিভঙ্গ-অনুটীকা সমত্তা.