১. পণ্ণত্তিৱাৰো

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. ইন্দ্ৰিযযমকে ৱিভঙ্গে ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযানন্তৰং অনিদ্দিসিত্ৱা পুৰিসিন্দ্ৰিযানন্তৰং উদ্দিট্ঠং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯২) সুত্তে দেসিতক্কমেন. পৱত্তিৱাৰে হি একন্তং পৱত্তিযং এৱ উপ্পজ্জমানানং সুখিন্দ্ৰিযাদীনং কম্মজানং অকম্মজানঞ্চ অনুপালকং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিপটিসন্ধীসু চ পৱত্তমানানং কম্মজানন্তি তংমূলকানি যমকানি চুতিপটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন ৱত্তব্বানীতি ৱেদিতব্বানি. চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু পন পুৰিসিন্দ্ৰিযাৱসানেসু যং মূলকমেৱ ন হোতি মনিন্দ্ৰিযং, তং ঠপেত্ৱা অৱসেসমূলকানি চুতিউপপত্তিৱসেনেৱ ৱত্তব্বানি আযতনযমকে ৱিয, তস্মা জীৱিতিন্দ্ৰিযং তেসং মজ্ঝে অনুদ্দিসিত্ৱা অন্তে উদ্দিট্ঠন্তি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

৯৪. ইত্থী ইত্থিন্দ্ৰিযন্তি এত্থ যস্মা ইত্থীতি কোচি সভাৱো নত্থি, ন চ ৰূপাদিধম্মে উপাদায ইত্থিগ্গহণং ন হোতি, তস্মা ইত্থিগ্গহণস্স অৱিজ্জমানম্পি ৱিজ্জমানমিৱ গহেত্ৱা পৱত্তিতো তথাগহিতস্স ৱসেন ‘‘নত্থী’’তি অৱত্ৱা ‘‘নো’’তি ৱুত্তং. সুখস্স চ ভেদং কত্ৱা ‘‘সুখং সোমনস্স’’ন্তি, দুক্খস্স চ ‘‘দুক্খং দোমনস্স’’ন্তি ৱচনেনেৱ সোমনস্সতো অঞ্ঞা সুখা ৱেদনা সুখং, দোমনস্সতো চ অঞ্ঞা দুক্খা ৱেদনা দুক্খন্তি অযং ৱিসেসো গহিতোযেৱাতি ‘‘সুখং সুখিন্দ্ৰিযং দুক্খং দুক্খিন্দ্ৰিয’’ন্তি এত্থ ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং.

১৪০. সুদ্ধিন্দ্ৰিযৱাৰে চক্খু ইন্দ্ৰিযন্তি এত্থ দিব্বচক্খুপঞ্ঞাচক্খূনি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি হোন্তীতি ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. অৱসেসং সোতন্তি তণ্হাসোতমেৱাহ.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২.পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১৮৬. পৱত্তিৱাৰে ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… কাযিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯৫) সুত্তে ৱুত্তনযেন ইধ উদ্দিট্ঠং মনিন্দ্ৰিযং চুতিপটিসন্ধিপৱত্তীসু পৱত্তমানেহি কম্মজাকম্মজেহি সব্বেহিপি যোগং গচ্ছতি, ন চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন গহেতব্বং, পুব্বঙ্গমত্তাৱ পধানং, তস্মা কূটং ৱিয গোপানসীনং সব্বিন্দ্ৰিযানং সমোসৰণট্ঠানং অন্তে ঠপেত্ৱা যোজিতং. জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিমূলকেসু পৱত্তিঞ্চ গহেত্ৱা গতেসু ‘‘যস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স সুখিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, পৱত্তে সুখিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সুখিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, সুখিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ উপ্পজ্জতি সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযেহি চ যোজনা লব্ভতি, তথা ‘‘যস্স সুখিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স দুক্খিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? নো’’তিআদিনা তংমূলকা চ নযা. তেহি পন পৱত্তিযংযেৱ উপ্পজ্জমানেহি যোজনা তংমূলকা চ চুতিপটিসন্ধিপৱত্তীসু পৱত্তমানেহি সোমনস্সিন্দ্ৰিযাদীহি যোজনায জীৱিতিন্দ্ৰিযমূলকেহি চ নযেহি পাকটাযেৱাতি কত্ৱা ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

