যমকপকৰণ-মূলটীকা

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা

কথাৱত্থুপকৰণেন সঙ্খেপেনেৱ দেসিতেন ধম্মেসু ৱিপৰীতগ্গহণং নিৱাৰেত্ৱা তেস্ৱেৱ ধম্মেসু ধম্মসঙ্গহাদীসু পকাসিতেসু ধম্মপুগ্গলোকাসাদিনিস্সযানং সন্নিট্ঠানসংসযানং ৱসেন নানপ্পকাৰকওসল্লত্থং যমকপকৰণং আৰদ্ধং, তং সমযদেসদেসকৱসেনেৱ দস্সেত্ৱা সংৱণ্ণনাক্কমঞ্চস্স অনুপ্পত্তং ‘‘আগতো ভাৰো অৱস্সং ৱহিতব্বো’’তি সংৱণ্ণনমস্স পটিজানন্তো আহ ‘‘সঙ্খেপেনেৱা’’তিআদি.

তত্থ যমস্স ৱিসযাতীতোতি জাতিযা সতি মৰণং হোতীতি জাতি, পঞ্চ ৱা উপাদানক্খন্ধা যমস্স ৱিসযো, তং সমুদযপ্পহানেন অতীতোতি অত্থো. যমস্স ৱা ৰঞ্ঞো ৱিসযং মৰণং, তস্স আণাপৱত্তিট্ঠানং দেসং ৱা অতীতো. ‘‘ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪) ৱুত্তানং ছন্নং অভব্বট্ঠানানং দেসকোতি ছট্ঠানদেসকো. অযমা একেকা হুত্ৱা আৱত্তা নীলা অমলা চ তনুৰুহা অস্সাতি অযমাৱত্তনীলামলতনুৰুহো.

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলযমকং

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. যমকানং ৱসেন দেসিতত্তাতি ইমিনা দসসু একেকস্স যমকসমূহস্স তংসমূহস্স চ সকলস্স পকৰণস্স যমকানং ৱসেন লদ্ধৱোহাৰতং দস্সেতি.

কুসলাকুসলমূলসঙ্খাতানং দ্ৱিন্নং অত্থানং ৱসেন অত্থযমকন্তি এতেন ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তি এতস্সেৱ যমকভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি ঞাতুং ইচ্ছিতানং দুতিযপঠমপুচ্ছাসু ৱুত্তানং কুসলকুসলমূলৱিসেসানং, কুসলমূলকুসলৱিসেসেহি ৱা ঞাতুং ইচ্ছিতানং পঠমদুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতানং কুসলকুসলমূলানং ৱসেন অত্থযমকভাৱস্স ৱুত্তত্তা. ঞাতুং ইচ্ছিতানঞ্হি ৱিসেসানং ৱিসেসৱন্তাপেক্খানং, তংৱিসেসৱতং ৱা ধম্মানঞ্চ ৱিসেসাপেক্খানং এত্থ পধানভাৱোতি একেকায পুচ্ছায একেকো এৱ অত্থো সঙ্গহিতো হোতীতি. অত্থসদ্দো চেত্থ ন ধম্মৱাচকো হেতুফলাদিৱাচকো ৱা, অথ খো পাড়িঅত্থৱাচকো. তেনেৱাহ ‘‘তেসঞ্ঞেৱ অত্থান’’ন্তিআদি.

তীণিপি পদানি একতো কত্ৱাতি ইদং নামপদস্স কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন নিৰৱসেসসঙ্গাহকত্তং. সব্বকুসলাদিসঙ্গণ্হনত্থমেৱ চ নামপদস্স ৱুত্তত্তা ‘‘কুসলত্তিকমাতিকায চতূসু পদেসূ’’তি ৱুত্তং.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

৫২. অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৱাতি এত্থ যথা দুতিযযমকে ‘‘যে কেচি কুসলমূলা’’তি অপুচ্ছিত্ৱা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা, এৱমিধাপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পুচ্ছা কাতব্বা সিযা পুৰিমযমকৱিসিট্ঠং অপুব্বং গহেত্ৱা পচ্ছিমযমকস্স অপ্পৱত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিলোমপুচ্ছানুৰূপভাৱতো’’তি কেচি. পুৰিমপুচ্ছায পন অত্থৱসেন কতায তদনুৰূপায পচ্ছিমপুচ্ছায ভৱিতব্বং অনুলোমে ৱিগতসংসযস্স পটিলোমে সংসযুপ্পত্তিতো. তেন ন চ পচ্ছিমপুচ্ছানুৰূপায পুৰিমপুচ্ছায ভৱিতব্বন্তি পুৰিমোৱেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৱত্থস্স সম্ভৱতোতি ইদমেৱং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি কুসলব্যঞ্জনত্থো এৱ কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো, তেনেৱ ৱিস্সজ্জনম্পি অসমানং হোতি. কুসলব্যঞ্জনেন হি পুচ্ছায কতায ‘‘অৱসেসা’’তি ইমস্মিং ঠানে ‘‘অৱসেসা কুসলা ধম্মা’’তি ৱত্তব্বং হোতি, ইতৰথা অৱসেসা কুসলমূলসহজাতা ধম্মাতি, ন চ তানি ৱচনানি সমানত্থানি কুসলকুসলাব্যাকতদীপনতোতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৱুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৱ সম্ভৱতো দুতিযযমকে ৱিয অপুচ্ছিত্ৱা ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. ন হি কুসলমূলেহি ৱিয কুসলমূলেন একমূলেহি অঞ্ঞে কুসলা সন্তি, কুসলেহি পন অঞ্ঞেপি তে সন্তীতি.

পটিলোমপুচ্ছাৱণ্ণনাযং ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি হি পুচ্ছায কতায ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৱেয্যাতি ৱুত্তং, তম্পি তথা ন সক্কা ৱত্তুং. ‘‘যে ৱা পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি চ পুচ্ছিতে ‘‘আমন্তা’’ ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতি, যেন অনুলোমপুচ্ছায ৱিয ৱিভাগো কাতব্বো ভৱেয্য. যত্থ তীণি কুসলমূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তানি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি একমূলানি চ দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলত্তা. যত্থ পন দ্ৱে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তানি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানেৱ, ন একমূলানীতি এতস্স গহণস্স নিৱাৰণত্থং ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জনং কাতব্বন্তি চে? ন, ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনাৱ ৱিস্সজ্জনেন তংগহণনিৱাৰণতো অনুলোমপুচ্ছাৱিস্সজ্জনেন চ একতো উপ্পজ্জমানানং দ্ৱিন্নং তিণ্ণঞ্চ মূলানং অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলভাৱস্স নিচ্ছিতত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানঞ্হি সমানমূলতা এৱ একমূলৱচনেন পুচ্ছীযতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা, অত্থি চ দ্ৱিন্নং মূলানং সমানমূলতা. তেসু হি একেকং ইতৰেন মূলেন তংমূলেহি অঞ্ঞেহি সমানমূলন্তি.

অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন নিচ্ছিতে একমূলত্তসংসযাভাৱতো ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা ন কতাতি দট্ঠব্বা. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলা এতেসন্তিপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, সমানত্থেন একং মূলং এতেসন্তি একমূলা’’তি উভযম্পি ৱচনং মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, তেনেৱ চ উভযত্থাপি ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থ মূলযোগসামঞ্ঞে একমূলত্তে নিচ্ছিতে তব্বিসেসো অঞ্ঞমঞ্ঞমূলভাৱো ন নিচ্ছিতো হোতীতি অনুলোমপুচ্ছা পৱত্তা, মূলযোগৱিসেসে পন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে নিচ্ছিতে ন ৱিনা একমূলত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তং অত্থীতি মূলযোগসামঞ্ঞং একমূলত্তং নিচ্ছিতমেৱ হোতি, তস্মা ‘‘একমূলা’’তি পুচ্ছং অকত্ৱা যথা কুসলমূলৱচনং একমূলৱচনঞ্চ কুসলভাৱদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৱে সংসযসব্ভাৱা পঠমদুতিযযমকেসু ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পটিলোমপুচ্ছা কতা, এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৱচনং কুসলভাৱদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৱে সংসযসব্ভাৱা কুসলাধিকাৰস্স চ অনুৱত্তমানত্তা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পটিলোমপুচ্ছা কতাতি.

৫৩-৬১. মূলনযে ৱুত্তে এৱ অত্থে কুসলমূলভাৱেন মূলস্স ৱিসেসনেন সমানেন মূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ মূলেন মূলযোগদীপনেন চাতি ইমিনা পৰিযাযন্তৰেন পকাসেতুং মূলমূলনযো ৱুত্তো. অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কাৰেন তীসুপি যমকেসু মূলযোগমেৱ দীপেতুং মূলকনযো ৱুত্তো. মূলমূলকনযৱচনপৰিযাযো ৱুত্তপ্পকাৰোৱ.

