১. ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. ‘‘কিঞ্চী’’তি পদং ‘‘একচ্চ’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি আহ ‘‘কিঞ্চীতি পকাৰন্তৰভেদং আমসিত্ৱা অনিযমনিদস্সন’’ন্তি. উভযেনাতি পকাৰভেদং অনামসিত্ৱা আমসিত্ৱা চ অনিযমদস্সনৱসেন পৱত্তেন ‘‘যং কিঞ্চী’’তি পদদ্ৱযেন. অধিপ্পেতত্থন্তি ৰূপং. অতিচ্চাতি অতিক্কমিত্ৱা. পৱত্তিতোতি পৱত্তনতো. নিযমনত্থন্তি নিৱত্তনত্থং.
‘‘কিঞ্চা’’তি এত্থ কিং-সদ্দো পুচ্ছাযং হেতুঅত্থদীপকো, কৰণে চেতং পচ্চত্তৱচনং, চ-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰোতি আহ ‘‘কেন কাৰণেন ৱদেথা’’তি. দুতিযৱিকপ্পে পন ৱুত্তনযেনেৱ কাৰণত্থে পৱত্তং কিং-সদ্দং ‘‘ৱদেথা’’তি কিৰিযাপদসম্বন্ধনেন উপযোগৱসেন পৰিণামেত্ৱা ৱদতি ‘‘তং কাৰণং ৱদেথা’’তি.
পুৰিমসন্তানস্স ভেদন্তি পুৰিমসন্তানস্স ৱিনাসং, ৱিনাসাপদেসেন চেত্থ সন্তানে ৱিসদিসুপ্পাদমেৱ দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ৱিসদিসসন্তানুপ্পত্তিদস্সনতো’’তি. ননু চ অৰূপধম্মানম্পি ৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, সা পন ন পাকটতৰা, পাকটতৰা চ ইধাধিপ্পেতা. তেনেৱাহ ‘‘সীতাদিসন্নিপাতে’’তি. তথা চাহ ভগৱা ‘‘সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). ইদানি ভেদ-সদ্দো উজুকমেৱ ৱিকাৰাপত্তিং ৱদতীতি দস্সেন্তো ‘‘ভেদো চা’’তিআদিমাহ. ৱিসদিসৰূপুপ্পত্তিযেৱ, ন উপ্পন্নস্স অঞ্ঞথাভাৱোতি অধিপ্পাযো. তেন কাপিলিযং পৰিণামৱাদং পটিক্খিপতি. যদি পুৰিমসন্তানতো ভেদো ৱিসদিসুপ্পত্তি ৰুপ্পনং, এৱং সন্তে লক্খণস্স অতিপ্পসঙ্গো সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অৰূপক্খন্ধান’’ন্তিআদি. এত্থ সীতাদীহীতি আদি-সদ্দেন যথা উণ্হজিঘচ্ছাদযো সঙ্গয্হন্তি, এৱং আহাৰাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যেনাতি যেন সীতাদীহি সমাগমেন. তত্থাতি তেসু ৰূপধম্মেসু. আহাৰাদিকস্স ৱা ঠিতিপ্পত্তস্সাতি সম্বন্ধো. যথা ৰূপধম্মানং ঠিতিক্খণে সীতাদীহি সমাগমো হোতি, এৱং অৰূপক্খন্ধানং অঞ্ঞেহি সমাগমো নত্থি অতিলহুপৰিৱত্তিতো, তস্মা অৰূপধম্মা ৰূপধম্মানং ৱিয পাকটস্স ৱিকাৰস্স অভাৱতো ‘‘ৰুপ্পন্তী’’তি, ‘‘ৰুপ্পনলক্খণা’’তি চ ন ৱুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদস্স কত্তুকম্মসাধনানং ৱসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতি ভিজ্জতী’’তি ৱুত্তন্তি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘কুপ্পতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. কোপাদিকিৰিযাতি কোপসঙ্ঘট্টনপীড়নকিৰিযা. কোপ-সদ্দো চেত্থ খোভপৰিযাযো ৱেদিতব্বো. কত্তুভূতো কম্মভূতো