৪. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০. ‘‘হেট্ঠিমকোটিযাতি এত্থা’’তি ইদং পঠমং ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা’’তি ৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. তস্স হি ভুম্মৱসেন অত্থো গহেতব্বো. তেনাহ ‘‘তত্থ হি পধানং দস্সিত’’ন্তি. হেট্ঠিমকোটিযাৱ পধানং দস্সিতন্তি ইমমত্থং গহেত্ৱা ‘‘যদি এৱ’’ন্তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পধানমেৱ দস্সিত’’ন্তি এৱমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘উপৰিমকোটিগতভাৱেনা’’তিআদিনা তং পৰিহৰতি. পধানস্সেৱ দস্সনং. পধানে হি দস্সিতে অপ্পধানম্পি অত্থতো দস্সিতমেৱ হোতীতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰা পন তায গহিতায গহিতাৱ হোন্তী’’তি. যং হেট্ঠিমকোটিযং লব্ভতি, তং উপৰিমকোটিযম্পি লব্ভতি এৱাতি আহ ‘‘হেট্ঠিমকোটি হি সব্বব্যাপিকা’’তি. দুতিযে কৰণনিদ্দেসতং দস্সেতুং ‘‘আগতাতি সম্বন্ধো’’তি আহ. আগমনকিৰিযা হি হেট্ঠিমকোটিযা কৰণভাৱেন তত্থ ৱুত্তাতি. যথা চ আগমনকিৰিযায, এৱং ৱচনকিৰিযাযপি হেট্ঠিমকোটিযা কৰণভাৱো সম্ভৱতীতি দস্সেতুং ‘‘পুৰিমেপি ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘একূনপঞ্ঞাসপ্পভেদে’’তি ইদং লোকিযচিত্তুপ্পাদে পাড়িআগতানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মানং উপৰিমকোটিং সন্ধায ৱুত্তং. যেৱাপনকধম্মেহি সদ্ধিং উপৰিমকোটিযা গয্হমানায ‘‘তেপঞ্ঞাসা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, লোকুত্তৰচিত্তুপ্পাদৱসেন পন ‘‘সত্তপঞ্ঞাসা’’তি.
সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
সমুগ্গম-পদস্স তত্ৱতো পৰিযাযতো চ অত্থং দস্সেতি ‘‘সঞ্জাতিযং আদিউপ্পত্তিয’’ন্তি. ভেদতো পন সমাযোগে উগ্গমনন্তি. তত্থ কেন সমাযোগে, কুতো, কথঞ্চ উগ্গমনন্তি ৱিচাৰণাযং আহ ‘‘তংতংপচ্চযসমাযোগে’’তিআদি. তত্থেৱাতি পঞ্চৱোকাৰভৱে এৱ. তত্থ হি পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা সমুগ্গচ্ছন্তি. যথাধিগতানং অধিগতপ্পকাৰানং, পটিসন্ধিকানন্তি অত্থো. ওপপাতিকসমুগ্গমেনেৱ চেত্থ সংসেদজসমুগ্গমোপি গহিতোতি দট্ঠব্বো পঞ্চক্খন্ধপৰিযাপন্নানং তদা উপ্পজ্জনাৰহানং উপ্পজ্জনতো. তত্থ সংসেদজা উপ্পজ্জিত্ৱা ৱড্ঢন্তি, ইতৰে ন ৱড্ঢন্তীতি ইদমেতেসং নানাকৰণং. সুখুমজাতিযলোমা এৱ কিৰ কেচি এড়কা হিমৱন্তে ৱিজ্জন্তি, তেসং লোমং সন্ধায ‘‘জাতিমন্তএড়কলোম’’ন্তি ৱুত্তং অতিসুখুমত্তা তেসং লোমানং. কেচি পন ‘‘অজপাকতিকেড়কাদীহি সঙ্কৰৰহিতানং তেসং এড়কৱিসেসানং নিব্বত্তেড়কস্স লোমং জাতিউণ্ণা, তম্পি তঙ্খণনিব্বত্তস্সা’’তি ৱদন্তি. গব্ভং ফালেত্ৱা গহিতস্সাতি অপৰে. এৱংসণ্ঠানন্তি জাতিউণ্ণংসুনো পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিততেলবিন্দুসণ্ঠানং. ৱণ্ণপ্পটিভাগোতি ৰূপপটিচ্ছন্নো সণ্ঠানপটিচ্ছন্নো চ.
সন্ততিমূলানীতি তস্মিং ভৱে ৰূপসন্ততিযা মূলভূতানি. অনেকিন্দ্ৰিযসমাহাৰভাৱতোতি যথাৰহং চক্খাদিঅনেকিন্দ্ৰিযসঙ্ঘাতভাৱতো. পধানঙ্গন্তি উত্তমঙ্গং সিৰো.