৭৪-৮৫. অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি ন একমূলভাৱং লভমানেহি একতো লব্ভমানত্তা সহেতুকৱোহাৰৰহিতং কত্ৱা. ন ৱা সহেতুকদুকে ৱিয এত্থ হেতুপচ্চযযোগাযোগৱসেন অব্বোহাৰিকং কতং, অথ খো সহেতুকৱোহাৰমেৱ লভতি, ন অহেতুকৱোহাৰন্তি অব্বোহাৰিকং কতং. একতো লব্ভমানকৱসেনাতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদনিব্বানেহি হেতুপচ্চযৰহিতেহি সহ লব্ভমানকৰূপৱসেনাতি অত্থো.

৮৬-৯৭. যস্সং পাড়িযং ‘‘অহেতুকং নামমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং নামমূলেন একমূল’’ন্তি (যম. ১.মূলযমক.৮৭) পাঠো আগতো, তত্থ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা’’তি নামানং নিদ্ধাৰিতত্তা ‘‘অহেতুকং সহেতুক’’ন্তি চ ৱুত্তে ‘‘নাম’’ন্তি চ ইদং ৱিঞ্ঞাযমানমেৱাতি ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যত্থ পন ‘‘অহেতুকং নামং, সহেতুকং নাম’’ন্তি (যম. ১.মূলযমক.৮৭) চ পাঠো, তত্থ সুপাকটভাৱত্থং ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তন্তি.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. খন্ধযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২-৩. খন্ধযমকে ছসু কালভেদেসু পুগ্গলওকাসপুগ্গলোকাসৱসেন খন্ধানং উপ্পাদনিৰোধা তেসং পৰিঞ্ঞা চ ৱত্তব্বা. তে পন খন্ধা ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীহি পঞ্চহি পদেহি ৱুচ্চন্তি, তেসং দস অৱযৱপদানি. তত্থ যো ৰূপাদিঅৱযৱপদাভিহিতো ধম্মো, কিং সো এৱ সমুদাযপদস্স অত্থো. যো চ সমুদাযপদেন ৱুত্তো, সো এৱ অৱযৱপদস্সাতি এতস্মিং সংসযট্ঠানে ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি ৱুত্তো একদেসো সকলো ৱা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৱুত্তো একন্তেন ৰূপাদিঅৱযৱপদানং অত্থোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপ’’ন্তিআদিনা পদসোধনৱাৰো ৱুত্তো.

পুন ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীনং সমাসপদানং উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা পধানভূতস্স খন্ধপদস্স ৱেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৱতো যথা ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তি এতস্মিং পদে ৰূপাৱযৱপদেন ৱুত্তস্স ৰূপক্খন্ধভাৱো হোতি ৰূপসদ্দস্স খন্ধসদ্দস্স চ সমানাধিকৰণভাৱতোতি, এৱং তত্থ পধানভূতেন খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তস্স ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱো হোতি খন্ধপদেন ৱেদনাদিপদানং সমানাধিকৰণত্তাতি এতস্মিং সংসযট্ঠানে খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তো ধম্মো কোচি কেনচি সমুদাযপদেন ৱুচ্চতি, ন সব্বো সব্বেনাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা পদসোধনমূলচক্কৱাৰো ৱুত্তো. এৱঞ্চ দস্সেন্তেন ৰূপাদিসদ্দস্স ৱিসেসনভাৱো, খন্ধসদ্দস্স ৱিসেসিতব্বভাৱো, ৱিসেসনৱিসেসিতব্বানং সমানাধিকৰণভাৱো চ দস্সিতো হোতি.

তেনেত্থ সংসযো হোতি – কিং খন্ধতো অঞ্ঞম্পি ৰূপং অত্থি, যতো ৱিনিৱত্তং ৰূপং খন্ধৱিসেসনং হোতি, সব্বেৱ খন্ধা কিং খন্ধৱিসেসনভূতেন ৰূপেন ৱিসেসিতব্বাতি, কিং পন তং খন্ধৱিসেসনভূতং ৰূপন্তি? ভূতুপাদাযৰূপং তস্সেৱ গহিতত্তা. নিদ্দেসে ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতন্তি. এৱং এতস্মিং সংসযট্ঠানে ন খন্ধতো অঞ্ঞং ৰূপং অত্থি, তেনেৱ চেতেন ৰূপসদ্দেন ৱুচ্চমানং সুদ্ধেন খন্ধসদ্দেন ৱুচ্চতে, ন চ সব্বে খন্ধা খন্ধৱিসেসনভূতেন ৰূপেন ৱিসেসিতব্বা, তেনেৱ তে ৱিভজিতব্বা, এস নযো ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুদ্ধখন্ধৱাৰো ৱুত্তো.

ততো ‘‘ৰূপং খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুঞ্ঞাযমানে ‘‘ন কেৱলং অযং খন্ধসদ্দো ৰূপৱিসেসনোৱ, অথ খো ৱেদনাদিৱিসেসনো চা’’তি ৰূপস্স খন্ধভাৱনিচ্ছযানন্তৰং খন্ধানং ৰূপৱিসেসনযোগে চ সংসযো হোতি. তত্থ ন সব্বে খন্ধা ৱেদনাদিৱিসেসনযুত্তা, অথ খো কেচি কেনচি ৱিসেসনেন যুঞ্জন্তীতি দস্সেতুং সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৱাৰো ৱুত্তোতি. এৱং যেসং উপ্পাদাদযো ৱত্তব্বা, তেসং খন্ধানং পণ্ণত্তিসোধনৱসেন তন্নিচ্ছযত্থং পণ্ণত্তিৱাৰো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

চত্তাৰি চত্তাৰি চক্কানি বন্ধিত্ৱাতি এত্থ চক্কাৱযৱভাৱতো চক্কানীতি যমকানি ৱুত্তানি একেকখন্ধমূলানি চত্তাৰি চত্তাৰি যমকানি বন্ধিত্ৱাতি. ইমিনা হি এত্থ অত্থেন ভৱিতব্বন্তি. চত্তাৰি চত্তাৰি যমকানি যথা একেকখন্ধমূলকানি হোন্তি, এৱং বন্ধিত্ৱাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো’’তি এৱমাদিকং মূলপদং নাভিং কত্ৱা ‘‘খন্ধা’’তি ইদং নেমিং, ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি অৰে কত্ৱা চক্কভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো, ন মণ্ডলভাৱেন সম্বজ্ঝনতো. ৱেদনাক্খন্ধমূলকাদীসুপি হি হেট্ঠিমং সোধেত্ৱাৱ পাঠো গতো, ন মণ্ডলসম্বন্ধেনাতি. তেনেৱ চ কাৰণেনাতি সুদ্ধখন্ধলাভমত্তমেৱ গহেত্ৱা খন্ধৱিসেসনে ৰূপাদিম্হি সুদ্ধৰূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৱা খন্ধৱিসেসনভাৱসঙ্খাতং ৰূপাদিঅত্থং দস্সেতুং খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৱা ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন পদং উদ্ধৰিত্ৱা অত্থস্স ৱিভত্তত্তাতি অত্থো.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২৬. পিযৰূপং সাতৰূপন্তি ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং…পে… ৰূপা লোকে…পে… চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… চক্খুসম্ফস্সো…পে… চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… ৰূপসঞ্ঞা…পে… ৰূপসঞ্চেতনা…পে… ৰূপতণ্হা…পে… ৰূপৱিতক্কো…পে… ৰূপৱিচাৰো’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩) এৱং ৱুত্তং তণ্হাৱত্থুভূতং তেভূমকং ৱেদিতব্বং, তস্মা যং পঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতং পিযৰূপসাতৰূপং, তং একদেসেন ৰূপক্খন্ধো হোতীতি আহ ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো’’তি. পিযসভাৱতায ৱা ৰূপক্খন্ধো পিযৰূপে পৱিসতি, ন ৰুপ্পনসভাৱেনাতি ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং. সঞ্ঞাযমকে তাৱ দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ‘‘ৱিসেসো’’তি ৱচনসেসো. তত্থ দিট্ঠি এৱ সঞ্ঞা দিট্ঠিসঞ্ঞা. ‘‘সযং সমাদায ৱতানি জন্তু, উচ্চাৱচং গচ্ছতি সঞ্ঞসত্তো’’তি (সু. নি. ৭৯৮), ‘‘সঞ্ঞাৱিৰত্তস্স ন সন্তি গন্থা’’তি (সু. নি. ৮৫৩) চ এৱমাদীসু হি দিট্ঠি চ ‘‘সঞ্ঞা’’তি ৱুত্তাতি.

২৮. ‘‘ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি এৱং খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা অভাৱে ৱেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৱ কৰোতীতি দট্ঠব্বং, ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৱো এৱেত্থ পমাণং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘নাযতনা ন সোতাযতনন্তি? আমন্তা’’তিআদিং ৱক্খতীতি.

