১৬. ঞাণৱিভঙ্গো

১. এককমাতিকাদিৱণ্ণনা

৭৫১. সম্পযুত্তানং নিস্সযপচ্চযতায, আৰম্মণস্স পৱত্তিট্ঠানতায ওকাসট্ঠো ৱেদিতব্বো. নহেতাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অহেতুকা’’তিআদিকং সব্বং একৱিধেন ঞাণৱত্থুং সঙ্গণ্হাতি. একং নহেতূতি নহেতুতায একং পঞ্চৱিঞ্ঞাণং নহেতূতি ৱুত্তা তেসং নহেতুতা. একন্তাহেতুভাৱেন হি তে একপ্পকাৰাৱাতি. অঞ্ঞম্পীতি অহেতুকাদি. অৱিতথসামঞ্ঞযুত্তন্তি তেনেৱ অহেতুকতাদিনা যথাভূতেন সমানভাৱেন যুত্তং. ঞাণাৰম্মণন্তি ঞাণস্স আৰম্মণং যথাৱুত্তপঞ্চৱিঞ্ঞাণাদি. ৱত্থুৱিভাৱনাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণাদিকস্স ঞাণৱত্থুস্স যথাৱুত্তৱিসেসেন ৱিভাৱনা পকাসনা পঞ্ঞা.

ওসানদুকস্সাতি ‘‘অত্থজাপিকা পঞ্ঞা, জাপিতত্থা পঞ্ঞা’’তি ইমস্স দুকস্স. দুকমাতিকা ধম্মসঙ্গণিযং ৱুত্তদুকমাতিকাতি আহ ‘‘দুকমাতিকং অনিস্সাযা’’তি.

‘‘চিন্তামযা পঞ্ঞা’’তিআদিকা তিকমাতিকং অনিস্সায ৱুত্তাতি আহ ‘‘এৱং তিকানুৰূপেহীতি এত্থাপি দট্ঠব্ব’’ন্তি. যদিপি জাপ-সদ্দো ব্যত্তৱচনে, মানসে চ পৱত্ততি, জননত্থেপি পন দট্ঠব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দান’’ন্তিআদি. কুসলপঞ্ঞা ৱিপাকসঙ্খাতস্স, কিৰিযপঞ্ঞা পৰিকম্মাদিভূতা অত্তনা নিব্বত্তেতব্বফলসঙ্খাতস্স অত্থস্স নিব্বত্তনতো অত্থজাপিকাতি ৱুত্তাতি আহ ‘‘অত্থজাপিকা কাৰণগতা পঞ্ঞা’’তি. ৱিপাকপঞ্ঞা, কিৰিযপঞ্ঞা চ সহজাতাদিপচ্চযৱসেন তংতংৱিপাকাদিঅত্থং জাপেতি জনেতীতি আহ ‘‘জাপিতো জনিতো অত্থো এতিস্সাতি জাপিতত্থা’’তি. সতিপি সহজাতানং পচ্চযভাৱে ৱিপাককিৰিযপঞ্ঞা ন কুসলা ৱিয ৱিপাকানং নিপ্পৰিযাযেন কাৰণৱোহাৰং লভতীতি আহ ‘‘কাৰণপঞ্ঞাসদিসী’’তি. ৱিভাৱনত্থেন পঞ্ঞা আৰম্মণং ৱিয সম্পযুত্তেপি পকাসেতিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ফলপ্পকাসনভূতা’’তি. যতো সা আলোকোভাসপজ্জোতপৰিযাযেহি ৱিভাৱিতা.

১০. দসকমাতিকাৱণ্ণনা

৭৬০. ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং. অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি ঞাণং. ভৱপচ্চযা…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… নিৰোধধম্ম’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৪) এৱমাগতানি সত্তসত্ততি ঞাণানি. ‘‘জৰামৰণে ঞাণং, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং. জাতিযা ঞাণং…পে… সঙ্খাৰেসু ঞাণং…পে… পটিপদায ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৩) এৱমাগতানি চতুচত্তাৰীসং ঞাণানি. সুতমযঞাণাদীনি অনাৱৰণঞাণপৰিযোসানানি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. মাতিকা ১.১ আদযো) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি. তেনাহ ‘‘তেসত্ততি পন…পে… ন সংযুত্তকে’’তি. ‘‘সংযুত্তকে’’তি ৱা ইদং ‘‘সত্তসত্ততি ঞাণানী’’তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ন ‘‘তেসত্ততী’’তি ইমিনা. অঞ্ঞত্থ নিক্খেপকণ্ডাদীসু. যথা সম্মাপটিৱেধাভাৱতো মিচ্ছাঞাণাদি থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণুকো ৱিয আৰম্মণে চঞ্চলং হোতি, ন এৱং হোতি যথাভূতাৱবোধকং ঞাণন্তি আহ ‘‘যাথাৱপটিৱেধতো সযঞ্চ অকম্পিয’’ন্তি. অধিবলকৰণং উপত্থম্ভনন্তি তং পুগ্গলে আৰোপেন্তো আহ ‘‘পুগ্গলঞ্চ…পে… কৰোতী’’তি. ৱিসভাগধম্মেসু ৱা অকম্পিযত্থো, সভাগধম্মেসু উপত্থম্ভনত্থো ৱেদিতব্বো.

অভিমুখং গচ্ছন্তীতি ‘‘উপগচ্ছন্তী’’তি পদস্স অত্থৱচনং. উপগমনঞ্চেত্থ সব্বঞ্ঞুতায পটিজাননমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘পটিজাননৱসেনা’’তি. অট্ঠ ৱা পৰিসা উপসঙ্কমন্তীতি এত্থাপি পটিজাননৱসেন সব্বঞ্ঞুতন্তি যোজেতব্বং. অট্ঠসু পৰিসাসু দস্সিতঅকম্পিযঞাণযুত্তোতি সম্বন্ধো.