ন তস্স তস্স খন্ধস্স পৰিপুণ্ণতং, তংতংখন্ধেকদেসস্সেৱ ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামাৱচৰানন্তি কামাৱচৰসত্তানং. পৰিহীনাযতনস্সাতি পৰিহীনস্স চক্খাদিআযতনস্স ৱসেন. তত্থ দুগ্গতিযং অন্ধস্স চক্খুদসকৱসেন, বধিৰস্স সোতদসকৱসেন, অন্ধবধিৰস্স উভযৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা. নপুংসকস্স পন ভাৱহানি ৱুত্তা এৱ. তথা অন্ধবধিৰাঘানকস্স চক্খুসোতঘানৱসেন. তং পন ধম্মহদযৱিভঙ্গপাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ৰূপাৱচৰানং পন চক্খুসোতৱত্থুজীৱিতৱসেন চত্তাৰি সন্ততিসীসানীতি ইতৰেসং ৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা.
তেসন্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং. ৱত্থুভাৱেনাতি ৱিচাৰণায অধিট্ঠানভাৱেন. পটিসন্ধিযং উপ্পন্না পৱত্তা পঞ্চক্খন্ধাতি পটিসন্ধিক্খণে পৱত্তিক্খণে চ পঞ্চক্খন্ধে দস্সেতি. ভুম্মনিদ্দেসোতি ‘‘পঞ্চসু খন্ধেসূ’’তি অযং ভুম্মনিদ্দেসো. অঞ্ঞথাতি নিদ্ধাৰণে অনধিপ্পেতে. ‘‘ভাৱেনভাৱলক্খণত্থে’’তি ইদং ৱিসযাদিঅত্থানং ইধাসম্ভৱতো ৱুত্তং. উভযন্তি ৰূপাৰূপং. ৰূপাৰূপসন্ততিন্তি ৰূপসমুট্ঠাপকং ৰূপসন্ততিং অৰূপসন্ততিঞ্চ. ‘‘ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতী’’তি ইদং ন পটিসন্ধিক্খণং এৱ, নাপি ৱত্থুৰূপং এৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বৰূপানং উপ্পাদক্খণে দুব্বলতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘তদা হী’’তিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স কাৰণৱচনং. তত্থ তন্তি ৰূপং. ‘‘কম্মক্খিত্তত্তা’’তি ইদং ন কম্মজতামত্তং সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো কম্মজস্স পঠমুপ্পত্তিযং অপতিট্ঠিততং সন্ধাযাতি দস্সেন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. ততো পৰন্তি ততো পটিসন্ধিতো পৰং. সদিসসন্তানে যথা পতিট্ঠিতং, ন তথা ৱিসদিসসন্তানেতি আহ ‘‘সমানসন্ততিয’’ন্তি.
অঙ্গভাৱন্তি কাৰণভাৱং. তেনেৱাহ ‘‘সহাযভাৱ’’ন্তি. তেসং ধম্মানন্তি যেহি সদ্ধিং উপ্পন্নং, তেসং পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকধম্মানং. তদাতি ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চ ৰূপুপ্পাদনমেৱ নত্থি. অনন্তৰাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণে এৱ চিত্তস্স বলৱভাৱো, ন ইতৰত্ৰ. তেনাহ ‘‘যদা চ ৰূপুপ্পাদনং, তদা উপ্পাদক্খণে’’তি.
যেহাকাৰেহীতি আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযাদিআকাৰেহি. যথাসম্ভৱং পচ্চযা হোন্তীতি ফস্সাদযো আহাৰাদিৱসেন যথাৰহং পচ্চযা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং, কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯).
চুতিচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জমানং, চুতিচিত্তেন ৱা কাৰণভূতেন উপ্পজ্জমানং. ততো পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৱিযাতি যথা চুতিচিত্ততো আসন্নেহি পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৰূপং ভৱন্তৰে ন উপ্পজ্জতি, এৱং চুতিচিত্তেন উপ্পজ্জমানম্পি অনুপচ্ছিন্নেপি ৱট্টমূলেতি অকাৰণং ৱট্টমূলাৱূপসমো চুতিচিত্তস্স ৰূপুপ্পাদনেতি দস্সেতি.
অৰূপস্সাতি আৰুপ্পস্স.
উতুনাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নেন উতুনা. সমুট্ঠিতে ৰূপেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰূপে সমুট্ঠিতে পটিসন্ধিঅনন্তৰং পঠমভৱঙ্গচিত্তং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. উপ্পাদনিৰোধক্খণাতি যথাৱুত্তেসু সোড়সসু চিত্তেসু আদিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো, সোড়সমচিত্তস্স নিৰোধক্খণো চাতি ৱদন্তি, ৰূপস্সেৱ পন উপ্পাদনিৰোধক্খণা ৱেদিতব্বা.
ধৰমানক্খণে এৱাতি তস্স উতুনো ৱিজ্জমানক্খণে এৱ যদি গহিতা, ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকং ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি সোড়সহেৱ চিত্তেহি তস্স ধৰমানতায পৰিচ্ছিন্নত্তা. উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱাতি উতুনো ধৰমানক্খণে উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱা নিৰোধক্খণো অথ গহিতো, ‘‘সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকংৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি উপ্পাদক্খণসহিতেন চ একস্স চিত্তক্খণস্স গহিতত্তা. ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি ৱুত্তং হোতি নিৰোধক্খণস্স বহিকতত্তা.