চ অত্থোতি কত্তুকম্মসাধনানং ৱসেন ৱুচ্চমানো ভূতুপাদাযৰূপসঙ্খাতো অত্থো. কম্মকত্তুত্থেন ভিজ্জতি-সদ্দেনাতি যদা কম্মকত্তুত্থো ৰুপ্পতি-সদ্দো, তদা ভিজ্জতি-সদ্দোপি তদত্থো এৱ ৱেদিতব্বোতি অত্থো. তত্থ যদা কম্মত্থে ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদং, তদা ‘‘সীতেনা’’তিআদীসু কত্তুঅত্থে কৰণৱচনং. যদা পন ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদং কত্তুঅত্থে কম্মকত্তুঅত্থে ৱা, তদা হেতুম্হি কৰণৱচনং ৱেদিতব্বং. ‘‘যং পন ৰুপ্পতী’’তিআদিনা ‘‘কুপ্পতী’’তিআদীনং কত্তুকম্মত্থানম্পি অত্থৱচনানং ৱচনে কাৰণং দস্সেতি. যদিপি অত্থ-সদ্দো ‘‘পীড়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) সভাৱপৰিযাযোপি হোতি, ‘‘কেনট্ঠেনা’’তি পনেত্থ অভিধেয্যপৰিযাযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কেনট্ঠেনাতি পুচ্ছাসভাগৱসেন ৰুপ্পনট্ঠেনা’’তি, ৰুপ্পনসদ্দাভিধেয্যভাৱেনাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘ন কেৱলং সদ্দত্থোযেৱ ৰুপ্পন’’ন্তি. তস্স অত্থস্সাতি তস্স ভূতুপাদাযপ্পভেদস্স সভাৱধম্মস্স. ৰুপ্পনলক্খণঞ্চ নামেতং অনিচ্চতাদি ৱিয কক্খড়ত্তাদিতো অঞ্ঞন্তি ন গহেতব্বং. পঞ্ঞত্তিৱিসেসো হি তন্তি, কক্খড়ত্তাদীনংযেৱ পন অৰূপধম্মৱিধুৰো সভাৱৱিসেসোতি ৱেদিতব্বং.
মুচ্ছাপত্তিযাতি মুচ্ছায মোহস্স আপজ্জনেন. কপ্পসণ্ঠানং উদকন্তি কপ্পসণ্ঠাপকমহামেঘৱুট্ঠং উদকং. তথাতি তপ্পকাৰতায খাৰভাৱে সতি উদকেন কপ্পৱুট্ঠানকালে ৱিয পথৱী ৱিলীযেয্য. লোকন্তৰিযসত্তানং পন পাপকম্মবলেন অখাৰেপি খাৰে ৱিয সৰীৰস্স ৱিলীযনা ৱেদিতব্বা. তেনেৱাতি সউস্সদনিস্সযনিৰযস্স ৱুত্তত্তা এৱ. ন হি অৱীচিম্হি পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকম্মকাৰণং কৰোন্তি.
৩. পকৰণপ্পত্তং ৰূপং পক্খিপিত্ৱা মাতিকা ঠপিতাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. মহাভূতু…পে… আপজ্জতি তপ্পকাৰভাৱেন অতীতংসে গণনং গতন্তি ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা ধম্মন্তৰনিৱত্তনত্থতা পকাৰন্তৰনিৱত্তনত্থতা চ ভূতুপাদাযগহণস্স নত্থীতি দস্সেতি. তংদস্সনেতি গণনন্তৰদস্সনে. তংসভাৱত্তাতি ভূতুপাদাযসভাৱত্তা. ‘‘ন চা’’তিআদিনা ভূতুপাদাযসভাৱো অতীতংসগণিততায তংসভাৱস্সপি অঞ্ঞথা গণিতত্তা, অতংসভাৱস্স চ তথা গণিতত্তা অকাৰণন্তি দস্সেতি. ‘‘অজ্ঝত্ত…পে… লব্ভতী’’তি এতেন দুতিযনযে ন কেৱলং যথাৱুত্তোৱ দোসো, অথ খো অব্যাপিতোপি দোসোতি দস্সেতি. তদেতং পন অকাৰণং কাৰণভাৱস্সেৱ অনধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ ভূতুপাদাযৰূপভাৱো অতীতংসে গণনস্স কাৰণন্তি অধিপ্পেতং, যতো যথাৱুত্তদোসাপত্তি সিযা.