‘‘সচক্খুকানং ৱিনা সোমনস্সেনাতি উপেক্খাসহগতানং চতুন্নং মহাৱিপাকপটিসন্ধীনং ৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তং সোমনস্সৱিৰহিতসচক্খুকপটিসন্ধিনিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি ‘‘চতুন্নংযেৱা’’তি নিযমো কতো, তেন তংসমানলক্খণা পৰিত্তৱিপাকৰূপাৱচৰপটিসন্ধিযোপি দস্সিতা হোন্তি. তত্থ কামাৱচৰেসু সোমনস্সপটিসন্ধিসমানতায মহাৱিপাকেহি চতূহি নিদস্সনং কতং, তেন যথা সসোমনস্সপটিসন্ধিকা অচক্খুকা ন হোন্তি, এৱং ইতৰমহাৱিপাকপটিসন্ধিকাপীতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. গব্ভসেয্যকানঞ্চ অনুপ্পন্নেসু চক্খাদীসু চৱন্তানং অহেতুকপটিসন্ধিকতা সহেতুকপটিসন্ধিকানং কামাৱচৰানং নিযমতো সচক্খুকাদিভাৱদস্সনেন দস্সিতা হোতি. গব্ভসেয্যকেপি হি সন্ধায ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদং ৱচনং যথা যুজ্জতি, তথা আযতনযমকে দস্সিতং. ন হি সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানং গব্ভসেয্যকানং ৱজ্জনে কাৰণং অত্থি, ‘‘ইত্থীনং অঘানকানং উপপজ্জন্তীন’’ন্তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৭) চ তে এৱ ৱুত্তাতি.

উপেক্খায অচক্খুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তন্তি এত্থ চ কামাৱচৰে সোপেক্খঅচক্খুকপটিসন্ধিযা তংসমানলক্খণং অৰূপপটিসন্ধিঞ্চ নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং. কেসুচি পন পোত্থকেসু ‘‘অহেতুকাৰূপপটিসন্ধিৱসেনা’’তি পাঠো দিস্সতি, সো এৱ সেয্যো.

‘‘তত্থ হি একন্তেনেৱ সদ্ধাসতিপঞ্ঞাযো নত্থি, সমাধিৱীৰিযানি পন ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি ন হোন্তী’’তি ৱুত্তং, যদি পন সমাধিৱীৰিযানি সন্তি, ‘‘ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি ন হোন্তী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘সমাধি সমাধিন্দ্ৰিযন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১১৩) ‘‘ৱীৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১১১) ৱচনতো. অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে চ যথা সমাধিলেসো একগ্গতা অত্থি, ন এৱং ৱীৰিযলেসো অত্থি, তস্মা এৱমেত্থ ৱত্তব্বং সিযা ‘‘তত্থ হি একন্তেনেৱ সদ্ধাৱীৰিযসতিপঞ্ঞাযো নত্থি, একগ্গতা পন সমাধিলেসো এৱ হোতী’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যথা অঞ্ঞেসু কেসুচি অহেতুকচিত্তেসু সমাধিৱীৰিযানি হোন্তি ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি চ, এৱমিধ সমাধিৱীৰিযানি ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি ন হোন্তীতি. সমাধিৱীৰিযিন্দ্ৰিযানমেৱ অভাৱং দস্সেন্তো অহেতুকন্তৰতো ৱিসেসেতি. তত্থ ‘‘সমাধিৱীৰিযানি পন ন হোন্তী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানী’’তি সমাধিলেসস্স সমাধিন্দ্ৰিযভাৱং অপ্পত্তস্স সব্ভাৱতো ৱুত্তং, ন ৱীৰিযলেসস্স. ৱিসেসনঞ্হি ৱিসেসিতব্বে পৱত্ততি. যেসু পন পোত্থকেসু ‘‘তত্থ একন্তেনেৱ সদ্ধাৱীৰিযসতিপঞ্ঞাযো নত্থী’’তি পাঠো, সো এৱ সুন্দৰতৰো.