৩৯. ৰূপতো অঞ্ঞে ৱেদনাদযোতি এত্থ লোকুত্তৰা ৱেদনাদযো দট্ঠব্বা. তে হি পিযৰূপা চ সাতৰূপা চ ন হোন্তি তণ্হায অনাৰম্মণত্তাতি ৰূপতো অঞ্ঞে হোন্তীতি. ৰূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসাতি ইদম্পি এতেহি সদ্ধিং ন-সদ্দানং অপ্পৱত্তিমত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ চক্খু ন চ আযতনা’’তিআদিং (যম. ১.আযতনযমক.১৫) ৱক্খতি. ন হি তত্থ অৱসেসগ্গহণেন গয্হমানং কঞ্চি অত্থি. যদি সিযা, ধম্মাযতনং সিযা. ৱক্খতি হি ‘‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.১৬). তণ্হাৱত্থু চ ন তং সিযা. যদি সিযা, পিযৰূপসাতৰূপভাৱতো ৰূপং সিযা ‘‘ৰূপং খন্ধোতি? আমন্তা’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৪০) ৱচনতো খন্ধো চাতি. অট্ঠকথাযং পন অৱিজ্জমানেপি ৱিজ্জমানং উপাদায ইত্থিপুৰিসাদিগ্গহণসব্ভাৱং সন্ধায অৱসেসাতি এত্থ পঞ্ঞত্তিযা গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

৫০-২০৫. পৱত্তিৱাৰে ৱেদনাক্খন্ধাদিমূলকানি পচ্ছিমেনেৱ সহ যোজেত্ৱা তীণি দ্ৱে একঞ্চ যমকানি ৱুত্তানি, ন পুৰিমেন. কস্মা? অমিস্সককালভেদেসু ৱাৰেসু অত্থৱিসেসাভাৱতো. পুৰিমস্স হি পচ্ছিমেন যোজিতযমকমেৱ পচ্ছিমস্স পুৰিমেন যোজনায পুচ্ছানং উপ্পটিপাটিযা ৱুচ্চেয্য, অত্থে পন ন কোচি ৱিসেসোতি. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসুপি ৱিসেসো নত্থি, তেন তথা যোজনা ন কতাতি. কালভেদা পনেত্থ ছ এৱ ৱুত্তা. অতীতেন পচ্চুপ্পন্নো, অনাগতেন পচ্চুপ্পন্নো, অনাগতেনাতীতোতি এতে পন তযো যথাদস্সিতা মিস্সককালভেদা এৱ তযো, ন ৱিসুং ৱিজ্জন্তীতি ন গহিতা. তত্থ তত্থ হি পটিলোমপুচ্ছাহি অতীতেন পচ্চুপ্পন্নাদযো কালভেদা দস্সিতা, তেনেৱ চ নযেন ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদি সক্কা যোজেতুং. তেনেৱ হি মিস্সককালভেদেসু চ ন পচ্ছিমপচ্ছিমস্স খন্ধস্স পুৰিমপুৰিমেন যোজনং কত্ৱা যমকানি ৱুত্তানি, অমিস্সককালভেদেসু গহিতনিযামেন সুখগ্গহণত্থম্পি পচ্ছিমপচ্ছিমেনেৱ যোজেত্ৱা ৱুত্তানীতি.

ইমিনাযেৱ চ লক্খণেনাতিআদিনা যেন কাৰণেন ‘‘পুৰেপঞ্হো’’তি চ ‘‘পচ্ছাপঞ্হো’’তি চ নামং ৱুত্তং, তং দস্সেতি. যস্স হি সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনং হোতি, সো পৰিপূৰেত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো পৰিপুণ্ণপঞ্হো নাম. তংৱিস্সজ্জনস্স পন পুৰিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতায পুৰেপঞ্হো, পচ্ছিমকোট্ঠাসসদিসত্থতায ‘‘পচ্ছাপঞ্হো’’তি চ নামং ৱুত্তং. সদিসত্থতা চ সন্নিট্ঠানসংসযপদৱিসেসং অৱিচাৰেত্ৱা একেন পদেন সঙ্গহিতস্স খন্ধস্স উপ্পাদনিৰোধলাভসামঞ্ঞমত্তেন পুৰেপঞ্হে দট্ঠব্বা. সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতস্স ৱা খন্ধস্স অনুঞ্ঞাতৱসেন পুৰেপঞ্হো ৱুত্তোতি যুত্তং.

সন্নিট্ঠানত্থস্সেৱ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো, সংসযত্থনিৱাৰণং পটিসেধোতি অযং পটিক্খেপপটিসেধানং ৱিসেসো. পাড়িপদমেৱ হুত্ৱাতি পুচ্ছাপাড়িযা ‘‘নুপ্পজ্জতী’’তি যং পদং ৱুত্তং, ন-কাৰৱিৰহিতং তদেৱ পদং হুত্ৱাতি অত্থো. তত্থ উপ্পত্তিনিৰোধপটিসেধস্স পটিসেধনত্থং পাড়িগতিযা ৱিস্সজ্জনং উপ্পত্তিনিৰোধানমেৱ পটিসেধনত্থং পটিসেধেন ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ৱেদিতব্বং.

চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৱিস্সজ্জনানং সত্তৱীসতিযা ঠানেসু পক্খেপো তদেকদেসপক্খেপৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. পৰিপুণ্ণপঞ্হো এৱ হি সৰূপদস্সনেন চ ৱিস্সজ্জনং সত্তৱীসতিযা ঠানেসু পক্খিপিতব্বন্তি.

কিং নু সক্কা ইতো পৰন্তি ইতো পাড়িৱৱত্থানদস্সনাদিতো অঞ্ঞো কিং নু সক্কা কাতুন্তি অঞ্ঞস্স সক্কুণেয্যস্স অভাৱং দস্সেতি.

‘‘সুদ্ধাৱাসানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এতেন সুদ্ধাৱাসভূমীসু একভূমিযম্পি দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি ঞাপিতং হোতি. পটিসন্ধিতো পভুতি হি যাৱ চুতি, তাৱ পৱত্তকম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স উপ্পাদনিৰোধৱসেন অযং দেসনা পৱত্তা. তস্মিঞ্হি অব্বোচ্ছিন্নে কুসলাদীনঞ্চ পৱত্তি হোতি, ৱোচ্ছিন্নে চ অপ্পৱত্তীতি তেনেৱ চ উপ্পাদনিৰোধা দস্সিতা, তস্মা তস্স একসত্তস্স পটিসন্ধিউপ্পাদতো যাৱ চুতিনিৰোধো, তাৱ অতীততা নত্থি, ন চ ততো পুব্বে তত্থ পটিসন্ধিৱসেন কম্মজসন্তানং উপ্পন্নপুব্বন্তি খন্ধদ্ৱযম্পি ‘‘নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ৱুত্তং. কস্মা পন এতায পাড়িযা সকলেপি সুদ্ধাৱাসে দুতিযা পটিসন্ধি নত্থীতি ন ৱিঞ্ঞাযতীতি? উদ্ধংসোতপাড়িসব্ভাৱা. দ্ৱেপি হি পাড়িযো সংসন্দেতব্বাতি.

‘‘অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এত্থ ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন ৱিসেসিতা অসঞ্ঞসত্তাপি সন্তীতি তে এৱ গহেত্ৱা ‘‘অসঞ্ঞসত্তান’’ন্তি ৱুত্তং. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৱজ্জিতা, তে ততো পঞ্চৱোকাৰং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, ন তেসং পুন অসঞ্ঞে উপপত্তিপ্পসঙ্গো অত্থীতি তে সন্ধাযাহ – ‘‘পচ্ছিমভৱিকানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতি ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৬৫). এত্থ কিং পঞ্চৱোকাৰাদিভাৱো ৱিয পচ্ছিমভৱোপি কোচি অত্থি, যত্থ তেসমনুপ্পত্তি ভৱিস্সতীতি? নত্থি পঞ্চৱোকাৰাদিভৱেস্ৱেৱ যত্থ ৱা তত্থ ৱা ঠিতানং পচ্ছিমভৱিকানং ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা. তেসং তত্থ ইতৰানুপ্পত্তিভাৱঞ্চ অনুজানন্তো ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহাতি.

‘‘সুদ্ধাৱাসে পৰিনিব্বন্তান’’ন্তি ইদং সপ্পটিসন্ধিকানং অপ্পটিসন্ধিকানঞ্চ সুদ্ধাৱাসানং তংতংভূমিযং খন্ধপৰিনিব্বানৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বেসঞ্হি তেসং তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি. যথা পন ‘‘নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি ৱচনং পচ্চুপ্পন্নেপি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিম্হি পৱত্ততি, ন এৱং ‘‘উপ্পজ্জিত্থা’’তি ৱচনং পচ্চুপ্পন্নে পৱত্ততি, অথ খো উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিগতে অতীতে এৱ, তস্মা ‘‘পৰিনিব্বন্তানং নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ৱুত্তং উপ্পন্নসন্তানস্স অৱিগতত্তা. অনন্তা লোকধাতুযোতি ওকাসস্স অপৰিচ্ছিন্নত্তা ওকাসৱসেন ৱুচ্চমানানং উপ্পাদনিৰোধানম্পি পৰিচ্ছেদাভাৱতো সংকিণ্ণতা হোতীতি ‘‘যত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ সঞ্ঞাক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তং.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

২০৬-২০৮. পুগ্গলোকাসৱাৰো লব্ভমানোপীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ওকাসৱাৰস্স অলাভে তস্সপি অলাভেন ভৱিতব্বন্তি? ন, তত্থ পুগ্গলস্সেৱ পৰিঞ্ঞাৱচনতো. পুগ্গলোকাসৱাৰেপি হি ওকাসে পুগ্গলস্সেৱ পৰিঞ্ঞা ৱুচ্চতি, ন ওকাসস্স. ওকাসৱাৰোপি চ যদি ৱুচ্চেয্য, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতী’’তি ওকাসে পুগ্গলস্সেৱ পৰিজাননৱসেন ৱুচ্চেয্য, তস্মা পুগ্গলোকাসৱাৰস্সেৱ লব্ভমানতা ৱুত্তা, ন ওকাসৱাৰস্সাতি. তেনাহ – ‘‘আমন্তা…পে… সিযা’’তি.

