১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১. যো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো এৱং ৱেদিতব্বোতি এতেন হেতুসঙ্খাতস্স পচ্চযধম্মস্স হেতুসম্পযুত্তকতংসমুট্ঠানৰূপসঙ্খাতানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি. যো পন হেতুভাৱেন যথাৱুত্তো পচ্চযধম্মো যথাৱুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, সো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বোতি দস্সেতি. উভযথাপি হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতি. এস নযো সেসপচ্চযেসুপি. উপকাৰকতা পন ধম্মসভাৱো এৱ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা অত্থীতি. তথা তথা উপকাৰকং তং তং ধম্মং দস্সেন্তো হি ভগৱা তং তং উপকাৰকতং দস্সেতীতি.

হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পঠমো হেতু-সদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযনিদ্দেসো. তেন এতস্স হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসনং. তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযভাৱেন পচ্চযো হোতি, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৱাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা অত্তনাৱ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি? নাযং একন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৱ ব্যাৱটো যদা গয্হতি, তদা সম্পযুত্তৱিসেসনং ন হোতীতি সম্পযুত্তা অৱিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৱেয্যুন্তি এৱং সম্পযুত্তসদ্দেন অত্তনি এৱ ব্যাৱটেন হেতুসদ্দেন ৱিসেসনেন ৱিনা যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তানং গহণং হোতীতি তং সন্ধায ‘‘অথাপি…পে… অত্থো ভৱেয্যা’’তি আহ. ননু যথা ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫), ‘‘অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৬) চ ৱুত্তে দুতিযেন আহাৰগ্গহণেন ইন্দ্ৰিযগ্গহণেন চ ৱিনাপি আহাৰিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তি, এৱমিধাপি সিযাতি? ন, আহাৰিন্দ্ৰিযাসম্পযুত্তস্স অভাৱতো. ৱজ্জেতব্বাভাৱতো হি তত্থ দুতিযআহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৱজ্জেতব্বং অত্থীতি ৱত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণন্তি.

এৱম্পি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৱ সম্পযুত্তকহেতূতি ৱিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তকস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৱ হেতুস্স পুন সম্পযুত্তৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তত্তা, এতদত্থমেৱ চ ৱিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৱে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং. অথ ৱা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৱম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং সো ৱুত্তো, তেন হেতুসম্পযুত্তভাৱং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং অঞ্ঞেসম্পি হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৱেন নিৰপেক্খা, ন আহাৰিন্দ্ৰিযা ৱিয সাপেক্খা এৱ, তস্মা এতেস্ৱেৱ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহাৰিন্দ্ৰিযা পন আহৰিতব্বইসিতব্বাপেক্খা এৱ, তস্মা তে ৱিনাপি দুতিযেন আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণেন অত্তনা এৱ আহৰিতব্বে চ ইসিতব্বে চ আহাৰিন্দ্ৰিযভূতে অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পৰিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং, ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা পচ্চযভূতেনেৱ সম্পযুত্তানং হেতূনং অঞ্ঞেসঞ্চ পৰিচ্ছিন্নত্তা পুন ৱিসেসনকিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৱাৰে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.৪০১) দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.

নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তাতি তং-সদ্দো পুৰিমৱচনাপেক্খো ৱুত্তস্সেৱ নিদ্দেসো ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) পুৰিমৱচনেন নিদ্দিসিতব্বে পাকটীভূতে এৱ পৱত্ততি. এত্থ চ পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো হেতুসদ্দো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ব্যাৱটো সম্পযুত্তসদ্দেন ৱিয তং-সদ্দেনপি অনপেক্খনীযো অঞ্ঞো চ কোচি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসকো ৱুত্তো নত্থি, তস্মা ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি চ ন ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমিনা পন পচ্চযুপ্পন্নৱচনেন অসমত্তেন পচ্চযুপ্পন্নৱচনন্তৰাপেক্খেন পুব্বে ৱুত্তেন তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীকতং, তেন ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তংগহণং কতন্তি. কিং পন তস্মিং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীভূতন্তি? যেহি হেতূহি সম্পযুত্তা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকা’’তি ৱুত্তা, তে হেতূ চেৱ সম্পযুত্তকৱিসেসনভূতা তব্বিসেসিতা চ হেতুসম্পযুত্তকা. তেনাহ ‘‘তে হেতূ চেৱা’’তিআদি. অঞ্ঞথা ‘‘তে হেতূ চেৱা’’তি এতস্স পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যথা ইধ তেনেৱ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা, এৱং পুব্বেপি ভৱিতুং অৰহন্তীতি ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা ‘তংসম্পযুত্তকান’ন্তি ন ৱুত্ত’’ন্তি ইদং ন যুজ্জেয্যাতি. দুৱিধম্পি ৱা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৱা তংসদ্দৱচনীযতং চোদেতি পৰিহৰতি চ. তংসমুট্ঠানানন্তি চ হেতুসমুট্ঠানানন্তি যুত্তং. হেতূ হি পচ্চযাতি.

