(১.) এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮৪৩-৮৪৪. অত্থি পটিচ্চং নামাতি যথা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু নিস্সযাদিপচ্চযভাৱেন পটিচ্চাতি ৱুত্তং, ন তথা ইধ খত্তিযাদিজাতীনং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানানং নিস্সযাদিপচ্চযত্তস্স অভাৱা. যেসু পন খন্ধেসু সন্তেসু খত্তিযাদিসম্মুতি হোতি, তেসং অব্বোচ্ছিন্নতাৱ খত্তিযাদিজাতিযা অত্থিতা, সা ইধ পটিচ্চ-সদ্দেন ৱিভাৱিতাতি অত্থো. একিস্সা সেণিযাতি অসম্ভিন্নাযাতি অত্থো.
পঞ্হৱিস্সজ্জনাদিকিৰিযাসু পুৰতো কৰণং পুৰেক্খাৰো. নিক্খেপৰাসীতি নিধানৰাসি. পত্থটাকিত্তিনোতি ৱিত্থিণ্ণাকিত্তিনো. ৰত্তঞ্ঞুমদোতি পুৰাণঞ্ঞুতামদোতি ৱদন্তি. চিৰৰত্তিজাতেন, চিৰৰত্তিপব্বজিতেন ৱা জানিতব্বস্স, ৰত্তীনমেৱ ৱা জাননমদো. উপট্ঠাপকমানোতি আণাকৰণমানো. আণাকৰণঞ্হি ৱিচাৰণং ইধ ‘‘যসো’’তি ৱুত্তন্তি. পৰিমণ্ডলত্তভাৱনিস্সিতো মানো পৰিণাহমদো. সৰীৰসম্পত্তিপাৰিপূৰিযা মদো পাৰিপূৰিমদো.
৮৪৫. ৱত্থুনা ৱিনাপি ৱত্তব্বতায অৱত্থুকং, ন ৱত্থুনো অভাৱা.
৮৪৬. চিত্তস্স ৱোস্সজ্জনন্তি চিত্তস্স সতিতো মুচ্চনং, কাযদুচ্চৰিতাদীসু পক্খন্দনং ৱা ৱোস্সগ্গো. পতিট্ঠাভাৱোতি কুসলকৰণে অট্ঠানং, অনুট্ঠানন্তি অত্থো. পমাদসঙ্খাতস্স অত্থস্স কাযদুচ্চৰিতে চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো পাণাতিপাতে মিচ্ছাদিট্ঠিযং কোধে উপনাহেতি এৱমাদিকো পৰিযাযো অপৰিযন্তো, তদত্থতপ্পৰিযাযপ্পকাসকো ৱোস্সগ্গনিস্সগ্গাদিকো ব্যঞ্জনপৰিযাযো চাতি সব্বং তং সঙ্খিপিত্ৱা এৱৰূপোতি ইদং আকাৰনিদস্সনং সব্বপৰিযাযস্স ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা কতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পৰিযন্তাভাৱতো’’তি. ৱিস্সট্ঠাকাৰোতি সতিযা পচ্চনীকভূতে চত্তাৰো খন্ধে দস্সেতি.
৮৪৭. চিত্তস্স থদ্ধতা তথাপৱত্তচিত্তমেৱাতি ৱদন্তি, মানৱিসেসো ৱা দট্ঠব্বো. উপসঙ্কমনে ৱন্দিতব্বং হোতীতি পৰিযন্তেনেৱ চৰতি.
৮৪৮. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘আৱুসো, ত্ৱং আপন্নোসী’’তিআদিনা তেন ৱুত্তং তস্সেৱ উপৰি খিপনৱসেন ‘‘পটিপ্ফৰিত্ৱা’’তি ৱদন্তি. ‘‘তস্মিং নাম দলিদ্দে, অকুসলে ৱা ইদং কৰোন্তে অহং কস্মা ন কৰোমী’’তি এৱং ইধ পটিপ্ফৰণং যুত্তং. কৰণস্স উত্তৰকিৰিযা কৰণুত্তৰিযং. অকুসলপক্খো এসাতি সাৰম্ভোতি অধিপ্পাযো.
৮৪৯. অতিচ্চ ইচ্ছতীতি অতিচ্চিচ্ছো, তস্স ভাৱো অতিচ্চিচ্ছতাতি ৱত্তব্বে চ্চি-কাৰলোপং কত্ৱা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৱুত্তং. অত্ৰিচ্ছতাতি চ সা এৱ ৱুচ্চতীতি. তত্ৰাপি নেৰুত্তিকৱিধানেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যথালদ্ধং ৱা অতিক্কমিত্ৱা অত্ৰ অত্ৰ ইচ্ছনং অত্ৰিচ্ছতা, সা এৱ ৰ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ‘‘অতিচ্ছতা’’তি ৱুত্তা.