এৱং উপ্পাদনিৰোধক্খণেসু গহিতেসু অগ্গহিতেসু চ সোড়সসত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা, ততো অধিকচিত্তক্খণাযুকতা চ সিযাতি দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ ঠিতপক্খং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্স ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসূতি তস্স উতুনো ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসু সোড়সসু চিত্তেসু পটিসন্ধিপি যস্মা গহিতা, তস্মা উতুনো উপ্পাদক্খণো ধৰমানক্খণে গহিতোতি নিৰোধক্খণে অগ্গহিতে ‘‘ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) এৱং অট্ঠকথাযং ৱক্খমানা অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা. গহিতে ৱা নিৰোধক্খণে সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এত্থ চ ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা’’তি ইদং পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো গহিতোতি কত্ৱা ৱুত্তং. যস্মা পন পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ‘‘দ্ৱে ভৱঙ্গানি, আৱজ্জনং, দস্সনং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীৰণং, ৱোট্ঠব্বনং, পঞ্চ জৱনানি, দ্ৱে তদাৰম্মণানি, একং চুতিচিত্তন্তি পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৱসেসএকচিত্তক্খণাযুকে’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭), তথা তদাৰম্মণপৰিযোসানানি, ‘‘একং চুতিচিত্তং, তদৱসানে তস্মিঞ্ঞেৱ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) চ ৱক্খতি. তস্মা ৰূপস্স সোড়সচিত্তক্খণাযুকতাযপি অত্থসিদ্ধি হোতিযেৱ. তেনাহ ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা’’তি. তথাপি উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতি, ন উপ্পজ্জমানমেৱাতি সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা ৱেদিতব্বা.
ওজায সভাৱসুখুমতা উপাদাৰূপভাৱতো. এত্থ চ মাতৰা অজ্ঝোহটা ওজা বাহিৰব্ভঞ্জনং ৱিয গব্ভমল্লিনা তস্মিং সন্তানে ওজট্ঠমকৰূপুপ্পত্তিযা পচ্চযো হোতি. আহাৰসমুট্ঠানৰূপপৱেণিযা ওজায ৱিয সেসতিসন্ততিওজায ৰূপুপ্পাদনন্তি উদৰিযে ওজা ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি উতুসমুট্ঠানভাৱতো, উপাদিন্নকট্ঠানে এৱ পন সমুট্ঠাপেতি, ৰসহৰণীহি গন্ত্ৱা কাযানুসটন্তি ৱেদিতব্বং.
চিত্তঞ্চেৱাতি এত্থ চ-সদ্দেন পটিযোগীনং কম্মমেৱ সমুচ্চিনোতি, ন চিত্তেন সম্পযুত্তধম্মেতি কত্ৱা আহ ‘‘চিত্তস্স পুব্বঙ্গমতায ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘চিত্তুপ্পাদং গণ্হাতি ‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’তিআদীসু (ধ. স. ১) ৱিয, ন কম্মচেতনং ৱিয একধম্মমেৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘যথা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স হেতুআদযো চিত্তসম্পযুত্তধম্মাপি সমুট্ঠাপকাৱ, এৱং কম্মসমুট্ঠানৰূপস্স কম্মসম্পযুত্তাপী’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা তস্স পৰিহাৰং ৱত্তুং ‘‘কম্মসমুট্ঠানঞ্চা’’তিআদিমাহ.
ৰূপস্সাতি ৰূপক্খণস্স, ৰূপস্স ৱা অদ্ধুনো. নযদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পটিসন্ধিক্খণে এৱ ৰূপাৰূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৱোতি ইমস্স অত্থস্স অনধিপ্পেতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘ততো পৰম্পি ৰূপাৰূপানং সহুপ্পত্তিসব্ভাৱতো’’তি. যথা চ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে এৱা’’তি নিযমো ন গহেতব্বো, এৱং ‘‘একক্খণে এৱ পাতুভাৱো’’তিপি নিযমো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তংদীপনত্থমেৱাতি অসমানকালতাদীপনত্থমেৱ, ন সহুপ্পাদদীপনত্থং. অদ্ধানপৰিচ্ছেদকথা হি অযন্তি.
যদি এৱন্তি যথা ফলপত্তানি, এৱং ৰূপাৰূপধম্মা যদি দন্ধলহুপৰিৱত্তিনো. অসমানদ্ধত্তাতি অতুল্যকালত্তা. নিচ্ছিদ্দেসূতি নিব্বিৱৰেসু. তেন নিৰন্তৰপ্পৱত্তিং এৱ ৱিভাৱেতি. অযন্তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদকথা. চিত্তজৰূপাদীনং ন তথা নিৰন্তৰভাৱেন পৱত্তি, যথা কম্মজৰূপানন্তি আহ ‘‘কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং সন্ধাযা’’তি. কম্মজৰূপানং ৱা ইতৰেসং মূলভাৱতো পধানন্তি ‘‘কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং সন্ধাযা’’তি ৱুত্তং. অচিত্তুপ্পাদকত্তা অব্যাবজ্ঝতায নিৰোধসমাপত্তিযা নিব্বানপটিভাগতা ৱেদিতব্বা. পদে পদং অক্কমিত্ৱাতি লকুণ্ডকপাদতায অত্তনো অক্কন্তপদসমীপে পদং নিক্খিপিত্ৱা. যো হি সীঘপদৱিক্কমো লকুণ্ডকপাদো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘লহুং লহুং অক্কমিত্ৱাতি অত্থো’’তি. সহেৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি ৰূপং কম্মজমিধাধিপ্পেতন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. উতুজং পন চুতিতো উদ্ধম্পি পৱত্ততি এৱ. পুব্বে ৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণা, অৰূপস্স ততো একভাগো’’তি (ৱিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা) এৱং ৱুত্তং অদ্ধানপ্পকাৰং.