ফলসম্পত্তিপৱত্তীতি সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদীনং কাৰণসম্পত্তীনং ফলভূতায পতিৰূপদেসৱাসঅত্তসম্মাপণিধিআদিসম্পত্তিযা পৱত্তনং. আদি-সদ্দেন সুত্তসেসা সঙ্গহিতা. তত্থ সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিকে. কস্মা পনেত্থ সমানে অত্থকিচ্চে পটিৱেধঞাণস্স ৱিয দেসনাঞাণস্সাপি যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানতা ন ৱুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পটিৱেধনিট্ঠত্তা’’তিআদি. পটিৱেধনিট্ঠত্তাতি পটিৱেধস্স পৰিযোসানত্তা. তেনাতি পটিৱেধপৰিযোসানভূতেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন. তদধিগমেন হি সম্পত্তসকলসব্বঞ্ঞুগুণো ভগৱা অনন্তপটিভানো অনুপমায বুদ্ধলীড়ায ধম্মং দেসেতুং সমত্থো অহোসি. ‘‘পটিলদ্ধস্সাপী’’তি ইমিনা সব্বথা লভাপকস্স পটিৱেধানুৰূপতা দেসনাঞাণস্স অসক্কুণেয্যাতি দীপেতি, তেন চ পটিৱেধনমত্তেনেত্থ অত্থসিদ্ধীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দেসনাঞাণস্সা’’তিআদি.

হানভাগিযধম্মন্তি ৱা হানভাগিযভাৱস্স কাৰণং. কামসহগতসঞ্ঞাদিধম্মন্তি কামগুণাৰম্মণং সঞ্ঞামনসিকাৰাদিং. পুব্বেৱ কতাভিসঙ্খাৰাদিন্তি ‘‘চন্দে ৱা সূৰিযে ৱা এত্তকং গতে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তিআদিনা সমাপজ্জনতো পুব্বে পৱত্তচিত্তাভিসঙ্খাৰপৰিকম্মাদিং.

তদভাৱগ্গহণেনাতি কিলেসাৱৰণাভাৱগ্গহণেন. ঠিতিন্তি অত্থিভাৱং. তব্বিপৰীতাযাতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা. ঠানাভাৱন্তি অপ্পৱত্তিং, নত্থিভাৱং ৱা. উপৰীতি ইমিস্সা বলানং অনুক্কমকথায উপৰি অনন্তৰমেৱ. ৱিপাকাৱৰণাভাৱদস্সনাদিকস্সাতি আদি-সদ্দেন কম্মাৱৰণাভাৱদস্সনং সঙ্গণ্হাতি. ইতৰন্তি অধিগমস্স অট্ঠানদস্সনং. তংসহিতানং ধাতূনন্তি ৰাগাদিসহিতানং সভাৱানং. ৱেমত্ততা চ তেসং পচ্চযৱিসেসসিদ্ধেন অৱত্থাদিৱিসেসেন ৱেদিতব্বা. চৰিযাহেতূনন্তি ৰাগাদিচৰিযাকাৰণভূতানং ধম্মানং.

১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা

৭৬১. অযং ৱিসেসোতি সমানেপি নযদ্ৱযস্স তেসং অহেতুভাৱাদিদীপনে একস্স হেতুভাৱাদিপটিসেধতা, ইতৰস্স ৰাসন্তৰাসঙ্গহোতি ইদং নানাকৰণং. একায জাতিযাতি আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নস্স একস্স ভৱস্স. তদন্তোগধতাযাতি গতিঅন্তোগধতায. তত্থ তত্থাতি তংতংগতিচুতিভৱেসু.

৭৬২. তথাতি অঞ্ঞদ্ৱাৰাৰম্মণতায. খীৰাদীনং…পে… ৱিলক্খণতাতি যথা খীৰস্স দধিভাৱেন, দধিনো তক্কভাৱেন ৱিলক্খণতাপত্তি, ন এৱং পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং নহেতুভাৱাদিতো অঞ্ঞস্স সভাৱাপত্তি অত্থীতি অত্থো.

৭৬৩. মহত্তেপীতি পুথুত্তেপি. বহুভাৱৱাচকো হি অযং মহা-সদ্দো ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৱিয ৰূপসঙ্ঘাটস্স অধিপ্পেতত্তা. অঞ্ঞথা সভাৱধম্মস্স কা মহন্ততা, সুখুমতা ৱা. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱচনং কত্ৱা ৱুত্তত্তা আহ ‘‘চক্খুপসাদে মম ৱত্থুম্হী’’তি. ইস্সৰিযট্ঠানন্তি ইস্সৰিযপৱত্তনট্ঠানং. তথা হি নং অঞ্ঞত্থ ভাৱিতং ৱিভাৱেন্তমেৱ তিট্ঠতি, অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণানি চ তেন দিন্ননযানেৱ তত্থ পৱত্তন্তি, অপি দিব্বচক্খুঞাণং, যতো তং অন্ধস্স ন নিপ্ফজ্জতি.

৭৬৪. ৱৱত্থিতানম্পীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণানম্পি. পটিপাটিনিযমো নিযতানুপুব্বিকতা. তেনাতি ‘‘অব্বোকিণ্ণা’’তি ৱচনেন.

৭৬৬. আৱট্টনভাৱো আৱজ্জনকিচ্চতা.

তেসন্তি ৰূপাদীনং. এতেসঞ্হি ৰূপাদীনং পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি সমাগমো. অভিনিপতিতব্বানি আলম্বিতব্বানি, ৱিজানিতব্বানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘আৰম্মণকৰণেন পটিৱিজানিতব্বানী’’তি. কুসলাকুসলচেতনায, তংসম্পযুত্তানঞ্চ যথাৱুত্তানং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা…পে… অকুসলং ৱা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭৬৬) এৱং ৱুত্তানং পটিৱিজানিতব্বানং পটিৱিজাননন্তি সম্বন্ধো. কম্মত্থে হি এতং সামিৱচনং. সহজপুব্বঙ্গমধম্মেনাতি দস্সনাদীহি সহজাতফস্সাদিনা পুব্বঙ্গমেন আৱজ্জনাদিনা. কিচ্চন্তৰন্তি দস্সনাদিকিচ্চতো অঞ্ঞং সম্পটিচ্ছনাদিকিচ্চং.