যাৱ চক্খুন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জতি, তাৱ গব্ভগতানং অচক্খুকানং ভাৱো অত্থীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সহেতুকানং অচক্খুকানন্তি গব্ভসেয্যকৱসেন চেৱ অৰূপীৱসেন চ ৱুত্ত’’ন্তি. গব্ভসেয্যকাপি পন অৱস্সং উপ্পজ্জনকচক্খুকা ন লব্ভন্তীতি দট্ঠব্বা. সচক্খুকানং ঞাণৱিপ্পযুত্তানন্তি কামধাতুযং দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৱসেন ৱুত্তন্তি ইধাপি অহেতুকপটিসন্ধিকা চ অচক্খুকা লব্ভন্তেৱ. ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযসন্তানানম্পি উপপত্তিৱসেন উপ্পাদো, চুতিৱসেন নিৰোধো বাহুল্লৱসেন দস্সিতো. কদাচি হি তেসং পঠমকপ্পিকাদীনং ৱিয পৱত্তিযম্পি উপ্পাদনিৰোধা হোন্তীতি. এত্থ পুৰিসিন্দ্ৰিযাৱসানেসু ইন্দ্ৰিযমূলযমকেসু পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানেহি গহিতেহি উপপত্তিচুতিৱসেন গচ্ছন্তেহি চক্খুন্দ্ৰিযাদীহি নিযমিতত্তা জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনং পৱত্তিৱসেনপি লব্ভমানানং উপপত্তিচুতিৱসেনেৱ দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানেহি গহণং ৱেদিতব্বং.

১৯০. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযাদিসমানগতিকং চুতিপটিসন্ধিৱসেনেৱ গচ্ছতি সন্তানুপ্পত্তিনিৰোধদস্সনতোতি আহ ‘‘পৱত্তে সোমনস্সৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. এতেসঞ্চেৱ অঞ্ঞেসঞ্চ পঞ্চিন্দ্ৰিযানং যথালাভৱসেনাতি এত্থ এতেসং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনং চুতিপটিসন্ধিপৱত্তেসু, অঞ্ঞেসঞ্চ চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং চুতিপটিসন্ধীসূতি এৱং যথালাভো দট্ঠব্বো. অযং পন ছেদেযেৱাতি এত্থ তস্স তস্স পৰিপুণ্ণপঞ্হস্স তস্মিং তস্মিং সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনে ৱিস্সজ্জিতে পচ্ছিমকোট্ঠাসস্স ছেদোতি নামং দট্ঠব্বং.

যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জতি, তস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জতীতি? ৱিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তানং পৱত্তে সোমনস্সৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘নিৰোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি অৱচনং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চক্খুন্দ্ৰিযাদিসমানগতিকতং দীপেতি. তস্স হি উপপত্তিযংযেৱ উপ্পাদো ৱত্তব্বোতি. ‘‘ৱিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তান’’ন্তি এত্থ অসঞ্ঞসত্তে সঙ্গহেত্ৱা পৱত্তিৱসেন তে চ নিৰোধসমাপন্না চ ন ৱুত্তা, অনুপ্পাদোপি পনেতস্স চুতিউপপত্তীস্ৱেৱ ৱত্তব্বো, ন পৱত্তেতি. পচ্ছিমকোট্ঠাসেপি ‘‘সব্বেসং চৱন্তানং, পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জতি জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জতী’’তি এৱং ‘‘সব্বেসং চৱন্তান’’ন্তি এত্থেৱ অসঞ্ঞসত্তে সঙ্গণ্হিত্ৱা পৱত্তিৱসেন তে চ নিৰোধসমাপন্না ন চ ৱুত্তা. যস্সযত্থকে চ নিৰোধসমাপন্না ন দস্সেতব্বা ন গহেতব্বাতি অত্থো. ন হি ‘‘নিৰোধসমাপন্নান’’ন্তি ৱচনং ‘‘অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি ৱচনং ৱিয ওকাসদীপকং, নাপি ‘‘উপেক্খাসম্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিৱচনং ৱিয সোমনস্সিন্দ্ৰিযাদীনং অনুপ্পাদক্খণদীপকং, অথ খো পুগ্গলদীপকমেৱাতি.