একুপ্পাদতোতি সমানুপ্পাদতো. সমানত্থো হি অযং এক-সদ্দো. একো দট্ঠব্বাকাৰোতি একো ঞাতপৰিঞ্ঞায পস্সিতব্বাকাৰো. এৱঞ্হি সোড়সাকাৰা সিযুং, ইতৰথা ৱীসতি, ততো অধিকা ৱা এতে আকাৰা ভৱেয্যুং. তস্সাতি পচ্ছিমকম্মজস্স. হেট্ঠা সোড়সকেতি পৰিযোসানসোড়সকস্স অনন্তৰাতীতসোড়সকে. পচ্ছিমস্সাতি তত্থ পচ্ছিমচিত্তস্স. নানানিৰোধভাৱং ৱিয একুপ্পাদভাৱম্পি পচ্ছিমকম্মজস্স ঠপনে কাৰণং অনিচ্ছন্তো ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. ‘‘সব্বম্পী’’তিআদিনা তত্থ অতিপ্পসঙ্গং দস্সেতি. ৱজ্জেতব্বং নানুপ্পাদং একনিৰোধং. গহেতব্বং একুপ্পাদনানানিৰোধং. উভযম্পি তদা নত্থি অনুপ্পজ্জনতো. তেনেৱাহ ‘‘কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো’’তি. ততো পুব্বেতি পচ্ছিমকম্মজৰূপুপ্পজ্জনতো ওৰং. অঞ্ঞস্সাতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স একুপ্পাদতা, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নস্স নানানিৰোধতা চ নত্থীতি আহ ‘‘ঠিতিভঙ্গক্খণেসু উপ্পন্নৰূপানি ৱজ্জেত্ৱা’’তি. তেনাতি ৰূপেন. ‘‘সঙ্খলিকস্স ৱিয সম্বন্ধো’’তি এতেন অৱিচ্ছিন্নসম্বন্ধো ইধ ‘‘পৱেণী’’তি অধিপ্পেতোতি দস্সেতি. অঞ্ঞথাতি ৱিচ্ছিজ্জমানম্পি গহেত্ৱা ‘‘পৱেণী’’তি ৱুচ্চমানে. ন হি ৰূপধম্মানং অৰূপধম্মানং ৱিয অনন্তৰপচ্চযভাৱো অত্থীতি ৰূপধম্মানং ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নৰূপধম্মে অগ্গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠচত্তালীসা’’তি ৱুত্তং. তেসং পন গহণে একূনপঞ্ঞাসাৱ সিযাতি আহ ‘‘একূনপঞ্ঞাসকম্মজিযৱচনং কত্তব্বং সিযা’’তি.
সুদীপনত্তাতি সুখদীপনত্তা, নযদস্সনভাৱেন ৱা সুট্ঠু দীপনত্তা. তেনেৱাহ ‘‘এতেন হি নযেনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি ৰূপং. তেনাতি ৰূপেন. উভযত্থাতি পচ্ছিমকম্মজৰূপপ্পৱত্তিযং, ততো পুব্বে চ. অঞ্ঞস্সাতি একস্স চিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. তস্সাতি ৰূপস্স. এত্থ চ পচ্ছিমকম্মজৰূপপ্পৱত্তিযং নিৰুজ্ঝনকন্তি ৱুত্তং ততো পুৰেতৰপ্পৱত্তং ৰূপং ৱেদিতব্বং. চতুসন্ততিকৰূপেনাতিআদি যথাৱুত্তসঙ্গহগমনদস্সনং. এত্থাতি এতস্মিং নানুপ্পাদেকনিৰোধতাদীপনে. ঠিতিক্খণেতি অৰূপস্স ৰূপস্স চ ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স ৰূপস্স চ অৰূপস্স চ দস্সিতত্তা. অদস্সিতস্সাতি যথা এৱ এত্থ, এৱং তত্থ ৱিভজিত্ৱা অদস্সিতস্স. কস্মা পনেত্থ পচ্ছিমকম্মজেন দীপনাযং সমতিংসকম্মজৰূপগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সমতিংস…পে… যোজিত’’ন্তি. ততো কম্মতো জাতা তংকম্মজা, তেসু. সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, জীৱিতঞ্চ তং সঙ্খাৰো চাতি জীৱিতসঙ্খাৰো, আযু. জীৱিতেন সঙ্খৰীযন্তীতি জীৱিতসঙ্খাৰা, উস্মাদযো.
অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণেতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স ততো সত্তৰসমস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণেতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো’’তি ইদং পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝন্তম্পি অট্ঠকথাযং আগতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি অত্থো. কস্মাতি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং সন্ধায পাড়ি পৱত্তা, অট্ঠকথাযং পন কম্মজৰূপন্তি সা তায কেন কাৰণেন ৱিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘চতু…পে… ভৱিতব্বত্তা’’তি, নিপ্ফন্নস্সাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স…পে… কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৱ খণনিযমো’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা). এতেহীতি যথানীতো যমকপাঠো, ‘‘কাযসঙ্খাৰো চিত্তসমুট্ঠানো’’তিআদিকো অট্ঠকথাপদেসোতি এতেহি. নত্থিযেৱ একুপ্পাদএকনিৰোধদীপনতোতি অধিপ্পাযো. তেন হি ৱুত্তং ‘‘যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তিআদি.
পুন ‘‘এতেহী’’তি ইমিনা একুপ্পাদনানানিৰোধনানুপ্পাদএকনিৰোধদীপনৱসেন পৱত্তা অট্ঠকথাপদেসা গহিতাতি ৱেদিতব্বং, উভযত্থাপি ৱা এতেহি আচৰিযেহীতি অত্থো. ততিযো ভাগো, তেন অধিকা সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ততিয…পে… যুকতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. ততিয ভাগোতি চ উপ্পাদট্ঠিতিক্খণে উপাদায ভঙ্গক্খণো অধিপ্পেতো. যস্মিং একাদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে, যস্মিং পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৱসেসএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিংযেৱ আৰম্মণেতি যোজেতব্বং. উভযঞ্চেতং যথাক্কমং মনোদ্ৱাৰে পঞ্চদ্ৱাৰে চ আপাথগতং ৱেদিতব্বং. ন খো পনেৱং সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং একচিত্তক্খণাতীতং আৰম্মণং সন্ধায পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) তথা ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিমাহ. পঞ্চদসাতি অতিৰেকপঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতাতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা যত্থ খণেকদেসং অগ্গহিতন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, তমেৱ দস্সেতি. এৱং তাৱ ন ৰূপং সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকং, নাপি ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকং, অথ খো সোড়সচিত্তক্খণাযুকমেৱাতি দস্সিতং হোতি.
কস্মা পনেত্থ ৰূপমেৱ সমানেপি অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৱে চিৰাযুকং জাতন্তি? দন্ধপৰিৱত্তিভাৱতো. অৰূপধম্মা হি সাৰম্মণা চিত্তপুব্বঙ্গমা, তে যথাবলং অত্তনো আৰম্মণৱিভাৱনৱসেন পৱত্তন্তীতি তদত্থনিপ্ফত্তিসমনন্তৰমেৱ নিৰুজ্ঝনতো লহুপৰিৱত্তিনো. তেনাহ ভগৱা, ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি এৱং লহুপৰিৱত্তং, যদিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). ৰূপধম্মা পন অনাৰম্মণা, তে আৰম্মণৱসেন অৰূপধম্মেহি ৱিভাৱেতব্বা. সা চ নেসং ৱোহাৰানুগুণা ৱিভাৱেতব্বতা অত্তনো দন্ধপৰিৱত্তিতায, তেসঞ্চ লহুপৰিৱত্তিতায সোড়সহি সত্তৰসহি ৱা চিত্তক্খণেহি নিপ্পজ্জতীতি ৰূপমেৱেত্থ চিৰাযুকং জাতং. কিঞ্চ – লহুৱিঞ্ঞাণৱিসযসন্ততিমত্তাধীনৱুত্তিতায তিণ্ণং খন্ধানং, আৰম্মণূপলদ্ধিমত্তভাৱতো ৱিঞ্ঞাণস্স চ লহুপৰিৱত্তিতা, দন্ধমহাভূতপ্পচ্চযতায পন ৰূপস্স দন্ধপৰিৱত্তিতা. নানাধাতূসু তথাগতস্সেৱ যথাভূতঞাণং, তেন চ ৰূপমেৱ পুৰেজাতপচ্চযো ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱাতি ন এত্থ অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৱসামঞ্ঞেন ৰূপাৰূপং সমানাযুকং পৰিকপ্পেতব্বং. ৱুত্তনযেন ৰূপমেৱ চিৰাযুকন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যথা চ ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা, ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ৱা ন হোতি, তং দস্সেত্ৱা য্ৱাযং অট্ঠকথাযং চিত্তস্স ঠিতিক্খণে ৰূপুপ্পাদো ৱুত্তো, তত্থ ঠিতিক্খণমেৱ তাৱ চিত্তস্স অননুজানন্তো ‘‘যো চেত্থ…পে… ৱিচাৰেতব্বো’’তি ৱত্ৱা যমকে উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৱাৰাদিপাড়িং আহৰন্তো ‘‘চিত্তযমকে’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনেতি উভযম্পি যমকপদং অহাপেত্ৱা কতৱিস্সজ্জনে. উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চাতি উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং, অনাগতঞ্চ চিত্তং ন নিৰুদ্ধং, নিৰুজ্ঝমানন্তি অত্থো. ঠিতিক্খণাভাৱং চিত্তস্স দীপেতীতি উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৱাৰাদীসু ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং চিত্তস্স ঠিতিক্খণং নাম নত্থীতি ইমমত্থং দীপেতি বোধেতি. ন হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে লব্ভমানস্স অৱচনে কাৰণং দিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ন কেৱলমভিধম্মে অৱচনমেৱ চিত্তস্স ঠিতিক্খণাভাৱজোতকং, অপিচ খো সুত্তন্তপাড়িপীতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তেসুপী’’তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞথত্তং নাম পুব্বাপৰৱিসেসো. খণদ্ৱযসমঙ্গিং ঠিতন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স ঠিতভাৱমাহ. অঞ্ঞথত্তং পন সন্তানেযেৱ ৱেদিতব্বং.