অৱিপাকভাৱেন কাৰণেন, তেন ৱা সদ্ধিং. অঞ্ঞন্তি ৰূপভাৱাদিং. ভাসনকৰণকৰাতি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনৱসেন পৱত্তকুসলাকুসলচিত্তুপ্পাদধম্মা. তে এৱ কাযঙ্গৱাচঙ্গং অচোপেত্ৱা পৱত্তা তংসদিসা. পুব্বঙ্গমপটিৱিজাননন্তি পুব্বঙ্গমভাৱেন ৱিজাননং মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং পুৰেচৰভাৱেন গহণং. তত্থাতি পঞ্চদ্ৱাৰে. ‘‘ন পটিসিদ্ধ’’ন্তি ৱত্ৱা স্ৱাযমপ্পটিসেধো সামত্থিযলদ্ধোতি দস্সেতুং ‘‘ন কাযকম্মং…পে… অনুঞ্ঞাতত্তা’’তি ৱুত্তং. ‘‘তথা’’তি ইদং যথা কাযৱচীকম্মপট্ঠপনং, এৱং কুসলাদিধম্মসমাদানম্পি নত্থীতি উপসংহৰণত্থং ৱেদিতব্বং. যদি ন ভৱতো চৱতি, কথং পঞ্চদ্ৱাৰে চুতি ৱুত্তাতি আহ ‘‘ন পঞ্চদ্ৱাৰিক…পে… অতংদ্ৱাৰিকত্তা’’তি. তস্সা পাড়িযা. আপাথমত্তন্তি আপাথগমনমত্তং আৰম্মণপচ্চযভাৱমত্তং. অঞ্ঞন্তি ‘‘ৰূপং নীল’’ন্তি এৱমাদিধম্মৱিসেসং. তেনাহ ‘‘ধম্মসভাৱ’’ন্তি. ৰূপন্তি চ ন গণ্হাতীতি ৰূপাৰম্মণম্পি সমানং ‘‘ৰূপং নামেত’’ন্তি ন গণ্হাতি. তথা চাহু একে ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসমঙ্গী নীলং ৱিজানাতি, নো তু নীল’’ন্তি. ৰূপনীলাদিআকাৰো ৰূপাৰম্মণৰূপাদানাকাৰপঞ্ঞত্তি. তজ্জাপঞ্ঞত্তি হেসা যথা অনিচ্চতাদি. সাতিসযং সৱিতক্কসৱিচাৰত্তা. ততো অঞ্ঞন্তি সদ্দাৰম্মণতো অঞ্ঞং নামপঞ্ঞত্তিআৰম্মণং, অঞ্ঞথা সহুপ্পত্তিপটিসেধো ন সম্ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো.

মনোদ্ৱাৰেপীতি ন পঞ্চদ্ৱাৰেযেৱ দুতিযে মোঘৱাৰে, অথ খো মনোদ্ৱাৰেপি. আৱজ্জনং দ্ৱত্তিক্খত্তুং…পে… দট্ঠব্বং একচিত্তক্খণিকস্স আৱজ্জনস্স উপ্পত্তিযং তথা অসম্ভৱতো.

তস্সাতি যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনায পঞ্ঞায.

এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৭৬৭. অধিকৰণেসূতি পদত্থেসু. অঞ্ঞত্ৰ সভাৱং গহেত্ৱাতি অত্থসদ্দস্স তত্থ পৱত্তনাকাৰদস্সনং, তেন অত্থসদ্দস্স সভাৱত্থতং দস্সেতি. অধিকৰণৱসেন লিঙ্গপৰিৱত্তিং গচ্ছতি. ‘‘অভিধেয্যানুৰূপং লিঙ্গৱচনানী’’তি হি সদ্দৱিদূ ৱদন্তি.

দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৭৬৮. পৰিপাচিতেসূতি সাধিতেসু. ‘‘ৱিহিতেসূ’’তি এত্থ দুদ্ধাদীসু ৱিয ভূতকালতা নাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ৱিসযৱিসেসনমত্তমেৱা’’তি. ‘‘কম্মং, সিপ্প’’ন্তি পঞ্ঞা কাৰণূপচাৰেন ৱুত্তাতি আহ ‘‘পঞ্ঞা এৱ ৱা…পে… ৱেদিতব্বা’’তি.

কুসলং কম্মং সকং একন্তং হিতসুখাৱহত্তা. তপ্পটিপক্খত্তা ইতৰং অকুসলং কম্মং নোসকং. সচ্চপটিৱেধানুলোমনং সচ্চানুলোমনং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তপ্পটিৱেধপচ্চযভাৱেনা’’তি. মগ্গসচ্চস্স অনুলোমনতো ৱা সচ্চানুলোমিকতা, তথা পৰমত্থসচ্চস্স অনুলোমনতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘মগ্গসচ্চস্সা’’তিআদি. পঞ্ঞা ৱুত্তা পঞ্ঞাৱিসযে পঞ্ঞাকিচ্চস্স দস্সিতত্তা. ‘‘যোগৱিহিতেসূ’’তিআদিনা ৱুত্তভূমিনিদ্দেসো, ‘‘কম্মস্সকতং সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৱুত্তসৰূপনিদ্দেসো, ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰনিদ্দেসো চ যথাৱুত্তা…পে… নিদ্দেসা. ‘‘যোগৱিহিতেসু কম্মাযতনেসু খন্তিং, কম্মস্সকতং খন্তিং, ‘ৰূপং অনিচ্চ’ন্তি খন্তি’’ন্তিআদিনা খন্তিআদিপদেহি যোজেতব্বা. ওলোকনং পচ্চক্খকৰণং. ধম্মা ওলোকনং খমন্তীতি পঞ্ঞায তদোলোকনসমত্থতমাহ.

৭৬৯. মুঞ্চতীতি পজহতি. আৰব্ভ-কিৰিযায অধিট্ঠানং সমঙ্গিভাৱো, অধিকৰণং পট্ঠপনন্তি আহ ‘‘মুঞ্চ…পে… ৱত্তুং যুত্ত’’ন্তি.

৭৭০. পঞ্চসীলদসসীলানি কম্মৱট্টেকদেসভূতানি সন্ধায তেসং ধম্মট্ঠিতিযং সমৱৰোধো ৱুত্তো. সতিপি সৱনেতি ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৩৯; কতা. ৪৮০) তথাগততো সৱনে সতিপি. ভিক্খুআদীনম্পি তং ৱুত্তং অধিসীলপঞ্ঞাপনং ৱিয ন বুদ্ধাৱেণিকন্তি.

অধিপঞ্ঞানিব্বত্তেসূতি ঠপেত্ৱা অধিপঞ্ঞং তদঞ্ঞেসু মগ্গফলধম্মেসু. তদধিট্ঠানেসূতি তস্সা অধিপঞ্ঞায অধিট্ঠানেসু ৱিপস্সনাধম্মেসু.

৭৭১. অপাযুপ্পাদনং অৱড্ঢিনিব্বত্তনং. তস্মিংযেৱ ঠানেতি তস্মিংযেৱ খণে.

তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা

৭৯৩. পৰিতস্সনং পৰিত্তাসো, চিত্তুত্ৰাসো চাতি ‘‘ন পৰিতস্সতী’’তি পদস্স ‘‘ন পত্থেতি ন উত্তসতী’’তি অত্থমাহ.

৭৯৬. অৰিযসচ্চেসু ধম্মসদ্দো ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তিআদীসু ৱিয. অৰিযমগ্গো, তস্স চ ফলং ধম্মো যথানুসিট্ঠং পটিপন্নে অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি. তত্থ পঞ্ঞাতি তস্মিং অৰিযমগ্গফলে নিস্সযভূতে পঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘তংসহগতা’’তি. অৱিদিতং ৱিদিতং ৱিয নেতি ঞাপেতীতি নযো, অনুমানং, তস্স নযনং পৱত্তনং, তং পন ৱিসুংযেৱেকং ঞাণুপ্পাদনন্তি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থমাহ ‘‘ন অঞ্ঞ…পে… ৱিসেসো’’তি. অত্তনো হি অধিগমানুসাৰেন পৰাধিগতানং কালত্তযে মগ্গাদীনং পৱত্তিআকাৰানুমানং নযনযনং. অনুমিননাকাৰমেৱ হিস্স সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ঞাণস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসো’’তি. কাৰণঞ্চ নযনযনস্স সচ্চেসু পচ্চক্খপৱত্তনতো. ‘‘তথা’’তি ইমিনা যথা মগ্গঞাণতো অঞ্ঞাপি ‘‘ইমিনা ধম্মেনা’’তি ৱত্তুং যুত্তং, তথা পকাৰন্তৰেনপি ‘‘ইমিনা ধম্মেন ঞাণেনা’’তি এত্থ অত্থো যুজ্জতীতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. তেনাতি তস্মা ঞাণেন ঞাততো সম্পযোগেহি নযনযনতো. ঞাণৱিসযভাৱেনাতি পটিৱেধঞাণস্স ৱিসযভাৱেন. ঞাতেন পটিৱিদ্ধেন চতুসচ্চধম্মেন, ঞাণসম্পযোগেন ৱা ঞাতেন জানিত্ৱা ঠিতেন মগ্গফলধম্মেন.

সব্বেন সব্বন্তি সব্বপ্পকাৰেন সব্বং, অনৱসেসন্তি অত্থো. অদ্ধত্তযপৰিযাপন্নঞ্হি সব্বং তেভূমকসঙ্খাৰগতং সম্মসীযতি. নযনতোতি নযগ্গাহতো. অনুৰূপত্থৱাচকো ৱা কাৰণসদ্দো ‘‘কাৰণং ৱদতী’’তিআদীসু ৱিয.

অন্ৱযঞাণস্সপি পৰিযোগাহেত্ৱা পৱত্তনতো সৱিসেসো ৱিসযাৱবোধোতি ৱুত্তং ‘‘ধম্মে ঞাণ…পে… অভাৱা’’তি. ৱিসযোভাসনমত্তজাননসামঞ্ঞেনাতি অসতিপি অভিসমেচ্চ গহণে ৱিসযৱিভাৱনসঙ্খাতঅৱবোধসামঞ্ঞমত্তেন. ‘‘ঞাণ’’ন্তি সম্মতেসূতি ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৱোহৰিতেসু লদ্ধঞাণৱোহাৰেসু. সম্মুতিৱসেনাতি ধম্মঞাণাদি ৱিয সমুখেন ৱিসযে অপ্পৱত্তিত্ৱা পঞ্ঞত্তিমুখেন পৱত্তং. অৱসেসন্তি সম্মুতিঞাণমেৱাহ. ইতৰঞাণত্তযৱিসভাগন্তি ধম্মঞাণাদিঞাণত্তযৱিধুৰং.

৭৯৭. কামভৱধম্মেতি কামভৱসঙ্খাতে ধম্মে.

৭৯৮. সাতি পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা. ৱীতৰাগভাৱনাৱত্থস্সাতি ‘‘ৱীতৰাগো হোতী’’তি এৱং ৱুত্তস্স. তন্তি ছট্ঠাভিঞ্ঞং. মগ্গঞাণঞ্হি কিচ্চতো মগ্গসচ্চম্পি পটিৱিজ্ঝতি. ইতৰাতি হেট্ঠিমমগ্গপঞ্ঞা. তদুপনিস্সযত্তাতি তস্সা ছট্ঠাভিঞ্ঞায, তস্স ৱা পটিৱিজ্ঝনস্স উপনিস্সযত্তা পটিৱিজ্ঝতি নাম. যথানুৰূপন্তি দিট্ঠাসৱাদীনং যথানুৰূপং. আসৱক্খযেতি আসৱক্খযপৰিযাযে কাৰণূপচাৰেন. তংনিব্বত্তনতোতি তস্স আসৱক্খযসঙ্খাতস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো. ইদঞ্চ ‘‘আসৱানং খযে ঞাণং ছট্ঠাভিঞ্ঞা’’তি সুত্তে আগতত্তা ৱুত্তং.

৮০১. অভিৱিসিট্ঠেন ৱা ঞাণেন পাকটং কৰোন্তস্সাতি অধিগমৱসেন পকাসং ৱিভূতং কৰোন্তস্স.

৮০২. ৱসিতাপঞ্চকৰহিতং ৱসিভাৱং অপাপিতং পটিলদ্ধমত্তং. পটিপদাৰম্মণসহগতা পঞ্ঞা পটিপদাৰম্মণসম্বন্ধিনীতি আহ ‘‘পঞ্ঞায পটিপদাৰম্মণুদ্দেসেনা’’তি.

চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮০৪. তমেৱ পঞ্ঞং ‘‘দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণেনা’’তিআদিনা ৱিভজতি. অভিসন্দনপৰিসন্দনপৰিপূৰণানিপি পৰিপ্ফৰণং ৱিয ফৰণাপীতিযা, তংসহগতসুখস্স চ কিচ্চৱিসেসভূতানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘অভিসন্দেতীতি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. আদিনা নযেনাতি ‘‘অভিসন্দেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭) সুত্তে আগতনযেন. ফৰণঞ্চেত্থ পীতিসুখসমুট্ঠিতপণীতৰূপেহি কাযস্স অভিব্যাপনং দট্ঠব্বং. আৰম্মণেতি পীতিফৰণতাসুখফৰণতাসীসেন ৱুত্তানং তিকদুকঝানানং আৰম্মণে. তাতি পীতিফৰণতাসুখফৰণতা.

