১৫. পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা
৭১৮. ‘‘এসেৱ নযো’’তি ধম্মাদীসু কতো অতিদেসো সঙ্খেপতো তেসং দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খেপেন দস্সেত্ৱা’’তি. তেসং নিৰুত্তিপটিভানানং ৱিসযা তব্বিসযা, তেসং, নিৰুত্তিপটিভানৱিসযভূতানন্তি অত্থো. পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেহীতি পচ্চযুপ্পন্ননিব্বানভাসিতত্থাদিভেদেহি.
দুক্খহেতুফলজাতাদিধম্মজৰামৰণানি দুক্খাদীনি. সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকাৰৱাৰেসু দুক্খসমুদযাদিপৰিযাযেন আগতো ফলনিব্বত্তকো হেতু, সচ্চপচ্চযাকাৰৱাৰেসু অৰিযমগ্গো, পৰিযত্তিৱাৰে ভাসিতং, অভিধম্মভাজনীযে কুসলং, অকুসলন্তি এৱং পাড়িযং ৱুত্তানংযেৱ ৱসেন পঞ্চ ধম্মা ৱেদিতব্বাতি ইমমত্থমাহ ‘‘তথা ধম্মা চা’’তি ইমিনা.
নিব্বত্তকহেতুআদীনন্তি নিব্বত্তকসম্পাপকঞাপকানং. পুৰিমোতি পৱত্তনত্থো. তস্মিন্তি মগ্গে. পচ্ছিমোতি পাপনত্থো দট্ঠব্বো.
অৱিপৰীতনিৰুত্তীতি বুদ্ধাদীহি আচিণ্ণা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকভাৱে নিৰুড়্হা যাথাৱনিৰুত্তি. যস্মা ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি অত্তনো অধিপ্পাযো, তস্মা পৰমততো তং দস্সেন্তো ‘‘অৱচনভূতাযা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ‘‘কেচি ৱণ্ণযন্তী’’তি আহ. এৱং সতীতি এৱং নিৰুত্তিযা পঞ্ঞত্তিভাৱে সতি. পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বাতি আপজ্জতীতি ৱুত্তে, হোতু, কো দোসো তস্সা ৱচনীযভাৱতোতি কদাচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘ন চ ৱচনতো…পে… উচ্চাৰেতব্বং অত্থী’’তি. তেসং অত্থধম্মানং. ন ৱচনন্তি অৱচনং অৱচনসভাৱং. এৱংপকাৰন্তি এৱংৱিধং এৱং নিযতলিঙ্গৱিসেসজোতনাকাৰং.
পৰতোতি পৰভাগে অনন্তৰমনোদ্ৱাৰে. সদ্দগ্গহণানুসাৰেন গহিতায নামনিৰুত্তিযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৱত্ততীতি ৱদন্তি. যদি এৱং কস্মা পাড়িযং ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘নিৰুত্তি…পে… সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. পচ্ছা জাননন্তি সদ্দগ্গহণুত্তৰকালং নামনিৰুত্তিযা জাননং. এৱন্তি এৱং সদ্দগ্গহণতো পচ্ছা নামনিৰুত্তিং আৰব্ভ পৱত্তং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি গয্হমানে. এৱং নিৰুত্তিযা নামপঞ্ঞত্তিপক্খে পাড়িযা, অট্ঠকথায চ ৱিৰোধং দস্সেত্ৱা সদ্দপক্খে তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তংতংসদ্দৱিভাৱকন্তি যথা তস্স তস্স সদ্দপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং দিব্বসোতঞাণং সদ্দাৰম্মণমেৱ তং তং সদ্দং ৱিভূতং কৰোতি, এৱং নিৰুত্তিপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং নিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণমেৱ নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং তং ৱিভূতং কৰোতীতি তস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱুত্তা. সদ্দং পন ৱিভাৱেন্তং একন্ততো সদ্দূপনিবন্ধং পঞ্ঞত্তিম্পি ৱিভাৱেতিযেৱ, যতো সভাৱাসভাৱৱিসেসৱিভাৱনং সম্পজ্জতি. অঞ্ঞথা হি সদ্দমত্তগ্গহণে ৱিসেসাৱবোধো এৱ ন সিযাতি পোৰাণা পঞ্ঞত্তিৱিভাৱনম্পি তস্স ইচ্ছন্তি. তংৱিভাৱকন্তি নিৰুত্তিসদ্দৱিভাৱকং. ন পাড়িৱিৰোধো হোতীতি যদিপি অভিধম্মভাজনীযে ‘‘যায নিৰুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতী’’তি (ৱিভ. ৭২৭) ৱুত্তং, তম্পি সভাৱনিৰুত্তিসদ্দেন ধম্মানং পবোধনমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিন্তি ‘‘নিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি ৱুচ্চমানে পাড়িযা ৱিৰোধো ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চৱেক্খন্তস্সা’’তি ৱুত্তত্তা সদ্দং গহেত্ৱা পচ্ছা গহিতায পঞ্ঞত্তিযা পচ্চৱেক্খণেন ভৱিতব্বন্তি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থমাহ ‘‘তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদি. সভাৱনিৰুত্তিং ৱিভাৱেন্তংযেৱাতি সভাৱনিৰুত্তিৱিসযস্স সম্মোহস্স পগেৱ ৱিদ্ধংসিতত্তা অত্থসাধনৱসেন অভিঞ্ঞাঞাণং ৱিয তং ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততি. তেনাহ ‘‘নিৰুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ উপ্পজ্জতী’’তি. পভেদগমনঞ্চেত্থ অনৱসেসতো নিৰুত্তিৱিভাগজাননং. তথা সেসেসু. সক্কটনামাদীতি সক্কটৱসেন ৱুত্তনামাখ্যাতাদি. নিপাতপদং নামাদিপদানি ৱিয অত্থং ন ৱদতি, অথ খো ব্যঞ্জেতি জোতেতীতি ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং নিপাতপদং.