অত্ৰিচ্ছন্তি অতিচ্ছং, অত্ৰ ৱা ইচ্ছন্তো. কেন? অতিলোভেন অতিলোভমিচ্ছাসঙ্খাতেন অতিলোভমদেন চ. অত্তনো হিতং অত্তাতি ৱুত্তং. হাযতি জীৰতি, আদিণ্ণো ৱা অত্তা, পত্তো ৱা অত্তা, নং জীৰতি চন্দকিন্নৰিং পত্থযিত্ৱা অসিতাভূদেৱিযা ৱিহীনো ৱিয.
ইচ্ছাহতস্সাতি ইচ্ছায উপদ্দুতস্স, মুদ্দিতস্স ৱা.
অতিহীড়যানোতি অৱমঞ্ঞমানো. মলকন্তি এৱংনামকং জনপদং, অব্ভোকাসং ৱা. কোদণ্ডকেনাতি কুদণ্ডকেন ৰস্সদণ্ডকেন. গদ্দুলেনাতি চ ৱদন্তি. ৰুহিৰমক্খিতঙ্গোতি ৰুহিৰসিন্নগত্তো.
৮৫০. জানন্তস্সেৱ ভিয্যো ভিয্যো চোদেন্তো ৱিয সম্ভাৱেতুকামো হোতি. পচ্চযেতি উপাদানাদিপচ্চযে.
৮৫১. যে পতিৰূপেন ৱঞ্চেন্তি, তে গণ্ঠিকা, দুৰাচাৰেন ৱা গণ্ঠিভূতা. গণ্ঠিকপুত্তা নাম গণ্ঠিকা এৱ হোন্তি, তেন সদ্ধিৱিহাৰিকা গণ্ঠিকভাৱেন ‘‘থেৰো…পে… দীঘচঙ্কমে ৱিহৰতী’’তি ৱদন্তি.
ৱট্টতি ভন্তেতি অযম্পি একো পকাৰো, লাভিনা এৱ পন সক্কা ঞাতুন্তি অত্তনো সমাপত্তিলাভিতং সূচেতীতি অত্থো. পঞ্চত্তযং নাম উপৰিপণ্ণাসকে দুতিযসুত্তং (ম. নি. ৩.২১ আদযো). তস্স গম্ভীৰত্তা ৱদতি ‘‘পঞ্চত্তযং ওলোকেন্তস্সা’’তি.
৮৫২. সিঙ্গন্তি সিঙ্গাৰং. তঞ্হি কুসলস্স ৱিজ্ঝনতো সমাসেৱিততায সীসে পৰিক্খতং সুনিখতং ৱিসাণং ৱিয, থিৰত্তা চ সিঙ্গং ৱিযাতি সিঙ্গং, তং পনত্থতো ৰাগো.
৮৫৩. তেমনকৰণত্থে তিন্তিণ-সদ্দো দট্ঠব্বো. খীযনন্তি চ যেন লোভেন পৰং মমন্তি ৱদন্তং খীযতি, সো ৱুত্তো. খীযনং ভণ্ডনন্তি চ ৱদন্তি. তিন্তিণন্তি ৱা লোলুপ্পমিচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. সঞ্ঞা-সদ্দো হি এসো লোলুপ্পৱাচকোতি.
৮৫৪. ঊৰুপ্পমাণাপীতি এতেন মহন্তঘনভাৱেন অপূতিতং দস্সেতি. অথৱাতিআদিনা চীৱৰমণ্ডনাদীনং ৱিসেসনানি ‘‘ইমস্স ৱা পূতিকাযস্স বাহিৰানং ৱা পৰিক্খাৰানং মণ্ডনা’’তিআদীনীতি দস্সেতি. চীৱৰেন হি মণ্ডনা চীৱৰমণ্ডনা, চীৱৰস্স ৱা মণ্ডনা চীৱৰমণ্ডনা, এৱং পত্তমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা চাতি অধিপ্পাযো. ঊনট্ঠানপূৰণং ছৱিৰাগসুসণ্ঠানাদিকৰণঞ্চ চীৱৰাদীসু কাযে চ যথাযোগং যোজেতব্বং. তদহুজাতদাৰকো ৱিয হোতীতি দাৰকচাপল্যং ন মুঞ্চতীতি অত্থো.
৮৫৫. সদিসা অনুৰূপা ভত্তি সভাগো, ন সভাগো অসভাগো, মানথদ্ধতা, ৱিৰোধো ৱা. তেনস্স মাতাদীসু ৱত্তনং অসভাগৱুত্তিতা. এৱংৱিধানং মানাধিকানং অকুসলানমিদং নামং.