সমাধিমুখেনাতি সমাধিং মুখং পমুখং কত্ৱা, সমাধিসীসেনাতি অত্থো, সমাধিপমুখেন ৱা উদ্দেসনিদ্দেসেন. অঞ্ঞে কিলেসা দিট্ঠিমানাদযো. অপ্পযোগেনাতি ঝানৱিমোক্খাদীনং ৱিয উপ্পাদনীযপৰিকম্মপযোগেন ৱিনা. আৱজ্জনাসদিসো হি ফলসমাপত্তিঅত্থো সম্মসনচাৰো. ঠপিতত্তাতি পৱত্তিতত্তা. সতিবহুলতাযাতি সতিযা অভিণ্হুপ্পত্তিযা. পৰিচ্ছিন্দনসতিযা কালস্স সতোতি দস্সেতীতি যোজনা.

পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮০৫. ৱিসুদ্ধিভাৱন্তি ৱিসুদ্ধিযা সব্ভাৱং. ‘‘দিব্বচক্খুঞাণেকদেসত্তা’’তি ইদং তস্স পৰিভণ্ডঞাণত্তা ৱুত্তং. তথা হি পাড়িযং ‘‘সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৪৭) আৰভিত্ৱা ‘‘সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৬) ৱুত্তং. দিব্বস্স তিৰোহিতৱিপ্পকট্ঠাদিভেদস্স, ইতৰস্স চ ৰূপাযতনস্স দস্সনসমত্থস্সাপি দিব্বচক্খুঞাণস্স সিখাপত্তি চৱমানোপপজ্জমানসত্তদস্সনন্তি আহ ‘‘মুদ্ধপ্পত্তেন চা’’তিআদি.

ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮০৬. ছব্বিধম্পি পচ্চৱেক্খণঞাণন্তি ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৮০৬) ৱুত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং পচ্চৱেক্খণৱসেন পৱত্তঞাণং. সহ গহেত্ৱাতি একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱিপস্সনাৰম্মণভাৱসামঞ্ঞেন একত্তেন গহেত্ৱা. সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তেনাতি পুব্বে ছধা ৱুত্তং ৱিয দস্সিতং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এৱং সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তেন. ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদিনা পকাৰেন দস্সনন্তি সম্বন্ধো. পৱত্তঞাণস্সাতি ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদিনা পৱত্তস্স ঞাণস্স, পৱত্তে ৱা সংসাৰৱট্টে ঞাণস্স. ঞাণাৰম্মণা ৱিপস্সনা ঞাণৱিপস্সনা. ৱিপস্সনাতি চ ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদিনা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মে ৱিভাগেন দস্সনতো ধম্মট্ঠিতিঞাণং ইধাধিপ্পেতং. তস্স খযধম্মতাদিজাননং পটিৱিপস্সনা. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনাদস্সনমত্ত’’ন্তি.

এৱমেত্থ অট্ঠকথাধিপ্পাযৱসেন পাড়িযা অত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযৱসেন দস্সেতুং ‘‘পাড়িযং পনা’’তিআদিমাহ. সব্বত্থাতি অদ্ধত্তযে পচ্চযৱিসেসেন পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসনিদ্ধাৰণে. ঞাণৱচনেনাতি ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদিনা ঞাণস্স গহণেন. অঙ্গানন্তি সত্তসত্ততিযা অঙ্গানং. ইতিসদ্দেনাতি ‘‘নিৰোধধম্ম’’ন্তি এত্থ ৱুত্তইতিসদ্দেন. পকাসেত্ৱাতি ঞাণস্স পৱত্তিআকাৰং জোতেত্ৱা. তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণতো অঞ্ঞংযেৱ পৰিযোসানে ৱুত্তং ঞাণন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাঞাণং সত্তমং ঞাণ’’ন্তি. অযমেৱ চেত্থ অত্থো যুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তম্পি ঞাণন্তি সম্বন্ধো ন হোতী’’তি এৱং সম্বন্ধো ন যুত্তো অঙ্গন্তৰভাৱস্স অৱিভাৱনতোতি অত্থো. তেন ৱুত্তং ‘‘তংঞাণ…পে… অনধিপ্পেতত্তা’’তি. ন হি ৱিসুং ৱিসুং ৱুত্তমেৱ একজ্ঝং ৱচনমত্তেন অত্থন্তৰং হোতীতি. ‘‘খযধম্মং…পে… চা’’তি ইমিনা পুৰিমস্মিং পক্খে উপচযেন দোসমাহ.

সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অট্ঠকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮০৮. পচ্চনীকধম্মেতি নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মে. দুক্খন্তি সমাপজ্জনে অসতি উপ্পজ্জনকদুক্খং.

অট্ঠকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসকনিদ্দেসো

পঠমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮০৯. ন ঠানন্তি অট্ঠানং, অনুপলব্ভনত্থো অযমকাৰোতি আহ ‘‘অৱিজ্জমানং ঠানং অট্ঠান’’ন্তি. অভাৱত্থো ৱা, ন অঞ্ঞপটিপক্খাদিঅত্থোতি আহ ‘‘নত্থি ঠানন্তি ৱা অট্ঠান’’ন্তি. কো পনেতস্স অত্থদ্ৱযস্স ৱিসেসোতি? পঠমো হেতুপচ্চযেহি অনুপলব্ভমানতং ৱদতি, দুতিযো সব্বেন সব্বং অভাৱন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. তণ্হুপাদানাদীনম্পি সুখতো উপগমনস্স হেতুভাৱে দিট্ঠিৱিপল্লাসস্স সো সাতিসযো অসুখেপি দড়্হং পৱত্তাপনতোতি আহ ‘‘দিট্ঠিৱিপল্লাসোৱ…পে… অধিপ্পেত’’ন্তি. ‘‘অত্তদিট্ঠিৱসেনা’’তি কস্মা ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং, ননু অৰিযসাৱকস্স সব্বাপি দিট্ঠিযো নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, অত্তদিট্ঠিসন্নিস্সযা পন সব্বদিট্ঠিযোতি দস্সেতুং ‘‘অত্তদিট্ঠিৱসেনাতি পধানদিট্ঠিমাহা’’তি ৱুত্তং. ভেদানুৰূপস্স ৱত্থুনো. ভেদানুৰূপেন ‘‘অধম্মে ধম্মো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন.