‘‘কিন্তী’’তি এত্থ ‘‘কি’’ন্তি পুব্বে যং ‘‘ৰূপ’’ন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং, তস্স সৰূপপুচ্ছা. ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো, ন কাৰণত্থো. তেনস্স যং ৰূপং অতীতং নিৰুদ্ধং…পে… অতীতংসেন সঙ্গহিতং অতীতকোট্ঠাসে গণনং গতং, তং কিন্তি চে? ‘‘চত্তাৰো চ…পে… ৰূপ’’ন্তি ভূতুপাদাযৱিভাগদস্সনমুখেন ৱিসেসং নিদস্সেতি. যত্তকা হি ইধ ৱিসেসা নিদ্দিট্ঠা চক্খাযতনাদযো, তেসমিদং নিদস্সনন্তি. ন চেত্থ পুৰিমনযতো অৱিসেসো. তত্থ হি ৰূপস্স ভূতুপাদাযতামত্তসভাৱদস্সনতা ৱুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অতীতৰূপম্পি ভূতানি চেৱা’’তিআদি. ইধ পন ভূতুপাদাযেন নিদস্সনভূতেন ৰূপস্স সব্বৱিসেসৱিভাৱনতা দস্সিতা. এৱঞ্চ কত্ৱা অব্যাপিতদোসোপি চেত্থ অনোকাসোৱ, যং ৰূপং অজ্ঝত্তং…পে… উপাদিন্নং, কিন্তি? চত্তাৰো চ…পে… ৰূপন্তি তদঞ্ঞৱিসেসনিদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা চাহ ‘‘এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি.
পৰিযাযদেসনত্তাতি সভাৱতো পৰিযাযনং পৰিৱত্তনং পৰিযাযো, উজুকং অপ্পৱত্তীতি অত্থো. পৰিযাযেন, পৰিযাযভূতা ৱা দেসনা এত্থাতি পৰিযাযদেসনং, সুত্তন্তং. সুত্তন্তঞ্হি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসেতব্বধম্মে লেসতো লব্ভমানভাৱকথনং, ন উজুনিপ্পদেসভাৱকথনন্তি পৰিযাযদেসনং নাম. তেনেৱ তং ‘‘যথানুলোমসাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অভিধম্মো পন দেসেতব্বধম্মে উজুনিপ্পদেসকথনন্তি নিপ্পৰিযাযদেসনং নাম, যতো ‘‘যথাধম্মসাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. নিচ্ছযেন দেসোতি ৱৱত্থানতো কথনং. তথা ভদ্দেকৰত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) ৱিয অতীতাদিভাৱো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভাৱো অদ্ধাৱসেন ইধাপি খন্ধৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযত্তা নিদ্দিসিতব্বো সিযাতি যোজনা.
সন্নিপতিতন্তি সমাগতং. সন্তানৱসেনাতি পুব্বাপৰৱসেন. পুব্বেনাপৰস্স সমপ্পমাণতায অনূনং অনধিকং, ততো এৱ একাকাৰং. পৱত্তিকালৱসেন ৱা অনূনং অনধিকং, সমানসভাৱতায একাকাৰং. তেন ৱিসভাগউতুনা অনন্তৰিততং দস্সেতি. এৱং আহাৰেপীতি এত্থ ৱিসভাগাহাৰেন অনন্তৰিতো অনেকৱাৰং অনেকদিৱসম্পি ভুত্তো সভাগেকাহাৰং নাম. ‘‘ততো পুব্বে ৱিসভাগউতুআহাৰসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগত’’ন্তি হি ৱুত্তন্তি. ‘‘একাহাৰসমুট্ঠান’’ন্তি পন ৱুত্তত্তা একস্সেৱ আহাৰস্স যোজনা যুত্তৰূপাতি অপৰে. পঞ্চদ্ৱাৰৱসেনাতি এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনতো পট্ঠায যাৱ তদাৰম্মণং, যাৱ জৱনং, যাৱ ৱা ৱোট্ঠব্বনং, তাৱ পৱত্তা চিত্তসন্ততি একৱীথি. একজৱনসমুট্ঠানন্তি একজৱনৱাৰসমুট্ঠানং. এত্থ চ সমযং অনামসিত্ৱাৱ সন্ততিৱসেন, সন্ততিঞ্চ অনামসিত্ৱাৱ সমযৱসেন অতীতাদিৱিভাগো গহেতব্বো.