৮৫৬. পৰিতস্সিতাতি সঙ্কম্পনা, উক্কণ্ঠিতস্স ৱা তস্স তস্স তণ্হাযনা.
৮৫৭. কুসলকৰণে কাযস্স অৱিপ্ফাৰিকতা লীনতা জাতিআলস্যং, ন ৰোগউতুভোজনাদীহি কাযগেলঞ্ঞং তন্দী নাম, অথ খো পকতিআলস্যন্তি অত্থো. কাযালসিযন্তি নামকাযস্স আলসিযং, তদেৱ ৰূপকাযস্সাপীতি দট্ঠব্বং.
৮৫৮. অচ্চসনাদীহি উপ্পন্নধাতুক্খোভনিমিত্তং আলসিযং ৱিজম্ভিতা.
৮৫৯. ভত্তনিমিত্তেন উপ্পন্নং আলস্যং ভত্তসম্মদো.
৮৬০. ইমেহি পনাতি চিত্তস্স অকল্যতাদীহি. সব্বত্থ কিলেসৱসেনাতি থিনমিদ্ধকাৰণানং ৰাগাদীনং ৱসেনাতি দট্ঠব্বং.
৮৬১. সম্মাআজীৱতো অপেতো কতোতি অপকতো. সো আজীৱুপদ্দৱেন উপদ্দুতোতি কত্ৱা আহ ‘‘উপদ্দুতস্সাতি অত্থো’’তি.
তিৱিধম্পি তং তত্থ আগতং তস্স নিস্সযভূতায ইমায পাড়িযা দস্সেতুন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
পাপণিকানীতি আপণতো ছড্ডিতানি. নন্তকানীতি অন্তৰহিতানি, চীৰানি ৱা. গিলানস্স পচ্চযভূতা ভেসজ্জসঙ্খাতা জীৱিতপৰিক্খাৰা গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. পূতিমুত্তন্তি পুৰাণস্স অপুৰাণস্স চ সব্বস্স গোমুত্তস্সেতং নামং. পূতিভাৱেন ছড্ডিতোসধন্তিপি কেচি.
অগব্ভিকা একদ্ৱাৰা দীঘসালা কিৰ উদ্দণ্ডো. কুচ্ছিতৰজভূতায পাপিচ্ছতায নিৰত্থককাযৱচীৱিপ্ফন্দনিগ্গহণং কোৰজং, তং এতস্স অত্থীতি কোৰজিকো, অতিৱিয কোৰজিকো কোৰজিককোৰজিকো. অতিপৰিসঙ্কিতোতি কেচি. মুখসম্ভাৱিতোতি কোৰজিককোৰজিকাদিভাৱেন পৱত্তৱচনেহি অত্তনো মুখমত্তেন অঞ্ঞেহি সম্ভাৱিতো. সো এৱৰূপো এৱৰূপতায এৱ অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ‘‘অযং সমণো’’তিআদিং কথেতি.
পণিধাযাতি ‘‘অৰহাতি মং জানন্তূ’’তি চিত্তং ঠপেত্ৱা, পত্থেত্ৱা ৱা. আপাথকজ্ঝাযীতি মনুস্সানং আপাথট্ঠানে সমাধিং সমাপন্নো ৱিয নিসীদন্তো আপাথকে জনস্স পাকটট্ঠানে ঝাযী.
অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা অত্তনো সমীপে ভণনং সামন্তজপ্পিতং. আকাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘অঠপনা’’তি ৱুত্তং. কুহনং কুহো, তস্স অযনা পৱত্তি কুহাযনা, কুহস্স ৱা পুগ্গলস্স অযনা গতিকিৰিযা কুহাযনা.
৮৬২. পুট্ঠস্সাতি ‘‘কো তিস্সো, কো ৰাজপূজিতো’’তি পুট্ঠস্স. নহনাতি বন্ধনা পৰিৱেঠনা.
৮৬৩. নিমিত্তেন চৰন্তো জীৱন্তো নিমিত্তকাৰকো নেমিত্তিকো, তস্স ভাৱো নেমিত্তিকতা. অত্তনো ইচ্ছায পকাসনং ওভাসো. কো পন সোতি? ‘‘অজ্জ ভিক্খূনং পচ্চযা দুল্লভা জাতা’’তিআদিকা পচ্চযপটিসংযুত্তকথা. ইচ্ছিতৱত্থুস্স সমীপে কথনং সামন্তজপ্পা.
৮৬৪. বহি ছড্ডনং উক্খেপনা. পৰপিট্ঠিমংসখাদনসীলো পৰপিট্ঠিমংসিকো, তস্স ভাৱো পৰপিট্ঠিমংসিকতা.