সো এৱাতি যো লিঙ্গে অপৰিৱত্তে তস্মিং অত্তভাৱে ভৱঙ্গজীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধো, সো এৱ. তঞ্হি উপাদায একজাতিসমঞ্ঞা, ন চেত্থ ভাৱকলাপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন চোদনা কাতব্বা তদঞ্ঞস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা. তঞ্হি তত্থ অৱিচ্ছেদৱুত্তিযা পবন্ধৱোহাৰং লভতি, ইতৰম্পি ৱা ভাৱানুপালনতাসামঞ্ঞেনাতি অনোকাসাৱ চোদনা.

সপত্তৱসেন যোজেতব্বন্তি ‘‘সপত্তং মাৰেমীতি অভিসন্ধিনা সপত্তেন নিপন্নট্ঠানে নিপন্নং মনুস্সভূতো মনুস্সভূতং মাতৰং পিতৰং ৱা মাৰেন্তো’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সব্বত্থাতি চতূসুপি ৱিকপ্পেসু. পুৰিমং অভিসন্ধিচিত্তন্তি পুব্বভাগিযো মৰণাধিপ্পাযো. অপ্পমাণং তেন অত্থসিদ্ধিযা অভাৱতো. পুথুজ্জনস্সেৱ তং দিন্নং হোতীতি এত্থ যথা অৰহত্তং পত্ৱা পৰিভুত্তম্পি পুথুজ্জনকালে দিন্নং পুথুজ্জনদানমেৱ হোতি, এৱং মৰণাধিপ্পাযেন পুথুজ্জনকালে পহাৰে দিন্নে অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ পহাৰেন মতে কস্মা অৰহন্তঘাতোযেৱ হোতি, ন পুথুজ্জনঘাতোতি? ৱিসেসসম্ভৱতো. যথা হি দানং দেয্যধম্মস্স পৰিচ্চাগমত্তেন হোতি, ন এৱং ৱধো. সো হি পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৱধকচেতনা, উপক্কমো, তেন মৰণন্তি ইমেসং পঞ্চন্নং অঙ্গানং পাৰিপূৰিযাৱ হোতি, ন অপাৰিপূৰিযা. তস্মা অৰহত্তং পত্তস্সেৱ মৰণন্তি অৰহন্তঘাতোযেৱ হোতি, ন পুথুজ্জনঘাতো. যস্মা পন ‘‘ইমং মাৰেমী’’তি যং সন্তানং আৰব্ভ মাৰণিচ্ছা, তস্স পুথুজ্জনখীণাসৱভাৱেন পযোগমৰণক্খণানং ৱসেন সতিপি সন্তানভেদে অভেদোযেৱ. যদা চ অত্থসিদ্ধি, তদা খীণাসৱভাৱো. তস্মা অৰহন্তঘাতোৱ হোতীতি নিচ্ছিতং. কথং পনেত্থ ৱধকচেতনা ৱত্তমানৱিসযা সিযাতি আহ ‘‘ৱধকচিত্তং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণম্পি…পে… পৱত্ততী’’তি. তত্থ পবন্ধৱিচ্ছেদৱসেনাতি যেন পবন্ধো ৱিচ্ছিজ্জতি, তাদিসং পযোগং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. তেন যদা পবন্ধৱিচ্ছেদো, তদা অৰহাতি যথাৱুত্তং অৰহন্তঘাতং পতিট্ঠাপেতি. ন এৱন্তি যথা কালন্তৰাপেক্খকিচ্চসিদ্ধং ৱধকচিত্তং, ন এৱং চাগচেতনা. ‘‘সা হী’’তিআদিনা চাগচেতনায কালন্তৰানপেক্খকিচ্চসিদ্ধিতংযেৱ ৱিভাৱেতি. অঞ্ঞসককৰণন্তি অত্ততো ৱিনিমোচেত্ৱা অঞ্ঞস্স দক্খিণেয্যস্স সন্তকভাৱকৰণং. তস্সাতি চজিতব্বস্স ৱত্থুনো. যস্সাতি যস্স পুথুজ্জনস্স. তস্সেৱ তং দিন্নং হোতি, সচেপি অৰহত্তং পত্ৱা তেন পৰিভুত্তন্তি অত্থো.

‘‘কপ্পৱিনাসে’’তি ইদং ‘‘সণ্ঠহন্তে কপ্পে’’তি ৱুত্তত্তা মহাকপ্পৱিনাসং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কপ্পট্ঠকথায ন সমেতী’’তি এত্থ আযুকপ্পস্স অধিপ্পেতত্তা. আযুকপ্পো চেত্থ অৱীচিযং নিব্বত্তসত্তানং অন্তৰকপ্পপৰিমাণং পৰমাযু ৱেদিতব্বং. তঞ্হি সন্ধায ‘‘একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কাল’’ন্তি (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৱুত্তং. তযিদং ‘‘একং কপ্প’’ন্তি যদি একং মহাকপ্পন্তি অত্থো, তথা সতি ৱীসতিঅন্তৰকপ্পপৰিমাণো একো অসঙ্খ্যেয্যকপ্পোতি ৱুত্তং হোতি. অথ একং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পন্তি অত্থো, সব্বথাপি ‘‘চতুসট্ঠি অন্তৰকপ্পা’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতীতি ৱীমংসিতব্বং. যথা পন কপ্পট্ঠকথায অযং অট্ঠকথা সমেতি, তং দস্সেতুং ‘‘কপ্পৱিনাসেযেৱাতি পনা’’তিআদিমাহ.

পকতত্তো ৱা অপাৰাজিকো. সমানসংৱাসকো কম্মলদ্ধীনং ৱসেন অনানাসংৱাসকোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

নিযতস্স পুগ্গলস্স ৱিজ্জমানতং পটিসেধেত্ৱাতি যোজনা. তত্থ পটিসেধেত্ৱাতি ‘‘পুগ্গলো পন নিযতো নাম নত্থী’’তি এৱং পটিসেধেত্ৱা. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মানং ৱিয সভাৱতো’’তি. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মনিস্সযং, যদিদং নিযতো পুগ্গলোতি. যথাপুচ্ছিতন্তি ‘‘কিং পুব্বহেতু নিযমেতী’’তিআদিনা পুচ্ছিতপ্পকাৰং নিযামকহেতুং. যেনাতি যেন উপৰিমগ্গত্তযৱিপস্সনাঞাণেন. নিযতানিযতভেদন্তি সোতাপন্নাদিনিযতভেদং, সত্তক্খত্তুপৰমাদিঅনিযতভেদঞ্চ. সোতাপন্নো এৱ হি একো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, একো কোলংকোলো নাম, একো একবীজী নামাতি সোতাপন্নস্স নিযতভাৱো ৱুত্তোতি আহ ‘‘সোতাপন্নো চ নিযতো’’তি. ব্যতিৰেকত্থো হি অযং চ-সদ্দো. ততো পুব্বেতি সোতাপত্তিমগ্গতো পুব্বে. ‘‘পুব্বহেতুকিচ্চং নত্থী’’তি ইদং সোতাপন্নস্স নিযততায ৱুত্তত্তা ৱক্খমানঞ্চ দোসং হদযে ঠপেত্ৱা ৱুত্তং. উপৰিমগ্গানং সউপনিস্সযত্তে পঠমমগ্গস্সাপি সউপনিস্সযতা সিদ্ধা এৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. তঞ্চ নিযতত্তং. অস্সাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স.