বোধি ঞাণং মণ্ডভূতং এত্থাতি বোধিমণ্ডো, মহাবোধিট্ঠানং. তেনাহ ‘‘পঠমাভিসম্বুদ্ধট্ঠানে’’তি. অঞ্ঞেন পকাৰেনাতি উগ্গহাদিপ্পকাৰেন.
অঞ্ঞথা হোন্তীতি পুৰিসযুগে পুৰিসযুগে একদেসেন পৰিৱত্তন্তা কালন্তৰে অঞ্ঞাকাৰা ভৱন্তি. ৱিনস্সন্তীতি তংতংভাসানং মনুস্সানং ৱিনাসেন ন পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সানং দুৰুগ্গহণাদিনা কত্থচি কদাচি পৰিৱত্তন্তীপি ব্ৰহ্মলোকাদীসু যথাসভাৱেনেৱ অৱট্ঠানতো ন সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বথা চ পৰিৱত্ততি. তেনাহ ‘‘কপ্পৱিনাসেপি তিট্ঠতিযেৱা’’তি. এতস্স নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণস্স.
অত্থাদীসু ঞাণন্তি অত্থপটিসম্ভিদাদি. অত্থধম্মনিৰুত্তিৱসেন তীসু. অত্থধম্মনিৰুত্তিপটিভানৱসেন চতূসুপি ৱা. অত্থধম্মাদিনা অত্তনা জোতেতব্বেন সহ অত্থেনাতি সাত্থকানি. সব্বো অত্থধম্মাদিকো অত্থো ৱিসযভূতো এতস্স ঞাণস্স অত্থীতি সব্বত্থকং. সব্বস্মিং অত্থাদিকে ৱিসযে খিত্তং অত্তনো পচ্চযেহি ঠপিতং পৱত্তিতং. অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱিসদা হোন্তি পটিপক্খধম্মানং সব্বসো ৱিদ্ধংসিতত্তা. পঞ্চন্নন্তি অধিগমপৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছাপুব্বযোগানং. যথাযোগন্তি যং যং যস্স পুগ্গলস্স ৱিসদতায যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বং.
পৰিপুচ্ছাহেতু পৱত্তা কথা পৰিপুচ্ছাতি ৱুত্তাতি আহ ‘‘পুচ্ছায…পে… পৰিপুচ্ছাতি ৱুত্তা’’তি.
তেহীতি মগ্গেহি. পটিলাভো নাম পুব্বযোগসম্পত্তিযা অত্থাদিৱিসযস্স সম্মোহস্স সমুচ্ছিন্দনং, তং পন মগ্গকিচ্চমেৱাতি আহ ‘‘সো লোকুত্তৰো’’তি. অত্থাদীনং পভেদতো সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থাপনা যথাৰহং পৰিত্তকুসলমহাকিৰিযচিত্তৱসেন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পভেদো কামাৱচৰো’’তি. যথা পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৱপচ্চযো সভাৱহেতুভাৱতো, ন তথা পভেদস্স অসভাৱহেতুতায, পৰম্পৰপচ্চযতায চাতি অধিপ্পাযো. পৰিযত্তিআদীনং পভেদস্স বলৱপচ্চযতায, অধিগমস্স চ তদভাৱে এসেৱ নযো. তত্থাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, তাসু পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছাসু নিমিত্তভূতাসূতি অত্থো. যং ৱুত্তং হোতীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাৱচনেন যং অত্থজাতং ৱুত্তং হোতি. তং দস্সেন্তোতি তং নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো. ‘‘পুব্বযোগাধিগমা’’তি ৱত্ৱা ‘‘দ্ৱেপী’’তি ৱচনং অধিগমসহিতোযেৱ পুব্বযোগো পভেদস্স বলৱপচ্চযো, ন কেৱলোতি দস্সনত্থং. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮). ‘‘দ্ৱেপি ৱিসদকাৰণা’’তি ৱুত্তে পুব্বযোগস্সাপি ৱিসদকাৰণত্তং লব্ভতেৱাতি আহ ‘‘দ্ৱেপি ৱিসদকাৰণাতি…পে… ৱুত্ত’’ন্তি.
সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সচ্চৱাৰাদিৱণ্ণনা
৭১৯. কালত্তযেপীতি অতীতাদীসু তীসুপি কালেসু. হেতুফলধম্মা হেতূনং ফলভূতা ধম্মা, পচ্চযনিব্বত্তাতি অত্থো. তেসঞ্চ হেতুধম্মাতি তেসং হেতুফলানং পচ্চযনিব্বত্তানং হেতুভূতা ধম্মা ‘‘ধম্মা’’তি ৱুত্তাতি যোজনা. ৱিনেয্যৱসেনাতি তথাৱিনেতব্বপুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন. উপ্পন্না সমুপ্পন্নাতিআদি ন ৱুত্তন্তি উপ্পন্না সমুপ্পন্না উট্ঠিতা সমুট্ঠিতা পচ্চুপ্পন্নাতিআদি ন ৱুত্তং একন্তপচ্চুপ্পন্নস্সেৱ সঙ্গাহকত্তা. তংনিব্বত্তকাতি তেসং অত্থভাৱেন ৱুত্তানং নিপ্ফাদকা. ধম্মাতি ৱুত্তা ধম্মভাৱেন কথিতা.
সচ্চৱাৰাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৭২৫. সামঞ্ঞেন ৱত্ৱা ৱিসেসেন অৱুত্তত্তাতি ‘‘তেসং ৱিপাকে’’তি যথাৱুত্তকুসলৱিপাকতাদিসামঞ্ঞেন ৱত্ৱা সহেতুকাহেতুকাদিৱিসেসেন অৱুত্তত্তা, সৰূপেন নিদ্ধাৰেত্ৱা অৱুত্তত্তাতি অত্থো. অৱিপাকত্তাতি অৱিপাকধম্মত্তা. যদি এৱন্তি পচ্চযভাৱতো লব্ভমানোপি ধম্মভাৱো অৱিপাকধম্মতায কিৰিযানং যদি ন ৱুত্তো, এৱং সতি. সতিপি পচ্চযুপ্পন্নভাৱে অৱিপাকভাৱতো অত্থভাৱোপি ন ৱত্তব্বো. তেনাহ ‘‘ৱিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৱো চ ন ৱত্তব্বো’’তি. এৱঞ্চেতি যদি পচ্চযুপ্পন্নত্তা কিৰিযানং অত্থভাৱো ৱুত্তো. নপ্পটিসিদ্ধো ইচ্ছিতোৱাতি অত্থো. যদি এৱং কস্মা ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘ৱিপাকস্স পনা’’তিআদি. তেসন্তি কুসলাকুসলানং, ৱিপাককিৰিযধম্মানঞ্চ. অত্থধম্মতাতি ৱুত্তনযেন লব্ভমানোপি যথাক্কমং অত্থভাৱো, ধম্মভাৱো চ ন ৱুত্তো. পচ্চযভাৱং সত্তিৱিসেসং সনিপ্ফাদেতব্বতন্তি পদত্তযেনাপি ৱিপাকধম্মতমেৱাহ. সা হি ৱিপাকানং হেতুভাৱতো পচ্চযভাৱো, তদুপ্পাদনসমত্থতায সত্তিৱিসেসো, তেহি সগব্ভা ৱিয হোতীতি ‘‘সনিপ্ফাদেতব্বতা’’তি চ ৱুচ্চতি. তং পস্সন্তী নিপ্ফাদকৱিসেসাপি নিপ্ফাদেতব্বাপেক্খা হোতি ধম্মপটিসম্ভিদা. তংসম্বন্ধেনাতি নিপ্ফাদেতব্বসম্বন্ধেন. ধম্মপটিসম্ভিদং ৱদন্তেন অত্থপটিসম্ভিদাপি ৱুত্তা.
সভাৱধম্মে পঞ্ঞত্তি সভাৱপঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ন সত্তাদিপঞ্ঞত্তিযা’’তি. সভাৱেন, নিৰুত্তিযেৱ ৱা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তাতি আহ ‘‘অৱিপৰীতপঞ্ঞত্তিযা ৱা’’তি.