এত্থ চ কেচি ‘‘যথাভূতো ধম্মো উপ্পজ্জতি, কিং তথাভূতোৱ ভিজ্জতি, উদাহু অঞ্ঞথাভূতো? যদি তথাভূতোৱ ভিজ্জতি, ন জৰতায সম্ভৱো. অথ অঞ্ঞথাভূতো, অঞ্ঞো এৱ সোতি সব্বথাপি ঠিতিক্খণস্স অভাৱোযেৱা’’তি ৱদন্তি. তত্থ একধম্মাধাৰভাৱেপি উপ্পাদনিৰোধানং অঞ্ঞোৱ উপ্পাদক্খণো, অঞ্ঞো নিৰোধক্খণো. উপ্পাদাৱত্থঞ্হি উপাদায উপ্পাদক্খণো, নিৰোধাৱত্থং উপাদায নিৰোধক্খণো. উপ্পাদাৱত্থায চ ভিন্না নিৰোধাৱত্থাতি একস্মিংযেৱ সভাৱধম্মে যথা ইচ্ছিতব্বা, অঞ্ঞথা অঞ্ঞোৱ ধম্মো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো ধম্মো নিৰুজ্ঝতীতি আপজ্জেয্য, এৱং নিৰোধাৱত্থায ৱিয নিৰোধাভিমুখাৱত্থাযপি ভৱিতব্বং. সা ঠিতি, জৰতা চাতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং. যদি এৱং কস্মা পাড়িযং ঠিতিক্খণো ন ৱুত্তোতি? ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধেন নযদস্সনৱসেন পাড়ি গতাতি ৱেদিতব্বা. অভিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্ততি. তথা হি ৰূপস্স উপ্পাদো ‘‘উপচযো, সন্ততী’’তি ভিন্দিত্ৱা দেসিতো. হেতুসম্পযুত্তদুকাদিদেসনা চেত্থ নিদস্সিতব্বা.
‘‘যস্স ৱা পনা’’তিআদি পুচ্ছাৱচনং. তস্স ‘‘নো’’তি ৱিস্সজ্জনং. সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতীতি চিত্তুপ্পাদস্স নিৰোধক্খণো ৱুত্তো. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জেয্য, তং দুক্খসচ্চন্তি কত্ৱা ‘‘নো’’তি ৱত্তুং ন সক্কা, ৱুত্তঞ্চেতং. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘চিত্তস্স নিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদো নত্থী’’তি. তযিদমকাৰণং. অৰূপলোকঞ্হি সন্ধায, চিত্তসমুট্ঠানৰূপং ৱা ‘‘নো’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি. অযঞ্হি যমকদেসনায পকতি, যদিদং যথাসম্ভৱযোজনা. এতেন ‘‘ন চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তিআদিৱচনং পটিক্খিত্তং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পচ্চাসত্তিঞাযেন যং সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তেন যং দুক্খসচ্চং উপ্পাদেতব্বং চিত্তচেতসিকতপ্পটিবদ্ধৰূপসঙ্খাতং, তস্স তদা উপ্পত্তি নত্থীতি ‘‘নো’’তি ৱিস্সজ্জনং, ন সব্বস্স.