তেনেৱাতি পৱত্তে চিত্তক্খণৱসেন তিণ্ণং অদ্ধানং লাভতো এৱ, অঞ্ঞথা চুতিপটিসন্ধিক্খণে ৰূপক্খন্ধপৰিজাননস্স অভাৱা ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং পৰিজানাতী’’তি এত্থ ‘‘নত্থী’’তি ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং সিযা, ‘‘আমন্তা’’তি চ কতন্তি. সন্নিট্ঠানসংসযপদসঙ্গহিতানং পৰিঞ্ঞানং পৱত্তে চিত্তক্খণে এৱ লাভং দস্সেন্তো ‘‘লোকুত্তৰমগ্গক্খণস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. ন পৰিজানাতীতি পঞ্হে পুথুজ্জনং সন্ধায আমন্তাতি ৱুত্তন্তি ইদং পুথুজ্জনস্স সব্বথা পৰিঞ্ঞাকিচ্চস্স অভাৱতো ৱুত্তং. ‘‘অৰহা ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানাতি নো চ ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিত্থ, অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিত্থা’’তি পন ৱচনেন ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞো কোচি পৰিজানাতী’’তি ৱত্তব্বো নত্থীতি দস্সিতং হোতি, তেন তদৱসেসপুগ্গলে সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আযতনযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১-৯. আযতনযমকাদীসু চ পণ্ণত্তিৱাৰে পদসোধনৱাৰাদীনং ৱচনে কাৰণং খন্ধযমকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ‘‘একাদস একাদস কত্ৱা তেত্তিংসসতং যমকানী’’তিআদিনা কেসুচি পোত্থকেসু গণনা লিখিতা, সা তথা ন হোতি. ‘‘দ্ৱত্তিংসসত’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞত্থ লিখিতা.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১০-১৭. ৱাযনট্ঠেনাতি পসাৰণট্ঠেন, পাকটভাৱট্ঠেন ৱা. ‘‘কাযো ধম্মো’’তি চ ৱুচ্চমানং সব্বং সসভাৱং আযতনমেৱাতি ‘‘কাযো আযতন’’ন্তি, ‘‘ধম্মো আযতন’’ন্তি চ এত্থ ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. কাযৱচনেন পন ধম্মৱচনেন চ অৱুচ্চমানং কঞ্চি সসভাৱং নত্থীতি ‘‘ন কাযো নাযতনং, ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰো

১. উপ্পাদৱাৰৱণ্ণনা

১৮-২১. পৱত্তিৱাৰে চক্খাযতনমূলকানি একাদসাতি পটিসন্ধিচুতিৱসেন উপাদিন্নপৱত্তস্স উপ্পাদনিৰোধৱচনে এতস্মিং অলব্ভমানৱিস্সজ্জনম্পি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং যমকং পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱদতীতি দট্ঠব্বং. ছসট্ঠি যমকানীতি এত্থ চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৰূপাযতনমূলকেসু একেকং সদ্দাযতনমূলকানি পঞ্চাতি একাদস যমকানি ৱিস্সজ্জনৱসেন হাপেতব্বানি. ৱক্খতি হি ‘‘সদ্দাযতনস্স পটিসন্ধিক্খণে অনুপ্পত্তিতো তেন সদ্ধিং যমকস্স ৱিস্সজ্জনমেৱ নত্থী’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১).

দুতিযং কিঞ্চাপি পঠমেন সদিসৱিস্সজ্জনন্তিআদি পুগ্গলৱাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওকাসৱাৰে পন অসদিসৱিস্সজ্জনত্তা ৱুত্তং, ন তং সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনন্তি ঞাপেতুং পুগ্গলৱাৰেপি ৱিস্সজ্জিতন্তি. গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনেহি সদ্ধিং তীণি যমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানীতি ৰূপাৱচৰসত্তে সন্ধায ‘‘সচক্খুকানং অগন্ধকান’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জিতব্বত্তা ৱুত্তং. তেসঞ্হি ৱিৰত্তকামকম্মনিব্বত্তস্স পটিসন্ধিবীজস্স এৱংসভাৱত্তা ঘানাদীনি গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি. ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. ননু তত্থ ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনং পৱত্তং, ইধ পন ঘানাযতনমূলকেসু ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি নত্থি সদিসৱিস্সজ্জনতাতি? সচ্চং, যথা পন তত্থ ঘানাযতনযমকেন জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, এৱমিধাপি জিৱ্হাকআযাযতনযমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তস্মা তত্থ তত্থেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতা পাড়িযং অনাৰুড়্হতায কাৰণন্তি. নিদস্সনভাৱেন পন গহিতং চক্খাযতনমূলকানং সদিসৱিস্সজ্জনকানং সদিসৱিস্সজ্জনং নিদস্সনভাৱেনেৱ কাৰণন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তা’’তি আহ. সদিসৱিস্সজ্জনতা চেত্থ ঘানাযতনমূলকেসু যেভুয্যতায দট্ঠব্বা. তেসু হি জিৱ্হাকাযাযতনযমকেসু তিণ্ণং পুচ্ছানং ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং, পচ্ছিমপুচ্ছায ‘‘সকাযকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনাতি.

অথ ৱা যথা ৱেদনাক্খন্ধাদিমূলকানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদিযমকানং অমিস্সককালভেদেসু তীসু ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন যথাৱুত্তৱচনস্স ৱিস্সজ্জনভাৱানুজাননং কত্তব্বন্তি অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱা ৱিস্সজ্জনং ন কতং, এৱমিধাপি ঘানাযতনমূলকং জিৱ্হাযতনযমকং অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱা পাড়িং অনাৰুড়্হন্তি পাকটোযমত্থো. কাযাযতনযমকং পন দুতিযপুচ্ছায ৱসেন ৱিস্সজ্জিতব্বং সিযা, সা চ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনা, তস্মা যস্সা পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনা কাতব্বা, তস্সা ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তা তংসেসানি পাড়িং অনাৰুড়্হানীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তথাতি ইদং পাড়িঅনাৰুড়্হতাসামঞ্ঞেনেৱ ৱুত্তং, ন কাৰণসামঞ্ঞেন. ঘানজিৱ্হাকাযাযতনানং পন অগব্ভসেয্যকেসু পৱত্তমানানং গব্ভসেয্যকেসু চ আযতনপাৰিপূৰিকালে সহচাৰিতায অৱিসেসত্তা চ অপ্পৱিসেসত্তা চ একস্মিং ঘানাযতনযমকে ৱিস্সজ্জিতে ইতৰানি দ্ৱে, ঘানাযতনমূলকেসু চ ৱিস্সজ্জিতেসু ইতৰদ্ৱযমূলকানি ন ৱিস্সজ্জীযন্তীতি ৱেদিতব্বানি. ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ‘‘যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এতিস্সা পুচ্ছায ৱুত্তেহি ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. ৰূপাযতনমূলকেসু হি মনাযতনযমকে আদিপুচ্ছায গন্ধৰসফোট্ঠব্বযমকেসু আদিপুচ্ছানং সদিসৱিস্সজ্জনতা যমকানং অৱিস্সজ্জনে কাৰণভাৱেন ৱুত্তা. দুতিযপুচ্ছানঞ্হি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱিস্সজ্জনং ন কাতব্বং, আদিপুচ্ছানঞ্চ ন কাতব্বন্তি.

হেট্ঠিমেহি সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি এত্থ গন্ধাযতনমূলকানং ৰসফোট্ঠব্বযমকানং ৰসাযতনমূলকস্স চ ফোট্ঠব্বযমকস্স পটিৱচনৱিস্সজ্জনেনেৱ ভৱিতব্বন্তি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনং ন কাতব্বন্তি যেসং কাতব্বং, তেসং গন্ধৰসফোট্ঠব্বমূলকানং মনাযতনধম্মাযতনযমকানং চক্খাদিপঞ্চাযতনমূলকেহি মনাযতনধম্মাযতনযমকেহি সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. চক্খাযতনাদিমূলকানি সদ্দাযতনযমকানি সদ্দাযতনমূলকানি সব্বানি অৱিস্সজ্জনেনেৱ অলব্ভমানৱিস্সজ্জনতাদস্সনেন ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ছসট্ঠি যমকানি ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

জচ্চন্ধম্পি জচ্চবধিৰম্পীতি এত্থ চ জচ্চবধিৰগ্গহণেন জচ্চন্ধবধিৰো গহিতোতি ৱেদিতব্বো. সঘানকানং সচক্খুকানন্তি পৰিপুণ্ণাযতনমেৱ ওপপাতিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি এত্থ এৱ-সদ্দং ৱুত্তন্তি-এতস্স পৰতো যোজেত্ৱা যথা ‘‘সঘানকানং অচক্খুকান’’ন্তি ইদং অপৰিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৱুত্তং, ন এৱং ‘‘সঘানকানং সচক্খুকান’’ন্তি এতং. এতং পন পৰিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৱুত্তমেৱাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেন জচ্চবধিৰম্পি সন্ধায ৱুত্ততা ন ৱাৰিতা হোতীতি.