৮৬৫. নিকত্তুং অপ্পেন লাভেন বহুকং ৱঞ্চেত্ৱা গহেতুং ইচ্ছনং নিজিগীসনং, তস্স ভাৱো নিজিগীসনতা. তস্সেৱ ইচ্ছনস্স পৱত্তিআকাৰো, তংসহজাতং ৱা গৱেসনকম্মং.
৮৬৬. ৱণ্ণসম্পন্নং পোক্খৰং ৱণ্ণপোক্খৰন্তি উত্তৰপদলোপো পুব্বপদস্স দট্ঠব্বো, ৱণ্ণপাৰিপূৰী ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতা. ‘‘অত্থজাপিকা’’তি এত্থ ৱিয জপ-সদ্দো উপ্পত্তিৱাচকোতি আহ ‘‘পৱত্তেতী’’তি.
৮৬৭. সেয্যসদিসমানা উন্নতিৱসেন পৱত্তাতি উভযত্থাপি ‘‘মানং জপ্পেতী’’তি ৱুত্তং.
৮৬৮. হীনমানো পন ওনতিৱসেন পৱত্তিতো কেৱলেন মানসদ্দেন নিদ্দেসং নাৰহতীতি তংনিদ্দেসে ‘‘ওমানং জপ্পেতী’’তি (ৱিভ. ৮৭৪) ৱুত্তং.
৮৭২. ৰাজভোগেন ৰট্ঠভুঞ্জনকো ৰাজনিস্সিতো ৰট্ঠিযো.
৮৭৯. পুগ্গলং অনামসিত্ৱাতি যথা সেয্যস্স সেয্যমানাদিনিদ্দেসেসু ‘‘পৰেহি সেয্যং অত্তানং দহতী’’তি সেয্যাদিপুগ্গলো মানুপ্পাদকো আমট্ঠো, এৱমেতস্স সেয্যমানভাৱেপি মানুপ্পাদকপুগ্গলৱিসেসং অনামসিত্ৱা ‘‘পৰে অতিমঞ্ঞতি’’চ্চেৱ ৱুত্তন্তি অত্থো. পৰে অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞনঞ্হি যস্স কস্সচি অতিমানোতি.
৮৮০. পুৰিমমানস্স উপৰিমানো মানাতিমানো, অতি-সদ্দো উপৰি-সদ্দস্স অত্থং ৱদতীতি দট্ঠব্বো. পুৰিমমানং ৱা অতিক্কন্তো মানো মানাতিমানো.
৮৮১. পক্খিজাতীসু ৱাযসো অন্তো লামকোতি কত্ৱা ‘‘কাকজাতি ৱিযা’’তি ৱুত্তং.
৮৮২. থেৰো কিৰ দোসচৰিতো অহোসি, তস্মা আদিতোৱ ‘‘তুম্হে অখীণাসৱা’’তি অৱত্ৱা উপাযেন কথেসীতি ৱদন্তি, দোসচৰিতত্তা ৱা খিপ্পং ততিযপদৱাৰে ৱিৰাগং উপ্পাদেসীতি অধিপ্পাযো.
৮৮৩. মানং অনুগতচ্ছন্দোতি মানসম্পযুত্তছন্দো, মানসভাৱং অনুগতো মানচ্ছন্দো ৱা.
৮৮৪. ‘‘ৱিলম্বন’’ন্তি চ ইত্থিপুৰিসসম্মাননাদিকিৰিযাদিৱিলম্বনপটিসংযুত্তং কত্তব্বং দট্ঠব্বং. তত্থ যুত্তমুত্তসিলিট্ঠং পটিভানং ৱিলম্বনপটিভানং.
৮৮৭. অমৰৱাদপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, অত্তনো অমৰণত্থায দেৱভাৱত্থায ৱা ৱিতক্কো অমৰৱিতক্কো.
৮৮৮. পৰেসু অনুদ্দযা ৰাগৱসেন অনুদ্দযকৰণং এতস্সাতি পৰানুদ্দযো, তস্স ভাৱো পৰানুদ্দযতা, পৰেসু ৱা অনুদ্দযস্সেৱ সহনন্দিতাদিকস্স ভাৱো পৰানুদ্দযতা, তাদিসো ৰাগো. তত্থাতি পৰানুদ্দযতায সংসট্ঠৱিহাৰেন দস্সিতাযাতি অত্থো যুজ্জতি.
৮৯০. অনৱঞ্ঞত্তিং পত্থেন্তো অনৱঞ্ঞত্তত্থমেৱ কামগুণে চ পত্থেতীতি আহ ‘‘পঞ্চকাম…পে… নিস্সিতো হুত্ৱা’’তি.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.