৭৪৬. ৱোহাৰভূমিং, অধিগমভূমিঞ্চ একজ্ঝং কত্ৱা আহ ‘‘কামাৱচৰা, লোকুত্তৰা চ ভূমি ভূমী’’তি. চিত্তুপ্পাদা ৱা পৱত্তিট্ঠানভাৱতো ভূমি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা
৭৪৭. সব্বঞাণাৰম্মণতাযাতি পটিসম্ভিদাপটিসম্ভিদাঞাণাৰম্মণতায. ‘‘সুত্তন্তভাজনীযে পন…পে… সিযা’’তি ইদং অভিধম্মভাজনীযেন ৱিৰুজ্ঝতি, তস্স ৱা সাৱসেসদেসনতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অভিধম্মভাজনীযে’’তিআদি. নিৰৱসেসকথনন্তি অসেসেত্ৱা কথনং. তেন চিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে অত্থে অসেসেত্ৱা দেসনা ইধ অভিধম্মভাজনীযস্স ভাৰো, ন সব্বঞেয্যধম্মেতি দস্সেতি. যথাদস্সিতৱিসযৱচনৱসেনাতি দস্সিতপ্পকাৰৱিসযস্স কথনৱসেন, ধম্মত্থৱসেন দস্সিতে তংতংচিত্তুপ্পাদে তত্থ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপেন ঞাণস্স কথনৱসেনাতি অত্থো. অঞ্ঞাৰম্মণতং ন পটিসেধেতি অতপ্পৰভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ন নিৰৱসেসেন কথনং অচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নস্স ৱিসযস্স অকথিতত্তা. এৱং পটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযস্সাপি ন নিৰৱসেসেন কথনন্তি সুত্তন্তভাজনীযে অৱিসেসৱচনেন সব্বঞাণাৰম্মণতংযেৱ পটিভানপটিসম্ভিদায পতিট্ঠাপেতি. তথা তিস্সো পটিসম্ভিদাতিআদিপঞ্হপুচ্ছকপাড়িযাপি. তিস্সোতি অত্থধম্মপটিভানপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা হি ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা’’তেৱ ৱুত্তা.
যদিপি সিযা ন তস্সা মহগ্গতাৰম্মণতাতি সম্বন্ধো. ‘‘ন হি মগ্গো পচ্চযুপ্পন্নো ন হোতী’’তি ইমিনা ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গাৰম্মণা’’তি ৱচনস্স যথাৱুত্তত্থসাধকতং ৱিভাৱেতি. তস্সাতি পটিভানপটিসম্ভিদায ন মহগ্গতাৰম্মণতা সম্ভৱতি ননু নযং অনুস্সৰন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. দ্ৱেপীতি ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গাৰম্মণা, তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পৰিত্তাৰম্মণা, সিযা মহগ্গতাৰম্মণা, সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা’’তি চ দ্ৱেপি এতা পাড়িযো. তাসু বলৱতৰায ঠানস্স, ইতৰায অধিপ্পাযমগ্গনস্স চ উপাযদস্সনমুখেন তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিৰোধং দস্সেতুং ‘‘কুসলাকুসলানং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘নিপ্পৰিযাযা তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন তত্থ অত্থপটিসম্ভিদায পৰিযাযভাৱমাহ. তথা ৱিপাককিৰিযানন্তিআদি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ৱিসদিসূদাহৰণদস্সনং. উভযেনপি ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯) ৱচনং সুত্তন্তনযানুগতং নিপ্পৰিযাযত্থস্স তত্থ অধিপ্পেতত্তাতি দীপেতি. কিঞ্চি পন ঞাণন্তিআদি ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা’’তিআদিপাড়িযা সমত্থকং. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স পটিভানং দীপনং পটিভানং. তেনাহ ‘‘ঞেয্যপ্পকাসনতো’’তি. ইতি যা ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা’’তি পাড়ি, তস্সা বলৱভাৱৱিভাৱনেন ইতৰায অধিপ্পাযমগ্গনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. নিপ্পৰিযাযাতি পৰিযাযৰহিতা উজুকং সৰূপেনেৱ পৱত্তা. নিপ্পৰিযায…পে… পৱত্তিযন্তি একন্তিকঅত্থাৰম্মণং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ঞাণাৰম্মণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি গহেত্ৱা দেসনাযং.
সো এৱাতি পৰস্স অভিলাপসদ্দো এৱ. অনুৱত্তমানতা চস্স নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নমেৱ সদ্দং আৰম্মণং কৰোন্তী, সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানন্তীতি চ আদিৱচনৱসেন ৱেদিতব্বো.
পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.