চিত্তজৰূপং অজনযমানাপীতি পি-সদ্দেন জনযমানাপি. যদি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনেন পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপস্স অগ্গহণতো তং ন ৱুত্তং, সহজাতপচ্চযৱিভঙ্গে চিত্তচেতসিকানং তস্স কটত্তাৰূপস্স পচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো ভৱেয্য. যদি চ তত্থ চিত্তসমুট্ঠানানং পচ্চযভাৱেন তংসমানলক্খণানং কটত্তাৰূপানম্পি পচ্চযভাৱো নিদস্সিতো, এৱমিধাপি ভৱিতব্বং. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি পন অৱত্ৱা ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনং চিত্তসমুট্ঠানানং সব্বচিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতাদস্সনত্থং. এৱংপকাৰেন হি তংসমুট্ঠানৱচনেন তত্থ তত্থ ৱুত্তং সমুট্ঠানৱচনং ৱিসেসিতং হোতি. ননু ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনেন চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতা ৱুত্তাতি? ন ৱুত্তা. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৱো এৱ হি তত্থ ৱুত্তোতি.

চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতাযাতি এতেনেৱ হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, চেতেতি, যঞ্চ পকপ্পেতি, যঞ্চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰুড়্হে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৯) ইমস্মিম্পি সুত্তে পটিসন্ধিনামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তিআদি.

পুৰিমতৰসিদ্ধায পথৱিযা বীজপতিট্ঠানং ৱিয পুৰিমতৰসিদ্ধে কম্মে তন্নিব্বত্তস্সেৱ ৱিঞ্ঞাণবীজস্স পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘কম্মং খেত্তং, ৱিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি. কস্স পন তং খেত্তং বীজঞ্চাতি? নামৰূপঙ্কুৰস্স.

অযঞ্চ পনত্থোতি পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতা. ওকাসৱসেনেৱাতি নামৰূপোকাসৱসেনেৱ. সো হি তস্স অত্থস্স ওকাসোতি. ৱত্থুৰূপমত্তম্পীতি ৱদন্তো ৱত্থুৰূপস্স উপত্থম্ভকানং সেসৰূপানম্পি তদুপত্থম্ভকভাৱেনেৱ অৰূপধম্মানং পচ্চযভাৱং দস্সেতি, সহভৱনমত্তং ৱা. তত্থ কাযভাৱাদিকলাপানং কত্থচি অভাৱতো কত্থচি অভাৱাভাৱতো ‘‘ৱত্থুৰূপমত্তম্পি ৱিনা’’তি আহ. সস্সামিকেতি এতস্সেৱ ৱিসেসনত্থং ‘‘সৰাজকে’’তি ৱুত্তং.

পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতোতি ইদং কস্মা ৱুত্তং, ননু তেসং পচ্চযভাৱপ্পসঙ্গোযেৱ নত্থি ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) ৱচনতো. ন হি যেসং হেতূ সহজাতপচ্চযো ন হোন্তি, তানি হেতুসহজাতানি নাম হোন্তি. যদি সিযুং, ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তিআদি চ লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি, তস্মা ন তানি হেতুসহজাতানীতি? সচ্চমেতং, যো পন হেতূহি সমানকালুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৱা হেতুসহজাতভাৱং মঞ্ঞেয্য, তস্সাযং পসঙ্গো অত্থীতি ইদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ভগৱা পন ৱচনানং লহুগৰুভাৱং ন গণেতি, বোধনেয্যানং পন অজ্ঝাসযানুৰূপতো ধম্মসভাৱং অৱিলোমেন্তো তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি ন কত্থচি অক্খৰানং বহুতা ৱা অপ্পতা ৱা চোদেতব্বাতি.

হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.