তেসন্তি হেতুপচ্চযানং. কলাপস্সাতি ৰূপকলাপস্স. কম্মানন্তৰাদীতি কম্মাদি, অনন্তৰাদীতি পচ্চেকং আদি-সদ্দো যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদিসদ্দেন উপনিস্সযপচ্চযস্স আহাৰাদিনো চ দুতিযেন সমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযাদিনো সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. চিত্তুপ্পাদস্স চেত্থ কম্মানন্তৰাদিপচ্চযৱসেন, ইতৰস্স কম্মাদিৱসেনেৱ জনকভাৱে যোজনা দট্ঠব্বা. তথা চিত্তুপ্পাদস্স পুৰেজাতৱসেন, ইতৰস্স পচ্ছাজাতৱসেন, উভযেসম্পি সহজাতৱসেন উপত্থম্ভনং ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘যথাসম্ভৱং যোজেতব্ব’’ন্তি. উপ্পাদক্খণেতি হেতুকিচ্চক্খণে. হেতুকিচ্চং নাম তস্স তস্স উপ্পাদেতব্বস্স উপ্পত্তিকৰণং, তঞ্চ তস্মিং খণে উপ্পন্নফলত্তা ততো পৰং কত্তব্বাভাৱতো নিট্ঠিতঞ্চাতি দট্ঠব্বং. ইতৰং পন তীসুপি খণেসু পচ্চযকিচ্চং দট্ঠব্বন্তি যোজনা.
৬. অনিট্ঠনামনিৱত্তনস্সাতি অনিট্ঠনামনিৱত্তিযা অকাৰণভাৱদস্সনেন ইট্ঠনামলাভাপনস্স অকাৰণভাৱং দস্সেতি.
দেৱমনুস্সসম্পত্তিভৱেতি সম্পত্তিযুত্তে সম্পন্নে দেৱমনুস্সভৱে. সমিদ্ধসোভনতাতি অভিৱুদ্ধসোভনতা. ততো এৱাতি সম্পত্তিৱিৰহতো এৱ, অসম্পন্নত্তা এৱাতি অত্থো. তেসংযেৱ হত্থিআদীনং সুখস্স হেতুভাৱং ন গচ্ছন্তি সাৰণাদিৱসেন দুক্খপচ্চযত্তা. তেসন্তি হত্থিৰূপাদীনং. ‘‘তস্স তস্সেৱা’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি. অকুসলেন অত্তনা কতেন নিব্বত্তং দুক্খস্স পচ্চযো হোতীতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা কম্মং যস্মিং সন্তানে নিব্বত্তং, তত্থেৱ সুখদুক্খানং পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা. অট্ঠকথাযং পনাতি একচ্চমতদস্সনং. তত্থ ‘‘অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি যস্মা পটিসেধদ্ৱযেন কুসলকম্মজস্স ইট্ঠভাৱো নিযতো, তস্মা ‘‘কুসলকম্মজমেৱ ইট্ঠ’’ন্তি এৱং অনিযমেত্ৱা ‘‘কুসলকম্মজং ইট্ঠমেৱা’’তি এৱমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলকম্মজম্পী’’তিআদিমাহ. কিন্তি অকুসলকম্মজং সোভনং, যং পৰেসং ইট্ঠং নাম সিযা? যদি দুগ্গতিযং কেসঞ্চি তিৰচ্ছানানং সণ্ঠানাদিসম্পত্তি সুগতিযং সত্তানং অকুসলনিস্সন্দেন ৱিৰূপৰূপতা ৱিয কুসলনিস্সন্দেন, কথং তস্সা অকুসলকম্মজতা. অথ পন যং কেসঞ্চি অমনাপম্পি সমানং ৰূপং মনাপং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং, এৱম্পি যথা কেসঞ্চি তিৰচ্ছানাদীনং কুসলকম্মজং মনুস্সাদিৰূপং অমনাপতো উপট্ঠহন্তম্পি কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণভাৱতো অত্থতো ইট্ঠমেৱ নাম হোতি, এৱং অকুসলকম্মজং কেসঞ্চি মনাপং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তম্পি অকুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণভাৱতো অত্থতো অনিট্ঠমেৱ নাম হোতি, এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং কাযদুচ্চৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিঅট্ঠানপাড়িযা (ম. নি. ৩.