অতীতকালভেদে সুদ্ধাৱাসানং উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থাতি এত্থ ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘সুদ্ধাৱাসং উপপজ্জন্তানং, অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থ মনিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.২৭৭) এত্থ ৱিয ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি? ন ৱত্তব্বং. যথা হি সোমনস্সমনিন্দ্ৰিযানং ৱসেন উপপজ্জন্তা পুগ্গলা উপপত্তিচিত্তসমঙ্গিনো হোন্তি, ন এৱং সোমনস্সজীৱিতিন্দ্ৰিযানং ৱসেন উপপত্তিসমঙ্গিনোযেৱ হোন্তি. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স হি ৱসেন যাৱ পঠমৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ধৰতি, তাৱ উপপজ্জন্তা নাম হোন্তি. তদা চ দুতিযচিত্ততো পট্ঠায ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ ন উপ্পজ্জিত্থা’’তি ন সক্কা ৱত্তুং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধত্তা, তস্মা উভযং উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতং. যথা হি ‘‘ন নিৰুজ্ঝিত্থা’’তি ইদং লক্খণং উপপত্তিচিত্তস্স দ্ৱীসু খণেসু লব্ভমানং সব্বপঠমেন উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন নিদস্সিতং, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং.

অনাগতকালভেদে উপ্পজ্জিস্সমানে সন্নিট্ঠানং কত্ৱা অঞ্ঞস্স চ উপ্পজ্জিস্সমানতাৱ পুচ্ছিতা. তত্থ যথা পচ্চুপ্পন্নকালভেদে সন্নিট্ঠানসংসযভেদেহি উপ্পজ্জমানস্সেৱ গহিতত্তা ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি উপ্পজ্জন্তি, উপপজ্জন্তস্স তস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনি উপ্পজ্জন্তী’’তি উপপজ্জন্তস্সেৱ পুচ্ছিতানং উপপত্তিযংযেৱ তেসং উপ্পাদো সম্ভৱতি, ন অঞ্ঞত্থ, ন এৱমিধ ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি উপ্পজ্জিস্সন্তি, উপপজ্জন্তস্স তস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনি উপ্পজ্জিস্সন্তী’’তি উপপজ্জন্তস্সেৱ পুচ্ছিতানং তেসং উপপত্তিতো অঞ্ঞত্থ উপ্পাদো ন সম্ভৱতি, তস্মা ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা নিৰোধৱাৰেপি ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তং. ন হি যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি, অপি পচ্ছিমভৱিকস্স উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিকস্স. ন হি উপপজ্জন্তস্স তস্স চুতিতো পুব্বেৱ সোমনস্সিন্দ্ৰিযনিৰোধো ন সম্ভৱতীতি. এত্থ হি পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থো পুচ্ছিতব্বত্থনিস্সযো মাদিসোৱ উপপত্তিউপ্পাদিন্দ্ৰিযৱা উভযুপ্পাদিন্দ্ৰিযৱা অত্থো পটিনিৱত্তিত্ৱাপি পুচ্ছিতব্বত্থস্স নিস্সযোতি এৱং ৱিয দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থমেৱ নিযমেতি, ন তত্থেৱ পুচ্ছিতব্বং অনাগতভাৱমত্তেন সৰূপতো গহিতং উপ্পাদং ৱা নিৰোধং ৱা সংসযত্থন্তি. যস্মা চেৱং সন্নিট্ঠানত্থস্স নিযমো হোতি, তস্মা ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.২৮১) ৱুত্তং. এস নযো নিৰোধৱাৰেপি.