তেনেৱ খীণাতি সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ খীণা. কাৰণুপচ্ছেদেন হি ফলুপচ্ছেদো সিযা. ততোতি সত্তক্খত্তুপৰমাদিতো. সাতি সত্তক্খত্তুপৰমাদিতা. পৱত্তিতোতি ৱিপাকপ্পবন্ধতো. তেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. ৱুট্ঠানেতি ৱুট্ঠানে সতি. কাৰণেন ৱিনা ফলং নত্থীতি আহ ‘‘সক্কায…পে… ভৱিতব্ব’’ন্তি. ‘‘নামকৰণনিমিত্ততো’’তি ইমিনা নামকৰণহেতুতায নিযামকতং ৱিভাৱেতি একবীজিআদিসমঞ্ঞানং অন্ৱত্থসঞ্ঞাভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনা…পে… সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি.

আদি-সদ্দেন ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতীভূতোস্মি নিব্বুতো’’তিআদীনি (মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫; ম. নি. ১.২৮৫) সঙ্গয্হন্তি. এত্থ চ ‘‘সদিসো মে ন ৱিজ্জতি, একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো (মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫; ম. নি. ১.২৮৫). ‘অত্থেতৰহি অঞ্ঞে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভগৱতা সমসমা সম্বোধিয’ন্তি এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, ‘নো’তি ৱদেয্য’’ন্তিআদি (দী. নি. ৩.১৬১) ৱচনেহি ইমিস্সা লোকধাতুযা ৱিয অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স অঞ্ঞিস্সা লোকধাতুযা উপ্পাদো নিৱাৰিতোতি দট্ঠব্বং. ন হি ৱিজ্জমানে ‘‘সদিসো মে ন ৱিজ্জতী’’তিআদি সক্কা ৱত্তুং. যং পন ৱদন্তি ‘‘লোকধাতুৱিসেসাপেক্খায ৱুত্ত’’ন্তি, তম্পি নত্থি তথা ৱিসেসনস্স অভাৱতো, বুদ্ধানুভাৱস্স চ অসমত্থভাৱৱিভাৱনতো. আণাখেত্তকিত্তনঞ্চেত্থ ধম্মতাদস্সনত্থং. সক্কোতি হি ভগৱা যত্থ যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ আণং ৱত্তেতুং. ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি চ ইদং বুদ্ধখেত্তভূতায লোকধাতুযা দস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থাযমত্থো – বুদ্ধখেত্তভূতা একাৱাযং লোকধাতু. তত্থ একস্মিং কালে একো এৱ সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধখেত্ত…পে… অধিপ্পাযো’’তি.

তস্মাতি যস্মা উপসম্পদাধীনং পাতিমোক্খং, উপসম্পদা চ পব্বজ্জাধীনা, তস্মা. পাতিমোক্খে সিদ্ধে, সিদ্ধাসু তাসু পব্বজ্জূপসম্পদাসু. ততো পৰং ৱিনট্ঠং নাম হোতীতি পচ্ছিমপটিৱেধতো পৰং পটিৱেধসাসনং, পচ্ছিমসীলভেদতো চ পৰং পটিপত্তিসাসনং ৱিনট্ঠং নাম হোতীতি সাসনভাৱসামঞ্ঞেন পন উভযং একজ্ঝং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিম…পে… একতো কত্ৱা’’তি আহ.

পৰিদেৱনকাৰুঞ্ঞন্তি পৰিদেৱনেন কৰুণাযিতব্বতা কৰুণাযনা.

ধম্মানং সভাৱৱিসেসো ন সক্কা ধাৰেতুং, যতো পাৰমীপৱিচযাদীসু উদকপৰিযন্তং কত্ৱা মহাপথৱীকম্পো অহোসি, অভিসম্বোধিদিৱসে চ ঠপেত্ৱা পুব্বুত্তৰদিসাভাগে বোধিৰুক্খমূলে ভূমিভাগো মহাপুৰিসং ধাৰেতুং নাসক্খি, অঞ্ঞদত্থু একপস্সে পক্খিত্তঅতিভাৰভৰিতনাৱা ৱিয চক্কৱাড়গব্ভো ৱিপৰিৱত্তো. ‘‘সমুপ্পাদিকা’’তি ৱত্তব্বে স-কাৰে অ-কাৰস্স আ-কাৰো, একস্স চ প-কাৰস্স লোপো কতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমং উদ্ধং পজ্জতীতি সামুপাদিকা’’তি. সমং উপাদিযতীতি ৱা সমুপাদা, সমুপাদা এৱ সামুপাদিকা, সমুপাহিনীতি অত্থো.

সন্ততিখণৱসেনাতি সন্ততিৱসেন আযূহনসমঙ্গিতা, সপুব্বপচ্ছাভাগস্স গহণৱসেন চেতনাক্খণৱসেন চেতনাসমঙ্গিতাতি যোজেতব্বা. একস্মিং উপট্ঠিতে পচ্চযৱসেন তদঞ্ঞস্স উপট্ঠানং পৰিৱত্তনং.

পঠমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮১০. ভোগে ভুঞ্জিতুং ন জানাতি, ৱিনাসেতীতি যোজনা.

লহুপৰিৱত্তিতায জীৱিতস্সাতি অধিপ্পাযো.

ন অদাসি পযুত্তৱাচায উপ্পন্নন্তি অধিপ্পাযেন.

সম্মাপযোগেনাতি সম্মাপটিপত্তিযা.

দুতিযবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮১৩. ধাতুসভাৱোতি ভূতাদিসঙ্খাতধাতূনং সভাৱো. সভাগৱসেন ফলভূতেন. অজ্ঝাসযধাতুপৰিচ্ছিন্দনতোতি অজ্ঝাসযসভাৱস্স ‘‘হীনং, পণীত’’ন্তি ৱা পৰিচ্ছিজ্জ জাননতো, ৱুট্ঠিনিমিত্তেন ৱিয মহোঘেন উপৰিমেঘৱুট্ঠিযা.

পঞ্চমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ছট্ঠবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

সদ্দত্থো সম্ভৱতি সমাসন্তেনেৱ তথা সদ্দসিদ্ধিতো. তেসন্তি পৰোপৰানং ৱিসদাৱিসদানং সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং. এৱঞ্চ কত্ৱাতি আসযাদিতো ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তস্স, ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্ততো চ অধিমুত্তিভেদস্স ৱিসিট্ঠসভাৱত্তা এৱ.

৮১৫. ‘‘কে পন তে অৰিযাৱাসা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তে সুত্তেনেৱ দস্সেন্তো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে’’তিআদিপাড়িং আহৰিত্ৱা ‘‘এৱং ৱুত্তা’’তি নিগমেত্ৱা পুন মগ্গাধিগমেনেৱ তেসং অধিগমং দস্সেন্তো ‘‘এতেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতৰেতি ছড়ঙ্গসমন্নাগমএকাৰক্খাসঙ্খাযপটিসেৱনাদযো.

৮১৬. আৰম্মণসন্তানানুসযনেসূতি আৰম্মণানুসযনং, সন্তানানুসযনন্তি দ্ৱীসু অনুসযনেসু. যথা হি মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নো ৰাগো কাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহো থামগতট্ঠেন সন্তানে অনুসেতীতি ৱুচ্চতি, এৱং ইট্ঠাৰম্মণেপীতি তস্স আৰম্মণানুসযনং দট্ঠব্বং. তং পনস্স অনুসযনং উপ্পত্তিযা পাকটং হোতীতি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘যথা নামা’’তিআদি (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১৬) ৱুত্তং. ‘‘আচিণ্ণসমাচিণ্ণা’’তি এতেন ইট্ঠাৰম্মণে ৰাগস্স চিৰপৰিভাৱনং ৱিভাৱেতি. যস্মা পন এৱং চিৰপৰিভাৱিতং পৰিৱেঠেত্ৱা ৱিয ঠিতং হোতি, তস্মা ‘‘সমন্ততো ৱেঠেত্ৱা ৱিয ঠিতভাৱেন অনুসযিততং দস্সেতী’’তি ৱুত্তং. তথা হি উদকে নিমুগ্গসদিসো উদাহটো. ‘‘সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তিআদিপাড়িৱসেন ভৱৰাগস্সাপি ৱত্থুকামতা ৱেদিতব্বা. ৰাগৱসেনাতি আৰম্মণৰজ্জনৱসেন.

৮১৮. ইন্দ্ৰিযৱিসেসো ৱিনেয্যানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং.

৮১৯. পহাতব্বেন উপদ্দুতনিৰোধনত্থং পহাযকং পৰিযেসতীতি পঠমং পহাতব্বং, পচ্ছা পহাযকন্তি অযং পহাতব্বপজহনক্কমো পহানক্কমপদেন ৱুত্তো. যস্সাতি পহাতব্বস্স. তন্তি পহাতব্বং. পঠমং ৱুচ্চতীতি পহানৱিচাৰণানং পঠমং ৱুচ্চতি. ততো পচ্ছা অপ্পহাতব্বং যথা তং দস্সনত্তিকাদীসু.

৮২৬. তন্তি ভৱঙ্গং. তস্সাতি লোকুত্তৰস্স. পাদকন্তি অন্তিমভৱিকস্স ভৱঙ্গং সন্ধাযাহ.

ছট্ঠবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সত্তমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮২৮. সমাপন্নোম্হীতি মঞ্ঞতীতি অত্থো.

সমাধি ৱা তস্স আৰম্মণভূতং কম্মট্ঠানং ৱা চিত্তমঞ্জূসাতি যোজনা. ঠপেতুন্তি যথাপৰিচ্ছিন্নং কালং সমাপত্তিচিত্তং পৱত্তেতুং.

তেহীতি সঞ্ঞামনসিকাৰেহি. তংসভাৱতাতি কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিঅনুপক্খন্দনসভাৱতা. পগুণৱোদানং পগুণভাৱসিদ্ধা ঝানস্স পটিপক্খতো ৱিসুদ্ধি.

সত্তমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দসমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮৩১. পঞ্ঞাৱ ৱিমুত্তীতি ৰাগাদীহি ৱিমুত্তিভূতা পঞ্ঞাৱ ৱিমুত্তীতি যোজনা. কম্মন্তৰস্স ৱিপাকন্তৰমেৱাতি অত্থো ৱিপাকন্তৰজাননস্সেৱ দুতিযবলকিচ্চত্তা, কম্মন্তৰজাননস্স চ ততিযবলকিচ্চত্তা. বলসদিসতন্তি একচ্চবলসদিসতং. কস্মা পনেত্থ বলঞাণকিচ্চে ৱুচ্চমানে ঝানাদিঅবলঞাণং উদাহটন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যদিপী’’তিআদি. তদন্তোগধন্তি তস্মিং ঝানাদিপচ্চৱেক্খণাসভাৱে সত্তমবলঞাণে অন্তোগধং. এৱন্তি ঝানাদিঞাণং ৱিয. অপ্পেতুং, ৱিকুব্বিতুঞ্চাতি অত্তনা ৱুত্তাকাৰং সন্ধাযাহ. সমুদযপ্পহানাদিএকচ্চঞাণকিচ্চম্পি অকৰোন্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং কথমপ্পনাদিকং ঝানাদিকিচ্চং কৰেয্য, বলঞাণেহি পন জানিতব্বং, ততো উত্তৰিঞ্চ জানন্তম্পি যস্মা একচ্চবলকিচ্চং ন কৰোতি, তস্মা অঞ্ঞানেৱ বলঞাণানি, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি দস্সনত্থং ‘‘এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং কৰোতী’’তিআদি (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৩১) অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তত্থ যথা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অবলকিচ্চং একচ্চং ন কৰোতি, এৱং বলকিচ্চম্পীতি উদাহৰণদস্সনৱসেন ‘‘তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতু’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.

দসমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ঞাণৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.