১৩১) ৱিৰোধো সিযা. তেনেৱাহ ‘‘কুসলকম্মজস্স পনা’’তিআদি. সব্বেসন্তি অত্তনো, পৰেসঞ্চ. ইট্ঠস্স অভাৱো ৱত্তব্বোতি যথা ‘‘কুসলকম্মজং অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি ৱুত্তং, এৱং কিঞ্চাপি ‘‘অকুসলকম্মজং ইট্ঠং নাম নত্থী’’তি অট্ঠকথাযং ন ৱুত্তং, তেন পন নযদস্সনেন অকুসলকম্মজস্স অভাৱো ৱুত্তো এৱ হোতীতি সো সংৱণ্ণনাৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. এতেন কুসলকম্মজমেৱ ইট্ঠন্তি পুৰিমপদাৱধাৰণস্স গহেতব্বতং দস্সেতি.
ইদানি ‘‘হত্থিআদীনম্পী’’তিআদিনা তমেৱত্থং ৱিৱৰতি. কুসলৱিপাকস্সাতি এত্থাপি কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণন্তি অত্থো. মনুস্সানন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ইতৰেসম্পি চ অকুসলকম্মজং অকুসলৱিপাকস্সেৱ, কুসলকম্মজঞ্চ কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণন্তি দস্সিতোৱাযং নযোতি. কস্মা পন ইট্ঠানিট্ঠমিস্সিতে ৱত্থুম্হি মনাপতাৱ সণ্ঠাতীতি আহ ‘‘ইট্ঠাৰম্মণেন…পে… সক্কা ৱত্তু’’ন্তি. সুট্ঠু ৱুত্তন্তি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৱিপাকেনেৱ পৰিচ্ছিজ্জতী’’তি ৱদন্তেহি ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণৱৱত্থানং সম্মদেৱ ৱুত্তং. তং অনুগন্ত্ৱাতি ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণৱৱত্থানং অনুগন্ত্ৱা. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু, সব্বেসু ৱা আৰম্মণেসু.
‘‘অনিট্ঠা’’তি ৱচনেনেৱ তেসং ইট্ঠতা নিৱত্তিতাতি আহ ‘‘সদিসতা চ ৰূপাদিভাৱোযেৱা’’তি. ইট্ঠানেৱ ৰূপাদীনি কামগুণাতি সুত্তে ৱুত্তানীতি মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৱিয ইট্ঠপটিপক্খা অনিট্ঠাতি অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘অনিট্ঠাতি…পে… ৱোহাৰো ৱিযা’’তি. সব্বানি ৱাতি এত্থ ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩) ৱচনতো কথং অনিট্ঠানং ৰূপাদীনং কামগুণভাৱাপত্তীতি চে? তেসম্পি ৱিপল্লাসৱসেন তণ্হাৱত্থুভাৱতো পিযৰূপভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা. যদি এৱং কথং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি ৰূপানি ইট্ঠানী’’তিআদিসুত্তপদং (ম. নি. ১.১৬৬; ২.১৫৫; ৩.৫৭; সং. নি. ৫.৩০) নীযতীতি আহ ‘‘অতিসযেনা’’তিআদি.
ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপৱসেন পাড়িযং হীনদুকনিদ্দেসো পৱত্তোতি দস্সেতুং ‘‘দ্ৱীসুপি হীনপণীতপদেসূ’’তিআদিমাহ. অৱযৱযোগে সামিৱচনং, ন কত্তৰীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে নিদ্দিট্ঠে কস্মা কম্মজৱসেন অত্থো ৱুত্তো, ন চতুসন্ততিৱসেনাতি আহ ‘‘সত্তসন্তান…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. পধানত্তা হি কম্মজৱসেন অত্থং ৱত্ৱা সেসেসু ‘‘এৱং উতুসমুট্ঠানাদীসুপী’’তি অট্ঠকথাযং অতিদেসো কতো. ‘‘তেহি তেহীতি এতস্মিং অত্থে’’তি ইমিনা ‘‘তেসং তেস’’ন্তি কত্তৰি সামিৱচনং আসঙ্কতি. তথা সতি ৱিসযে ৱা সামিৱচনে লদ্ধগুণং দস্সেতি ‘‘ন কম্মজৱসেনেৱা’’তিআদিনা, কম্মজগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণং দট্ঠব্বং.
মৰিযাদাভূতন্তি উত্তমমৰিযাদাভূতং. তেনেৱাহ ‘‘যস্স যেৱ মনাপা, তস্স তেৱ পৰমা’’তি. তেসন্তি কামগুণানং. সভাৱতোতি লক্খণতো.
‘‘একস্মিংযেৱ অস্সাদনকুজ্ঝনতো’’তিআদিনা ‘‘যস্মা তেযেৱ ৰূপাদযো একো অস্সাদেতী’’তিআদিকং সুত্তন্তৱিৱৰণং ইট্ঠানিট্ঠভাৱে হেতুভাৱেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. ইট্ঠানিট্ঠগ্গহণং হোতীতি নিব্বানে ৱিয অনিট্ঠগ্গহণং সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন অঞ্ঞেসুপি আৰম্মণেসু ইট্ঠানিট্ঠাভিনিৱেসো হোতীতি অধিপ্পাযো.
ৱিভাগো নাম অসঙ্কৰো, ৱিত্থাৰো চাতি ‘‘ৱিভত্ত’’ন্তি পদস্স ‘‘ৱৱত্থিতং, পকাসিত’’ন্তি চ অত্থমাহ. অঞ্ঞেসন্তি অতিঅড্ঢদলিদ্দানং. ইদং ইট্ঠং, অনিট্ঠঞ্চ হোতীতি এত্থ চ-সদ্দেন অনিট্ঠং, ইট্ঠঞ্চ হোতীতি অযম্পি অত্থো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং. অনিট্ঠং ইট্ঠন্তি ইট্ঠস্স ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠস্স ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গহণে যথাসঙ্খ্যং যোজনা. ইন্দ্ৰিযৱিকাৰাপত্তিআদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুব্বাভিসঙ্খাৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুৰেতৰং পৱত্তচিত্তাভিসঙ্খাৰৱসেনাপি হি ৱিনাৱ সঞ্ঞাৱিপল্লাসং ইট্ঠং ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠঞ্চ ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গয্হতীতি.
তেন ৱিপাকেনাতি তেন কুসলাকুসলৱিপাকেন. আৰম্মণস্স ইট্ঠানিট্ঠতন্তি যত্থ তং উপ্পজ্জতি, তস্স বুদ্ধৰূপাদিকস্স গূথাদিকস্স চ আৰম্মণস্স যথাক্কমং ইট্ঠতং অনিট্ঠতঞ্চ নিদস্সেতি. ৱিজ্জমানেপি সঞ্ঞাৱিপল্লাসে আৰম্মণেন ৱিপাকনিযমদস্সনন্তি ইট্ঠাৰম্মণে কুসলৱিপাকোৱ উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠাৰম্মণে অকুসলৱিপাকোৱাতি এৱং আৰম্মণেন ৱিপাকনিযমদস্সনং. আৰম্মণনিযমদস্সনত্থন্তি যং কুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং, তং ইট্ঠং নাম. যং অকুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং, তং অনিট্ঠং নামাতি দস্সনত্থং. আৰম্মণেন নিযামিতো হি ৱিপাকো অত্তনো উপকাৰকস্স আৰম্মণস্স নিযামকো হোতীতি.