পটিলোমে পন যথা অনুলোমে ‘‘উপ্পজ্জিস্সতি নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি উপ্পাদনিৰোধা অনাগতা সৰূপৱসেন ৱুত্তা, এৱং অৱুত্তত্তা যথা তত্থ সংসযপদেন গহিতস্স ইন্দ্ৰিযস্স পৱত্তিযম্পি উপ্পাদনিৰোধা চক্খুন্দ্ৰিযাদিমূলকেসু যোজিতা, ন এৱং যোজেতব্বা. যথা হি উপ্পাদনিৰোধে অতিক্কমিত্ৱা অপ্পত্ৱা চ উপ্পাদনিৰোধা সম্ভৱন্তি যোজেতুং, ন এৱং অনুপ্পাদানিৰোধে অতিক্কমিত্ৱা অপ্পত্ৱা চ অনুপ্পাদানিৰোধা সম্ভৱন্তি অভূতাভাৱস্স অভূতাভাৱং অতিক্কমিত্ৱা অপ্পত্ৱা চ সম্ভৱানুপ্পত্তিতো, অভূতুপ্পাদনিৰোধাভাৱো চ পটিলোমে পুচ্ছিতো, তস্মাস্স ৱিসেসৰহিতস্স অভূতাভাৱস্স ৱত্তমানানং উপ্পাদস্স ৱিয কালন্তৰযোগাভাৱতো যাদিসানং চক্খাদীনং উপ্পাদনিৰোধাভাৱেন পুচ্ছিতব্বস্স নিস্সযো সন্নিট্ঠানেন সন্নিচ্ছিতো, তন্নিস্সযা তাদিসানংযেৱ উপপত্তিচুতিউপ্পাদনিৰোধানং জীৱিতাদীনম্পি অনুপ্পাদানিৰোধা সংসযপদেন পুচ্ছিতা হোন্তীতি ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৩০৮) চ, ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘যে অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তী’’তিআদিনা জীৱিতিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযাদীসু ৱিয ৱিস্সজ্জনন্তি.

যে ৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং ঘানিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এত্থ যে সোপেক্খপটিসন্ধিকা ভৱিস্সন্তি, তে ‘‘যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তী’’তি এতেন পচ্ছিমকোট্ঠাসৱচনেন তংসমানলক্খণতায সঙ্গহিতাতি যে সোমনস্সপটিসন্ধিকা ভৱিস্সন্তি, তে এৱ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

অট্ঠকথাযং যেসু আদিমপোত্থকেসু ‘‘অতীতানাগতৱাৰে সুদ্ধাৱাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্ৰিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি ধম্মযমকে ৱিয উপ্পাদক্খণাতিক্কমৱসেন অত্থং অগ্গহেত্ৱা’’তি লিখিতং, তং পমাদলিখিতং. যেসু পন পোত্থকেসু ‘‘পচ্চুপ্পন্নাতীতৱাৰে সুদ্ধাৱাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্ৰিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি…পে… তস্মিং ভৱে অনুপ্পন্নপুব্বৱসেন অত্থো গহেতব্বো’’তি পাঠো দিস্সতি, সো এৱ সুন্দৰতৰোতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

৪৩৫-৪৮২. পৰিঞ্ঞাৱাৰে লোকিযঅব্যাকতমিস্সকানি চাতি দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নেহি একন্তপৰিঞ্ঞেয্যেহি লোকিযঅব্যাকতেহি মিস্সকত্তা তানি উপাদায মনিন্দ্ৰিযাদীনং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱিয পৰিঞ্ঞেয্যতা চ ৱুত্তা. যদি পৰিঞ্ঞেয্যমিস্সকত্তা পৰিঞ্ঞেয্যতা হোতি, কস্মা ধম্মযমকে ‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৱেতি, সো অব্যাকতং ধম্মং পৰিজানাতী’’তিআদিনা অব্যাকতপদেন যোজেত্ৱা যমকানি ন ৱুত্তানীতি? যথা ‘‘কুসলং ভাৱেমি, অকুসলং পজহামী’’তি কুসলাকুসলেসু ভাৱনাপহানাভিনিৱেসো হোতি, তথা ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো অনিচ্চো, ধম্মাযতনং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা খন্ধাদীসু পৰিজানাভিনিৱেসো হোতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধাদযো ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰিজানিতব্বা, তে চ ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱং গহেত্ৱা পৰিজানিতব্বা, ন অব্যাকতভাৱন্তি.