২২-২৫৪. যত্থ চক্খাযতনন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকং পুচ্ছতীতি নিযমতো তত্থ চক্খুসোতানং সহুপ্পত্তিমত্তং পস্সন্তো ৱদতি, ওকাসৱাৰে পন তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তা যত্থ কামধাতুযং ৰূপধাতুযঞ্চ চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ সোতাযতনম্পি একন্তেন উপ্পজ্জতীতি ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.২২) ৱুত্তং.

‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি কস্মা পটিঞ্ঞাতং, ননু যো গব্ভসেয্যকভাৱং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সতি, তস্স ৰূপাযতনং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জিস্সতি, ন পন চক্খাযতনন্তি? যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তদৱত্থস্স পুগ্গলস্স ৰূপাযতনুপ্পাদতো উদ্ধং চক্খাযতনসন্তানুপ্পাদস্স পৱত্তিযম্পি ভৱিস্সন্তস্স পটিঞ্ঞাতব্বত্তা. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু গব্ভসেয্যকস্স পচ্ছিমভৱিকস্স উপপজ্জন্তস্স একাদসমসত্তাহা ওৰতো ঠিতস্স ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? তস্মিং ভৱে ভৱিস্সন্তস্স উপ্পাদস্স অনাগতভাৱেন অৱচনতো. ভৱন্তৰে হি তস্স তস্স আযতনসন্তানস্স যো আদিউপ্পাদো পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ ভৱিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদো তব্ভাৱেন ৱুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নানন্তোগধত্তা. ন পন যো তস্মিংযেৱ ভৱে পৱত্তে ভৱিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদভাৱেন ৱুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তোগধত্তা. অদ্ধাৱসেন হেত্থ কম্মজপৱত্তস্স পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো অধিপ্পেতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৩৬৮) ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং ইত্থীনং উপপজ্জন্তীনং, যা চ ইত্থিযো ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, যা চ ইত্থিযো এতেনেৱ ভাৱেন কতিচি ভৱে দস্সেত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তাসং উপপজ্জন্তীনং তাসং ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তাসং পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং. ন হি তাসং সব্বাসং তস্মিং ভৱে পৱত্তে পুৰিসিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি লিঙ্গপৰিৱত্তনসব্ভাৱা, ভৱন্তৰে পন আদিউপ্পাদস্স অভাৱং সন্ধায ‘‘নো চ তাসং পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং. ভৱন্তৰে হি আদিউপ্পাদস্স অনাগতত্তং অধিপ্পেতন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কতিচি ভৱে দস্সেত্ৱা’’তি ভৱগ্গহণং কতন্তি.

‘‘আযতনানং পটিলাভো জাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮৮; ৱিভ. ২৩৫) ৱচনতো তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকস্স অৱস্সংভাৱীআযতনস্স যাৱ আযতনপাৰিপূৰি, তাৱ উপ্পজ্জতীতি পন অত্থে গয্হমানে পুচ্ছাদ্ৱযৱিস্সজ্জনং সূপপন্নং হোতি. এৱঞ্চ সতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং, যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং উপপজ্জন্তানং তেসং সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদীসু (যম. ১.আযতনযমক.৯৫) গব্ভসেয্যকাপি পচ্ছিমভৱিকাদযো উপপজ্জন্তা গহিতা হোন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৬) ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদম্পি উপপন্নং হোতি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযুপ্পাদকস্স কম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৱ চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পত্তি, তাৱ উপ্পজ্জমানতায তস্সা অভিনন্দিতব্বত্তা.

যং পন ‘‘যস্স ৱা পন যত্থ ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি? কামাৱচৰা চৱন্তানং, অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানং, ৰূপাৱচৰানং তেসং তত্থ ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.৭৬) ৱুত্তং, তং যে একাদসমসত্তাহা ওৰতো কালং কৰিস্সন্তি, তেসং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকানং ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানং, অঘানকানং কামাৱচৰা চৱন্তানং, ৰূপাৱচৰানং তেসং তত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি হি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৱচৰা চৱন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.১৮১) ৱচনং অনুপ্পন্নেযেৱ ঘানাযতনে গব্ভসেয্যকানং চুতি অত্থীতি দীপেতি. ন হি কামাৱচৰে গব্ভসেয্যকতো অঞ্ঞো অঘানকো অত্থি ধম্মহদযৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৯৭৮ আদযো) ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি অৱুত্তত্তাতি. অথ কস্মা ওপপাতিকে এৱ সন্ধায ইধ, ইন্দ্ৰিযযমকে চ যথাদস্সিতাসু পুচ্ছাসু ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতীতি? যমকে সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্স একদেসে সংসযত্থসম্ভৱেন পটিৱচনস্স অকৰণতো. ভিন্দিতব্বে হি ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতি. যদি সিযা, পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনমেৱ ন সিযাতি. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৬) ইমিনা ‘‘গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থী’’তি ন ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্স দসিন্দ্ৰিযানি পাতুভৱন্তি? গব্ভসেয্যকানং সত্তানং সহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তানং উপপত্তিক্খণে দসিন্দ্ৰিযানি পাতুভৱন্তি কাযিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং ৱা পুৰিসিন্দ্ৰিযং ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ৱা উপেক্খিন্দ্ৰিযং ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ১০১২).

নিৰোধৱাৰে অনাগতকালভেদে যথা তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পত্তিক্খণে ৱুত্তো, এৱং তস্সেৱ কম্মজসন্তানস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পাদে ৱত্তব্বোতি সব্বত্থ উপপজ্জন্তানং এৱ সো তথা ৱুত্তো, ন উপ্পন্নানং. উপ্পন্নানং পন অঞ্ঞস্স অনাগতস্স সন্তানস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন ৱত্তব্বো, ন তস্সেৱ. তস্স হি উপ্পাদানন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতীতি. তস্মা অৰহতং পৱত্তে সোতস্স চক্খুস্স চ ভেদে সতিপি অনাগতকালামসনৱসেনেৱ ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোতাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন সোতাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনদ্ৱযং উপপন্নমেৱ হোতীতি. যস্মা চ উপপত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, তংনিট্ঠানভাৱতো পন চুতিযা নিৰোধৱচনং, তস্মা পৱত্তে নিৰুদ্ধেপি সন্তানেকদেসে অনিৰুদ্ধং উপাদায অনিট্ঠিতনিৰোধোতি চুতিযাৱ তস্স নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. ৱক্খতি হি ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি, তেনেত্থাপি চুতিনিৰোধে এৱ চ অধিপ্পেতে যঞ্চ পৱত্তে নিৰুজ্ঝিস্সতি, তঞ্চ নিট্ঠানৱসেন চুতিযা এৱ নিৰুজ্ঝিস্সতীতি ৱুত্তন্তি ‘‘আমন্তা’’তি যুত্তং পটিৱচনং. ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদীসু চ ‘‘পটিলদ্ধচক্খুকান’’ন্তিআদিনা অত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘যস্স চক্খাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স সোতাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, অচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং চক্খাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং সোতাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি এত্থ আৰুপ্পে পচ্ছিমভৱিকে ঠপেত্ৱা সব্বে উপপজ্জন্তা, অচক্খুকা চৱন্তা চ গহিতাতি দট্ঠব্বা. তে হি দুতিযকোট্ঠাসেন সঙ্গয্হন্তীতি তদপেক্খত্তা সাৱসেসমিদং সব্বৱচনং অচক্খুকৱচনঞ্চাতি. ‘‘আৰুপ্পে পচ্ছিমভৱিকান’’ন্তি এত্থ চ অৰূপতো পঞ্চৱোকাৰং অগচ্ছন্তা অনঞ্ঞূপপত্তিকাপি ‘‘অৰূপে পচ্ছিমভৱিকা’’ইচ্চেৱ সঙ্গয্হন্তীতি ৱেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসূতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. লব্ভমানানন্তি ইদং পৱত্তিৱাৰে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানঞ্চ চুতিপটিসন্ধিৱসেন অলব্ভমানতং সন্ধায ৱুত্তং.

ধাতুযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১০-২৬. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চন্তি? আমন্তা’’তি এত্থ কিঞ্চাপি দুক্খদুক্খং সঙ্খাৰদুক্খং ৱিপৰিণামদুক্খন্তি তীসুপি দুক্খসদ্দো পৱত্ততি, ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৪; ৱিভ. ১৯০) জাতিআদীসু চ, সো পন দুক্খদুক্খতো অঞ্ঞত্থ পৱত্তমানো অঞ্ঞনিৰপেক্খো নপ্পৱত্ততি. সুদ্ধঞ্চেত্থ দুক্খপদং অঞ্ঞনিৰপেক্খং গহেত্ৱা পণ্ণত্তিসোধনং কৰোতি, তেন নিপ্পৰিযাযতো দুক্খসভাৱত্তা এৱ যং দুক্খদুক্খং, তস্মিং দুক্খদুক্খে এস দুক্খসদ্দো, তঞ্চ একন্তেন দুক্খসচ্চমেৱাতি ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. সুদ্ধসচ্চৱাৰে সচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থি, ন চ ফলধম্মেসু কোচি নিৰোধোতি ৱুচ্চমানো অত্থি, মগ্গসদ্দো চ ফলফলঙ্গেসু মগ্গফলত্তা পৱত্ততি, ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৱা. পৰিনিট্ঠিতনিয্যানকিচ্চানি হি তানি. নিয্যানৱাচকো চেত্থ মগ্গসদ্দো, ন নিয্যানফলৱাচকো, তস্মা সমুদযো সচ্চং, নিৰোধো সচ্চং, মগ্গো সচ্চন্তি এতেসুপি ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং.