সহুপ্পাদেকনিৰোধৱচনতোতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৭৯) এৱং সহুপ্পাদসহনিৰোধৱচনতো. তেন ৱচনেনাতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিৱচনেন. অঞ্ঞৰূপানন্তি কম্মউতুআহাৰজৰূপানং. সহুপ্পাদসহনিৰোধাদিকানন্তি এত্থাযং যোজনা – অপ্পটিক্খিত্তসহুপ্পাদসহনিৰোধঅননুঞ্ঞাতনানুপ্পাদনানানিৰোধঅনিৱাৰিতঅব্যাকতভাৱানং কম্মজাদীনন্তি. এতেনাতি ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিকেন (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) পাঠেন, ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তি যুত্তিৱচনেন চ. যমকপাড়িঅনুস্সৰণেতি যথাদস্সিতচিত্তযমকপাড়িযা যথাৰুতৱসেনেৱ অনুস্সৰণে ৱিজ্জমানে. ভিজ্জমানতাতি চিত্তস্স ভিজ্জমানতা নাম নিৰুজ্ঝমানতা ঠিতিযা অভাৱতো. সহাযভাৱং নাপি গচ্ছতি নিস্সযত্থিভাৱাদিনা পচ্চযভাৱাভাৱতো. উপ্পাদক্খণে এৱ হি অনন্তৰাদিপচ্চযলাভেন চিত্তস্স বলৱতা. এৱঞ্চ সতীতি এৱঞ্চ উতুনাপি ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ ৰূপসমুট্ঠাপনে সতি. তংচিত্তক্খণেতি তস্স চিত্তস্স খণে, খণদ্ৱযেপীতি অত্থো. তেনেৱাতি অতিলহুপৰিৱত্তিভাৱেনেৱ. অথ ৱা তেনেৱাতি দন্ধপৰিৱত্তিকতায ৰূপস্স সকলং একচিত্তক্খণং উপ্পজ্জমানভাৱেনেৱ. তন্তি চিত্তং. পটিসন্ধিচিত্তং সম্পযুত্তধম্মানং ৱিয সহজাতৰূপধম্মানম্পি সহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিতো উদ্ধ’’ন্তি. চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তং সহজাতাদিপচ্চযো হোতিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি. তদনন্তৰন্তি যেন চিত্তেন সহুপ্পন্নং, তস্স চিত্তস্স অনন্তৰং. তন্তি ৰূপং. তদনন্তৰং চিত্তন্তি সহুপ্পন্নচিত্তানন্তৰং চিত্তং. যদি এৱন্তি যদি সকলং চিত্তক্খণং ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱ হোতি, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে এৱ ৰূপস্স উপ্পাদাৰম্ভোতি আহ ‘‘ন, চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদাৰম্ভাভাৱতো’’তি. চিত্তক্খণেতি অত্তনা সহুপ্পন্নচিত্তস্স খণে. তন্তি ৰূপং. ৰূপসমুট্ঠাপনপুৰেজাতপচ্চযকিচ্চন্তি ৰূপসমুট্ঠাপনকিচ্চঞ্চ পুৰেজাতপচ্চযকিচ্চঞ্চ. ঠিতিপ্পত্তিৱিসেসালাভন্তি ঠিতিপ্পত্তিযা লদ্ধব্বো যো ৱিসেসো, তস্স অলাভং. ইদং ৱুত্তন্তি ‘‘যেন সহুপ্পজ্জতি, তংচিত্তক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱা’’তি ইদং পৰিযাযেন ৱুত্তং.
যং যস্স সম্বন্ধিভাৱেন ৱুত্তং, তং দূৰে ঠিতম্পি তেন সম্বন্ধনীযন্তি আহ ‘‘ততো পৰং…পে… এতেন সহ সম্বন্ধো’’তি. তস্মা ‘‘ততো’’তি এত্থ তংসদ্দেন চুতিং পচ্চামসতীতি ৱুত্তং ‘‘চুতিতো পৰন্তি অত্থো’’তি.
নত্থীতি কত্ৱাতি যদিপি যথা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা একুপ্পাদেকনিৰোধতা ৰূপানং অৰূপেহি, অৰূপানঞ্চ ৰূপেহি নত্থি. যথা চ অম্হেহি ৱুত্তং, তথা অত্থেৱাতি অধিপ্পাযো.
চতুত্থস্স পকাৰস্স ৱুচ্চমানত্তা ‘‘তযো পকাৰে আহা’’তি ৱুত্তং.
‘‘তেসংযেৱ ৰূপানং কাযৱিকাৰো’’তিআদিনা পৰিনিপ্ফন্নানং ৱিকাৰাদিভাৱং দস্সেত্ৱা ‘‘সব্বং পৰিনিপ্ফন্নং সঙ্খতমেৱা’’তি ৱদন্তেন পৰিনিপ্ফন্নতাপৰিযাযো দস্সিতো. পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছিন্নোতি পাতুভাৱৱিদ্ধংসভাৱপৰিচ্ছিন্নো, উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো ৱা. ‘‘অযং দত্তো নাম হোতূ’’তিআদিনা নামকৰণং নামগ্গহণং. সমাপজ্জনং নিৰোধসমাপত্তিযা সমথৱিপস্সনানুক্কমেন নামকাযস্স নিৰোধমেৱ. আদি-সদ্দেন সত্তকসিণাদিপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপনং সঙ্গণ্হাতি. নিপ্ফাদিযমানোতি সাধিযমানো.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা
উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোপি লব্ভতেৱাতি ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতিআদিকো দেসনাক্কমোৱা’’তি ৱুত্তং. অনুপুব্বুক্কংসতোতি দানসীলকামাদীনৱাদিদস্সননেক্খম্মকথানং অনুক্কমেন উক্কট্ঠভাৱতো কথানং অনুপুব্বুক্কংসতা ৱুত্তা. তেন উক্কংসক্কমো নামাযং ৱিসুং কমোতি দস্সেতি. তথাপি দানাদীনং দেসনাক্কমাৱৰোধনে কাৰণমাহ ‘‘উপ্পত্তিআদিৱৱত্থানাভাৱতো’’তি. তত্থ আদি-সদ্দেন পহানপটিপত্তিভূমিক্কমে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূত’’ন্তি ইমিনা পঞ্চৰূপিন্দ্ৰিযগোচৰতা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘একদেসেনা’’তিআদি. একদেসেনাতি বাহিৰোড়াৰিকাযতনেহি. এত্থাতি ‘‘যং ৱেদযতি, তং সঞ্জানাতী’’তি এতস্মিং পদে ৱুত্তনযেন.