দ্ৱাৰন্তৰে দুক্খস্স পচ্চযভূতস্স আৰম্মণস্স দ্ৱাৰন্তৰে সুখৱিপাকুপ্পাদনতো, দ্ৱাৰন্তৰে সুখস্স পচ্চযভূতস্স আৰম্মণস্স দ্ৱাৰন্তৰে দুক্খৱিপাকুপ্পাদনতো ৱিপাকেন আৰম্মণনিযমদস্সনেন ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠতা দস্সিতাতি যোজনা.
৭. দুপ্পৰিগ্গহট্ঠেন কাৰণভূতেন লক্খণস্স ইন্দ্ৰিযাদিসভাৱস্স দুপ্পটিৱিজ্ঝতা, এৱং সুপৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৱিজ্ঝতা ৱেদিতব্বা. ‘‘দূৰে’’তি অৱুত্তস্সাতি লক্খণতো ‘‘দূৰে’’তি অকথিতস্স. ৱুত্তম্পীতি লক্খণতো ‘‘দূৰে’’তি ৱুত্তম্পি সুখুমৰূপং.
‘‘ভিন্দমানো’’তি সম্ভিন্দমানোতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘মিস্সকং কৰোন্তো’’তি. যস্মা পন ভেদনং ৱিভাগকৰণম্পি হোতি, তস্মা দুতিযৱিকপ্পে ‘‘ভিন্দমানো’’তি পদস্স ‘‘ৱিসুং কৰোন্তো’’তি অত্থমাহ. ততিযৱিকপ্পে পন ভিন্দমানোতি ৱিনাসেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সন্তিকভাৱং ভিন্দিত্ৱা দূৰভাৱং, দূৰভাৱঞ্চ ভিন্দিত্ৱা সন্তিকভাৱং কৰোন্তো’’তি. ন হি সক্কা সন্তিকস্স তব্ভাৱং অৱিনাসেত্ৱা দূৰভাৱং কাতুং, তথা ইতৰস্সাপি. সন্তিকভাৱকৰণেন ন ভিন্দতি ন ৱিনাসেতি, ন চ ওকাসদূৰতো লক্খণতো দূৰং ৱিসুং কৰণেন ভিন্দতি ৱিভাগং কৰোতি, নাপি ওকাসদূৰেন লক্খণতো দূৰং ৱোমিস্সককৰণেন ভিন্দতি সম্ভিন্দতীতি যোজনা. ‘‘তিধা অত্থো দট্ঠব্বো’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. ৱিসুং কৰোতি, ৱোমিস্সকং কৰোতীতি কৰোতি-সদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ‘‘এত্থাপী’’তিআদিনা যথা ‘‘ওকাসতো দূৰমেৱ ভিন্দতী’’তি এত্থ ওকাসতো দূৰস্স ওকাসতো সন্তিকভাৱকৰণং অধিপ্পেতন্তি ৱিনাসনং ভেদনং, এৱং ‘‘ন লক্খণতো দূৰং ভিন্দতী’’তি এত্থাপি লক্খণতো দূৰস্স লক্খণতো সন্তিকভাৱাকৰণং অভেদনং অৱিনাসনন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ৱোমিস্সককৰণৱিভাগকৰণত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘ভিন্দমানোতি এত্থ চ অঞ্ঞথা ভেদনং ৱুত্ত’’ন্তি. পচ্ছিমনযে ৱিনাসনত্থমেৱ সন্ধায ‘‘ভেদনং ইধ চ অঞ্ঞথা ৱুত্ত’’ন্তি অৱোচ.
ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.