অথ ৱা পদসোধনেন পদেসু সোধিতেসু সচ্চৱিসেসনভূতা এৱ দুক্খাদিসদ্দা ইধ গহিতাতি ৱিঞ্ঞাযন্তি. তেসং পন একন্তেন সচ্চৱিসেসনভাৱং, সচ্চানঞ্চ তব্বিসেসনযোগৱিসেসং দীপেতুং সুদ্ধসচ্চৱাৰো ৱুত্তোতি সচ্চৱিসেসনানং দুক্খাদীনং একন্তসচ্চত্তা ‘‘দুক্খং সচ্চং…পে… মগ্গো সচ্চন্তি? আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি. যথা চেত্থ, এৱং খন্ধযমকাদীসুপি সুদ্ধখন্ধাদিৱাৰেসু খন্ধাদিৱিসেসনভূতানমেৱ ৰূপাদীনং গহণং যুত্তং. অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. খন্ধযমক ৩৮) পন ‘‘যস্মা পিযৰূপসাতৰূপসঙ্খাতং ৱা ৰূপং হোতু ভূতুপাদাৰূপং ৱা, সব্বং পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্গহং গচ্ছতেৱ, তস্মা আমন্তাতি পটিজানাতী’’তি ৱচনেন ৰূপাদিচক্খাদিদুক্খাদিগ্গহণেহি সুদ্ধখন্ধাদিৱাৰেসুপি খন্ধাদিৱিসেসনতো অঞ্ঞেপি গহিতাতি অযমত্থো দীপিতো হোতি, তেন তদনুৰূপতাৱসেন ইতৰো অত্থো ৱুত্তো.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

২৭-১৬৪. অন্তমসো সুদ্ধাৱাসানম্পীতি ইদং তেসং অৰিযত্তা দুক্খসচ্চেন উপপজ্জনে আসঙ্কা সিযাতি কত্ৱা ৱুত্তং. তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্সাতি ইদং পঞ্চৱোকাৰৱসেনেৱ গহেতব্বন্তি ৱুত্তং. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি এতেন পন সন্নিট্ঠানেন সব্বে উপপজ্জন্তা পৱত্তিযং চতুৱোকাৰে মগ্গফলতো অঞ্ঞচিত্তানং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো পঞ্চৱোকাৰে চ সব্বচিত্তানং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো সঙ্গহিতাতি তেস্ৱেৱ সন্নিট্ঠানেন নিচ্ছিতেসু কেচি ‘‘পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি এতেন দুক্খসমুদযেসু এককোট্ঠাসপ্পৱত্তিসমঙ্গিনো দস্সীযন্তি সন্নিট্ঠানেন গহিতস্সেৱ ৱিভাগদস্সনতো, তেন চতুৱোকাৰানম্পি গহণং উপপন্নমেৱ. ন হি তেসু মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসু পসঙ্গতা অত্থি তংসমঙ্গীনং তেসং সন্নিট্ঠানেন অগ্গহিতত্তাতি. ইদং ইধ ন গহেতব্বন্তি ইদং চতুৱোকাৰে ফলসমাপত্তিচিত্তং ইধ সচ্চানং উপ্পাদৱচনে ন গহেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.

এত্থ চ সব্বেসং উপপজ্জন্তানন্তি ইদং কম্মজপৱত্তস্স পঠমুপ্পাদদস্সনেন ৱুত্তং, অসঞ্ঞসত্তাপেত্থ সঙ্গহিতা. পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি ইদং পন সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স তংৰহিতস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তং. তণ্হায উপ্পাদক্খণেতি তংসহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সস্স. তেসং পন অসঞ্ঞসত্তানং পৱত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো সব্বত্থ ন গহিতো, তথা নিৰোধো চাতি. মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৱ নযো. তেসং তস্মিং উপপত্তিক্খণে চ তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণে চাতি এৱমেত্থ খণৱসেন ওকাসো ৱেদিতব্বোতি ৱুত্তং, এৱঞ্চ সতি ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) এতস্স ৱিস্সজ্জনে পচ্ছিমকোট্ঠাসে ‘‘ইতৰেসং চতুৱোকাৰং পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং, পৱত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জতি সমুদযসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ইদং ন যুজ্জেয্য. ন হি উপপত্তিক্খণে চিত্তুপ্পত্তিক্খণে চ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতীতি. তস্মা উপপত্তিক্খণতণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণসমঙ্গীনং পুগ্গলানং যস্মিং কামাৱচৰাদিওকাসে সা উপপত্তি চিত্তুপ্পত্তি চ পৱত্তমানা, তত্থ তেসন্তি ওকাসৱসেনেৱেত্থ তত্থ-সদ্দস্স অত্থো যুজ্জতি. পুগ্গলোকাসৱাৰো হেস. তত্থ পুগ্গলৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, ওকাসো পন যত্থ তে, সো এৱাতি.

‘‘সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে আৰুপ্পে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং সমুদযসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতি দুক্খসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ পন ‘‘পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিত্তা চিত্তজৰূপমেৱ ইধাধিপ্পেতং, ন কম্মজাদিৰূপং চিত্তং অনপেক্খিত্ৱাৱ উপ্পজ্জনতোতি কেচি ৱদন্তি. ‘‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এতেন পন সন্নিট্ঠানেন গহিতো পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৱাৱ গহিতো, অথ খো যো কোচি এৱংপকাৰো, তস্মা ‘‘তস্স দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এতেন চ ন চিত্তাপেক্খমেৱ দুক্খসচ্চং ৱুত্তং, অথ খো যং কিঞ্চীতি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে যং কিঞ্চি দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি. ন হি যমকে ৱিভজিতব্বে অৱিভত্তা নাম পুচ্ছা অত্থীতি.

‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তেৱত্তমানে’’তি ইদং সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চং, তংদস্সনৱসেন ৱুত্তং. তস্মিং পন দস্সিতে তেন সমানগতিকত্তা দুতিযাকুসলচিত্ততো পুৰিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো তেনেৱ দস্সিতা হোন্তি. তেসম্পি হি তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘ইতৰেসং চতুৱোকাৰপঞ্চৱোকাৰান’’ন্তি এত্থ যথাৱুত্তা সুদ্ধাৱাসা অগ্গহিতা হোন্তি. যথা ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৬১) এতস্স ৱিস্সজ্জনে ‘‘সুদ্ধাৱাসানং উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৬১) এতেনেৱ উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণসমঙ্গিসমানগতিকা দুতিযাকুসলতো পুৰিমসব্বচিত্তুপ্পাদক্খণসমঙ্গিনো দস্সিতা হোন্তীতি ন তে ‘‘ইতৰেস’’ন্তি এতেন গয্হন্তি, এৱমিধাপি দট্ঠব্বন্তি. ‘‘ইতৰেস’’ন্তি ৱচনং পঞ্চৱোকাৰানং ৱিসেসনত্থং, ন চতুৱোকাৰানং. ন হি তে পুব্বে ৱুত্তা ৱজ্জেতব্বা সন্তি পঞ্চৱোকাৰা ৱিয যথাৱুত্তা সুদ্ধাৱাসাতি. ‘‘অভিসমেতাৱীনং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থ মগ্গসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থা’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪১) এতেন সন্নিট্ঠানেন পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্না গহিতাতি যস্মিং ওকাসে অভিসমেতাৱিনো, তে এৱং ‘‘অভিসমেতাৱীন’’ন্তি এতেন গহিতাতি দট্ঠব্বা. তেন যে কামাৱচৰে ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে ৱা অভিসমেতাৱিনো ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং ৱা উপপন্না, যাৱ তত্থাভিসমযো উপ্পন্নো ভৱিস্সতি, তাৱ তে এত্থ ন গয্হন্তি, তে পন পুৰিমকোট্ঠাসে ‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি এৱং দস্সিতেহি সুদ্ধাৱাসে অনুপ্পন্নাভিসমযেহি সমানগতিকাতি ৱিসুং ন দস্সিতা. ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তি গহিতা যে সব্বত্থ তত্থ চ অনভিসমেতাৱিনো, তেসু সুদ্ধাৱাসানং গহণকালৱিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৪২) ৱুত্তন্তি.

যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তীতি এতেন ৱোদানচিত্তসমঙ্গিনা সমানগতিকা ততো পুৰিমতৰচিত্তসমঙ্গিনোপি যাৱ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৱ দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসু এৱৰূপেসূতি.

পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি আগতট্ঠানে পটিসন্ধিচিত্তস্সপি ভঙ্গক্খণগ্গহণং দট্ঠব্বং, তথা ‘‘পৱত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি আগতট্ঠানে চ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্সাতি. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স সমুদযসচ্চং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.১১৬) এতস্স ৱিস্সজ্জনে দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসু ‘‘অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’ইচ্চেৱ (যম. ১.সচ্চযমক.১১৬) ৱুত্তং, ন ৱিসেসিতং. কস্মা? একস্সপি মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো উভযকোট্ঠাসভজনতো. যস্স দুক্খসচ্চং ন নিৰুজ্ঝতীতি এতেন সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু হি অৰুপে মগ্গফলভঙ্গক্খণসমঙ্গীসু কেসঞ্চি তিণ্ণং ফলানং দ্ৱিন্নঞ্চ মগ্গানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গীনং নিৰন্তৰং অনুপ্পাদেত্ৱা অন্তৰন্তৰা ৱিপস্সনানিকন্তিং ভৱনিকন্তিং উপ্পাদেত্ৱা যে উপৰিমগ্গে উপ্পাদেস্সন্তি, তেসং সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি তেসংযেৱ পন কেসঞ্চি অন্তৰা তণ্হং অনুপ্পাদেত্ৱা উপৰিমগ্গউপ্পাদেন্তানং মগ্গফলভঙ্গক্খণসমঙ্গীনং সমুদযসচ্চং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি. সামঞ্ঞৱচনেনপি চ পুৰিমকোট্ঠাসে ৱুচ্চমানেন পচ্ছিমকোট্ঠাসে ৱক্খমানে ৱজ্জেত্ৱাৱ গহণং হোতীতি দস্সিতোযং নযোতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

১৬৫-১৭০. পৰিঞ্ঞাৱাৰে …পে… তিস্সোপেত্থ পৰিঞ্ঞা লব্ভন্তীতি এত্থেৱ ৱিসেসনং খন্ধযমকাদীসু সব্বখন্ধাদীনং ৱিয সব্বসচ্চানং অপৰিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থং সচ্ছিকৰণভাৱনাৱসেন ইমস্স ৱাৰস্স অপ্পৱত্তিদস্সনত্থঞ্চ. দুক্খস্স পৰিঞ্ঞত্থং সমুদযস্স চ পহানত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতীতি পৰিঞ্ঞাপহানং সচ্চেসু দস্সেতুং দুক্খে তীৰণপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা, ন পহানপৰিঞ্ঞা. সমুদযে চ পহানপৰিঞ্ঞা, ন তীৰণপৰিঞ্ঞা. ঞাতপৰিঞ্ঞা পন সাধাৰণাতি উভযত্থ ৱুত্তা. মগ্গঞাণঞ্হি দুক্খসমুদযানি ৱিভাৱেতীতি ঞাতপৰিঞ্ঞা চ হোতি, দুক্খতীৰণকিচ্চানং নিপ্ফাদনতো তীৰণপৰিঞ্ঞা চ, সমুদযস্স অপ্পৱত্তিকৰণতোৱ পহানপৰিঞ্ঞা চাতি তিস্সোপি পৰিঞ্ঞা মগ্গক্খণে এৱ যোজেতব্বাতি.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সঙ্খাৰযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১. খন্ধাদযো ৱিয পুব্বে অৱিভত্তা কাযসঙ্খাৰাদযোতি তেসং অৱিঞ্ঞাতত্তা ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৪৮) তযো সঙ্খাৰে ৱিভজতি. কাযস্স সঙ্খাৰোতি পঠমে অত্থে সামিঅত্থে এৱ সামিৱচনং, দুতিযে অত্থে কত্তুঅত্থে. ৱচিযা সঙ্খাৰোতি কম্মত্থে সামিৱচনং. চিত্তস্স সঙ্খাৰোতি চ কত্তুঅত্থেযেৱ. সো পন কৰণৱচনস্স অত্থোতি কত্ৱা ‘‘কৰণত্থে সামিৱচনং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.

২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৱসেন অত্থাভাৱতোতি পদসোধনতংমূলকচক্কৱাৰেহি যোপি অত্থো দস্সিতো দ্ৱীহি পদেহি লব্ভমানো একো অস্সাসপস্সাসাদিকো, তস্স সুদ্ধিকেহি কাযাদিপদেহি সুদ্ধিকেন চ সঙ্খাৰপদেন অৱচনীযত্তা যথা ৰূপপদস্স খন্ধেকদেসো খন্ধপদস্স খন্ধসমুদাযো পদসোধনে দস্সিতো যথাধিপ্পেতো অত্থো অত্থি, এৱং একেকপদস্স যথাধিপ্পেতত্থাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. কাযো কাযসঙ্খাৰোতিআদি পন ৱত্তব্বং সিযাতি যদি ৱিসুং অদীপেত্ৱা সমুদিতো কাযসঙ্খাৰসদ্দো একত্থ দীপেতি, কাযসঙ্খাৰসদ্দো কাযসঙ্খাৰত্থে ৱত্তমানো খন্ধসদ্দো ৱিয ৰূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৱিসেসিতব্বোতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰো হেসাতি এতেন ইমস্স ৱাৰস্স পদসোধনেন দস্সিতানং যথাধিপ্পেতানমেৱ গহণতো তেসঞ্চ কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিৱচনস্স অযুত্তিং দস্সেতি. ইধ পন সঙ্খাৰযমকে কাযাদিপদানং সঙ্খাৰপদস্স চ অসমানাধিকৰণত্তা ‘‘কাযো সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰা কাযো’’তিআদিম্হি ৱুচ্চমানে অধিপ্পেতত্থপৰিচ্চাগো অনধিপ্পেতত্থপৰিগ্গহো চ কতো সিযাতি সুদ্ধসঙ্খাৰতংমূলচক্কৱাৰা ন ৱুত্তা. পদসোধনৱাৰতংমূলচক্কৱাৰেহি পন অসমানাধিকৰণেহি কাযাদিপদেহি সঙ্খাৰসদ্দস্স ৱিসেসনীযতায দস্সিতায সংসযো হোতি ‘‘যো অত্থন্তৰপ্পৱত্তিনা কাযসদ্দেন ৱিসেসিতো কাযসঙ্খাৰো, এসো অত্থন্তৰপ্পৱত্তীহি ৱচীচিত্তেহি ৱিসেসিতো উদাহু অঞ্ঞো’’তি. এৱং সেসেসুপি. এত্থ তেসং অঞ্ঞত্থ দস্সনত্থং ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো’’তিআদিনা অনুলোমপটিলোমৱসেন ছ যমকানি ৱুত্তানীতি দট্ঠব্বং. অট্ঠকথাযং পন সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰট্ঠানে ৱুত্তত্তা অযং নযো সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰোতি ৱুত্তো.

পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১৯. পৱত্তিৱাৰে সঙ্খাৰানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তা ঝানং ভূমি চ ৱিসুং ওকাসভাৱেন গহিতাতি পুগ্গলৱাৰে চ ওকাসৱসেন পুগ্গলগ্গহণেন তেসং দ্ৱিন্নং ওকাসানং ৱসেন গহণং হোতি, তস্মা ‘‘ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৱসেন গহিতা পুগ্গলা ৱিসেসেত্ৱা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. পুন পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানন্তি ঝানোকাসৱসেন পুগ্গলং দস্সেতি, কামাৱচৰানন্তি ভূমোকাসৱসেন. দ্ৱিপ্পকাৰানম্পি পন তেসং ৱিসেসনত্থমাহ ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি. তেন ৰূপাৰূপাৱচৰেসু পঠমজ্ঝানসমাপন্নকে কামাৱচৰে গব্ভগতাদিকে চ নিৱত্তেতি. কামাৱচৰানম্পি হি গব্ভগতাদীনং ৱিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৱিতক্কৱিচাৰানং উপ্পত্তি অত্থি. অট্ঠকথাযং পন একন্তিকত্তা ৰূপাৰূপাৱচৰা নিদস্সিতা. ৱিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৱিতক্কৱিচাৰানং উপ্পাদক্খণেতি এতেন পন দস্সিতা পুগ্গলা পঠমজ্ঝানোকাসা কামাৱচৰাদিওকাসা চ অস্সাসপস্সাসৱিৰহৱিসিট্ঠা দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পুগ্গলৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

২১. ‘‘পঠমজ্ঝানে কামাৱচৰেতি কামাৱচৰভূমিযং উপ্পন্নে পঠমজ্ঝানে’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, এতস্মিং পন অত্থে সতি ‘‘চতুত্থজ্ঝানে ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে তত্থ চিত্তসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, নো চ তত্থ কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতী’’তি এত্থাপি ৰূপাৰূপাৱচৰভূমীসু উপ্পন্নে চতুত্থজ্ঝানেতি অত্থো ভৱেয্য, সো চ অনিট্ঠো ভূমীনং ওকাসভাৱস্সেৱ অগ্গহিততাপত্তিতো, সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৱসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চ, তস্মা ঝানভূমোকাসানং সঙ্কৰং অকত্ৱা ৱিসুং এৱ ওকাসভাৱো যোজেতব্বো. পঠমজ্ঝানোকাসেপি হি কাযসঙ্খাৰো চ উপ্পজ্জতি ৱচীসঙ্খাৰো চ উপ্পজ্জতি কামাৱচৰোকাসে চ. যদিপি ন সব্বম্হি পঠমজ্ঝানে সব্বম্হি চ কামাৱচৰে দ্ৱযং উপ্পজ্জতি, তত্থ পন তংদ্ৱযুপ্পত্তি অত্থীতি কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিসুং ওকাসত্তা চ ‘‘অঙ্গমত্তৱসেন চেত্থা’’তিআদিৱচনং ন ৱত্তব্বং হোতীতি. ইমম্হি চ যমকে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং দুতিযজ্ঝানং ৱিচাৰৱসেন পঠমজ্ঝানে সঙ্গহং গচ্ছতীতি দট্ঠব্বং. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানং গহেত্ৱা ইতৰং অসঙ্গহিতন্তি ৱা. যস্সযত্থকে ‘‘নিৰোধসমাপন্নান’’ন্তি ন লব্ভতি. ন হি তে অসঞ্ঞসত্তা ৱিয ওকাসে হোন্তীতি.