তংসভাৱতানিৱত্তনত্থন্তি অনাসৱধম্মসভাৱতানিৱত্তনত্থং. অনাসৱা খন্ধেস্ৱেৱ ৱুত্তাতি অত্থো সাসৱানম্পি খন্ধেসু ৱুত্তত্তা. ননু চ অনাসৱধম্মো খন্ধেসু অৱুত্তোপি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, খন্ধাধিকাৰে খন্ধপৰিযাপন্না এৱ অনাসৱা গয্হন্তীতি নাযং দোসো.
যথা ফস্সাদযো ৱিসেসতো তদনুগুণৱুত্তিতায সঙ্খতাভিসঙ্খৰণসভাৱাতি সঙ্খাৰক্খন্ধে সমৱৰুদ্ধা, ন এৱং ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানীতি ৰূপধম্মা ৱিয তানি ৱিসুং খন্ধভাৱেন ৱুত্তানি. এতেন ফস্সাদীনং ৱিসুং খন্ধসদ্দৱচনীযতাভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ফুসনাদযো পনা’’তিআদি. ইতিআদীনঞ্চ সুত্তানন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি ৰূপং উপাদায ৰূপং অভিনিৱিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা. ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে সতি ৱিঞ্ঞাণং উপাদায ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.১৫৮), তথা ‘‘অহং ৰূপং, মম ৰূপন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতী’’তি (সং. নি. ৩.১) চ এৱমাদীনং সুত্তপদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এতেনাতি অত্তনা দস্সিতসুত্তেন. ৱক্খমানসুত্তৱসেন চাতি ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতী’’তিআদিকস্স অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) ৱক্খমানস্স সুত্তস্স ৱসেন. ‘‘পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন ন ৱত্তব্বা’’তি এতেন নৱত্তব্বাৰম্মণাপি দিট্ঠি খন্ধে এৱ নিস্সায উপ্পজ্জতি, পগেৱ খন্ধাৰম্মণাতি দস্সেতি.
ৱেদনাকাৰণাযাতি ৱেদনাযাতনায. ছাদাপনতোতি ৰোচাপনতো. বাহুল্লেনাতি বহুলভাৱেন. উপাদানক্খন্ধা হি বাহুল্লপ্পৱত্তিকা, ন ইতৰে.
পুটং কত্ৱাতি চ ছত্তসদিসং পুটং বন্ধং কত্ৱা. ৱত্থুম্হীতি চক্খাদিৱত্থুম্হি. ৱট্টগতৱেদনং সন্ধায ৱুত্তং. সা হি ইধ দট্ঠব্বভাৱে ঠিতা. ঊনেহীতি ৱত্থুনা, কিলেসেহি চ ঊনেহি.
মাযাযাতি ইন্দজালাদিমাযায পযোগো মাযাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘মাযায দস্সিতং ৰূপং ‘মাযা’তি আহা’’তি. ৱত্থুভাৱাদিতোতি আদি-সদ্দেন আৰম্মণসম্পযুত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি. কত্থচীতি ৰূপক্খন্ধাদিকে. কোচি ৱিসেসোতি অসুভাদিকোৱ.
তস্সাতি অজ্ঝত্তিকৰূপস্স. যস্স কামৰাগপ্পহানমুখেন সব্বৰাগপ্পহানং সম্ভৱতি, তং সন্ধাযাহ ‘‘কামৰাগমুখেন ৱা সব্বলোভপ্পহানং ৱদতী’’তি. যোজেতব্বন্তি ৱেদনায ছন্দৰাগং পজহন্তো তস্সা সমুদযভূতে ফস্সেপি ছন্দৰাগং পজহতীতি যোজেতব্বন্তি. পৰিঞ্ঞত্তযস্স যোজনা পাকটা এৱ.
ততোতি দুক্খুপ্পাদনসুখৱিনাসনানং অদস্সনতো. ভিন্দতীতি ৱিনাসেতি. তন্তি মনোসঞ্চেতনাহাৰং ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাহি পৰিগ্গণ্হাতি তীৰেতি.
তং পজহন্তোতি অৱিজ্জং পজহন্তো. পৰামট্ঠন্তি পৰামাসসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিচ্চাদিৱসেন গহিতং. ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চতো পস্সন্তো দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতীতি অযমত্থো ‘‘তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি, অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিসুত্তপদেহি (ম. নি. ১.৩৯৬) দীপেতব্বো.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.