কস্মা পনেত্থ দুক্খসচ্চভাজনীযে আগতস্স দোমনস্সস্স পহাতব্বতাৱ ৱুত্তা, ন পৰিঞ্ঞেয্যতা, ননু দুক্খসচ্চপৰিযাপন্না ৱেদনাক্খন্ধাদযো কুসলাকুসলভাৱেন অগ্গহিতা কুসলাকুসলাপি পৰিঞ্ঞেয্যাতি? সচ্চং, যথা পন ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱো ভাৱেতব্বপহাতব্বভাৱেহি ৱিনাপি হোতি, ন এৱং দোমনস্সিন্দ্ৰিযভাৱো পহাতব্বভাৱেন ৱিনা হোতীতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স পহাতব্বতাৱ ইধ ৱুত্তা, ন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱস্স অভাৱতোতি দট্ঠব্বো. অকুসলং একন্ততো পহাতব্বমেৱাতি এতেন পহাতব্বমেৱ, ন অপ্পহাতব্বন্তি অপ্পহাতব্বমেৱ নিৱাৰেতি, ন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱন্তি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতব্বনিট্ঠং, ন পন সচ্ছিকাতব্বনিট্ঠন্তি ভাৱেতব্বভাৱো এৱ তস্স গহিতোতি. ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা’’তিআদি ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং ন পৰিজানাতী’’তিআদিকস্স পৰতো লিখিতব্বং উপ্পটিপাটিযা লিখিতন্তি দট্ঠব্বং. চক্খুন্দ্ৰিযমূলকঞ্হি অতিক্কমিত্ৱা দোমনস্সিন্দ্ৰিযমূলকে ইদং ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন পজহন্তি নো চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ন ভাৱেন্তী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৪০).

এত্থ চ পুথুজ্জনো, অট্ঠ চ অৰিযাতি নৱ পুগ্গলা. তেসু পুথুজ্জনো ভব্বাভব্বৱসেন দুৱিধো, সো ‘‘পুথুজ্জনো’’তি আগতট্ঠানেসু ‘‘ছ পুগ্গলা চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ ন পৰিজানিত্থ দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ ন পজহিত্থা’’তিআদীসু চ অভিন্দিত্ৱা গহিতো. ‘‘যে পুথুজ্জনা মগ্গং পটিলভিস্সন্তী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪৯, ৫১-৫২) আগতট্ঠানেসু ‘‘পঞ্চ পুগ্গলা চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ পৰিজানিস্সন্তি দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ পজহিস্সন্তী’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৫১) চ ভব্বো এৱ ভিন্দিত্ৱা গহিতো. ‘‘যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৫১) আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ নপ্পজহিস্সন্তি চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ ন পৰিজানিস্সন্তী’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৫৫) চ অভব্বো এৱ. অগ্গফলসমঙ্গী চ পঠমফলসমঙ্গী অৰহা চাতি দুৱিধো. সোপি ‘‘অৰহা’’তি আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযঞ্চ ভাৱিত্থ দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ পজহিত্থা’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৪৪) চ অভিন্দিত্ৱা গহিতো. ‘‘যো অগ্গফলং সচ্ছিকৰোতী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৪৬) আগতট্ঠানেসু ‘‘তযো পুগ্গলা দোমনস্সিন্দ্ৰিযং পজহিত্থ, নো চ অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং সচ্ছিকৰিত্থা’’তিআদীসু (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৪৪) চ পঠমফলসমঙ্গী চ ভিন্দিত্ৱা গহিতো. ‘‘যো অগ্গফলং সচ্ছাকাসী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৪৪৩, ৪৪৬) আগতট্ঠানেসু ইতৰোৱাতি এৱং পুগ্গলভেদং ঞত্ৱা তত্থ তত্থ সন্নিট্ঠানেন গহিতপুগ্গলে নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিস্সজ্জনং যোজেতব্বন্তি.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্ৰিযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

যমকপকৰণ-মূলটীকা সমত্তা.