৩৭. সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানেতি তেসং পঠমতো অৱিতক্কঅৱিচাৰতো দুতিযে সৱিতক্কসৱিচাৰেপি ভৱনিকন্তিআৱজ্জনে ৱত্তমানে উভযং নুপ্পজ্জিত্থাতি দস্সেন্তেন ততো পুৰিমচিত্তক্খণেসুপি নুপ্পজ্জিত্থাতি দস্সিতমেৱ হোতি. যথা পন চিত্তসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থং ‘‘সুদ্ধাৱাসং উপপজ্জন্তান’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ৱচীসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থং ‘‘দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুসযযমকং

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. পচ্চযপৰিগ্গহপৰিযোসানা ঞাতপৰিঞ্ঞাতি পচ্চযদীপকেন মূলযমকেন ঞাতপৰিঞ্ঞং, খন্ধাদীসু তীৰণবাহুল্লতো খন্ধাদিযমকেহি তীৰণপৰিঞ্ঞঞ্চ ৱিভাৱেত্ৱা অনুসযপহানন্তা পহানপৰিঞ্ঞাতি পহাতব্বমুদ্ধভূতেহি অনুসযেহি পহানপৰিঞ্ঞং ৱিভাৱেতুং অনুসযযমকং আৰদ্ধং. লব্ভমানৱসেনাতি অনুসযভাৱেন লব্ভমানানং ৱসেনাতি অত্থো. তীহাকাৰেহি অনুসযানং গাহাপনং তেসু তথা অগ্গহিতেসু অনুসযৱাৰাদিপাড়িযা দুৰৱবোধত্তা.

অযং পনেত্থ পুৰিমেসূতি এতেসু সানুসযৱাৰাদীসু পুৰিমেসূতি অত্থো. অত্থৱিসেসাভাৱতো ‘‘কামধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্স, ৰূপধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্সা’’তি এৱমাদীহি অৱুচ্চমানে কথমযং যমকদেসনা সিযাতি? নাযং যমকদেসনা, পুৰিমৱাৰেহি পন যমকৱসেন দেসিতানং অনুসযানং চুতিউপপত্তিৱসেন অনুসযট্ঠানপৰিচ্ছেদদস্সনং. যমকদেসনাবাহুল্লতো পন সব্বৱাৰসমুদাযস্স অনুসযযমকন্তি নামং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পটিলোমপুচ্ছাপি অত্থৱসেন লব্ভন্তি, অত্থৱিসেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তাতি লব্ভমানতাৱসেন এতিস্সাপি দেসনায যমকদেসনতা ৱেদিতব্বা.

অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি এতেন কাৰণলাভে উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতি. অপ্পহীনা হি অনুসযা কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. যাৱ চ মগ্গেন তেসং অনুপ্পত্তিঅৰহতা ন কতা হোতি, তাৱ তে এৱংপকাৰা এৱাতি ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. সো এৱংপকাৰো উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো, ন খন্ধযমকাদীসু ৱিয উপ্পজ্জমানতা. তেনেৱ ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা উপ্পজ্জনৱাৰো অনুসযৱাৰেন নিন্নানাকৰণো ৱিভত্তো. অনুৰূপং কাৰণং পন লভিত্ৱা যে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জমানা চ, তেপি অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা অহেসুং ভৱন্তি চ. উপ্পত্তিঅৰহতায এৱ চ তে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জন্তি চ, ন চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো অঞ্ঞে উপ্পত্তিঅৰহা নাম অত্থি, তস্মা সব্বে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না কামৰাগাদযো ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অপ্পহীনট্ঠেনেৱ হি অনুসযা, অপ্পহীনা চ অতীতাদযো এৱ, মগ্গস্স পন তাদিসানং অনুপ্পত্তিঅৰহতাপাদনেন অনুসযপ্পহানং হোতীতি. অপ্পহীনাকাৰো নাম ধম্মাকাৰো, ন ধম্মো, ধম্মো এৱ চ উপ্পজ্জতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অপ্পহীনাকাৰো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতী’’তি. সত্তানুসযাতি এত্থ যদি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা, অথ কস্মা সত্তেৱ ৱুত্তা, ননু সত্তানুসযতো অঞ্ঞেসম্পি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা অনুসযভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি, অপ্পহীনমত্তস্সেৱ অনুসযভাৱস্স অৱুত্তত্তা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৱুচ্চতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১), তস্মা অপ্পহীনট্ঠেন থামগতো কিলেসোযেৱ অনুসযো নামাতি যুত্তং. থামগতন্তি চ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণো সভাৱো দট্ঠব্বো. তথা হি ধম্মসভাৱবোধিনা তথাগতেন ইমেযেৱ ‘‘অনুসযা’’তি ৱুত্তা. থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো.

অনুসযউপ্পজ্জনৱাৰানং সমানগতিকত্তা যথা ‘‘অনুসেতী’’তি ৱচনং অপ্পহীনাকাৰদীপকং, এৱং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৱাৰেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনস্স অৱুত্ততা সক্কা ৱত্তুন্তি চে? তং ন, ৱচনত্থৱিসেসেন তংদ্ৱযস্স ৱুত্তত্তা. ‘‘অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জতী’’তি হি এতস্মিং অত্থে অৱিসিট্ঠেপি ‘‘অনুসেতী’’তি ৱচনং সন্তানে অনুসযিততং থামগতভাৱং দীপেতি. যদি তমেৱ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং দীপেয্য, কস্সচি ৱিসেসস্স অভাৱা উপ্পজ্জনৱাৰো ন ৱত্তব্বো সিযা, ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং পন উপ্পত্তিযোগ্গং দীপেতি. কস্মা? উপ্পজ্জনৱাৰেন উপ্পত্তিযোগ্গস্স দস্সিতত্তা, অনুসযসদ্দস্স সব্বদা ৱিজ্জমানানং অপৰিনিপ্ফন্নসযনত্থতায নিৱাৰণত্থং উপ্পত্তিঅৰহতায থামগতভাৱসঙ্খাতস্স যথাধিপ্পেতসযনত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং উপ্পত্তিযোগ্গৱচনং ৱুত্তং, তং সুৱুত্তমেৱাতি অধিপ্পাযো. তম্পি সুৱুত্তমেৱ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি সম্বন্ধো. তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতি.

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা

২. কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি কামাৱচৰভূমিযং সুখায চ উপেক্খায চাতি অট্ঠকথাযং কামধাতুগ্গহণং দ্ৱিন্নং ৱেদনানং ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তং, এৱং সতি কামধাতুযা কামৰাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানতা ন ৱুত্তা হোতি. দ্ৱীসু পন ৰাগেসু ভৱৰাগস্স তীসু ধাতূসু ৰূপাৰূপধাতূনং অনুসযট্ঠানতা ৱুত্তাতি কামধাতুযা কামৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৱত্তব্বা. ধাতুৱেদনাসব্বসক্কাযপৰিযাপন্নৱসেন হি তিপ্পকাৰং অনুসযানং অনুসযট্ঠানং ৱুত্তন্তি. তস্মা তীসু ধাতূসু কামধাতুযা তীসু ৱেদনাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি ৱিসুং অনুসযট্ঠানতা ধাতুযা ৱেদনানঞ্চ যোজেতব্বা. দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি ইদঞ্চ ৱেদনাসু অনুসযমানো কামৰাগানুসযো দ্ৱীস্ৱেৱ অনুসেতি, ন তীসূতি তিণ্ণম্পি ঠানতানিৱাৰণত্থমেৱ ৱুত্তন্তি ন সব্বাসু দ্ৱীসু অনুসযনপ্পত্তো অত্থি, তেন ৱেদনাৱিসেসনত্থং ন কামধাতুগ্গহণেন কোচি অত্থো. ভৱৰাগানুসযনট্ঠানঞ্হি অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং অপৰিযাপন্নং সক্কাযে কামৰাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানং ন হোতীতি পাকটমেতং. যথা চ ‘‘দ্ৱীসু ৱেদনাসূ’’তি ৱুত্তে পটিঘানুসযানুসযট্ঠানতো অঞ্ঞা দ্ৱে ৱেদনা গয্হন্তি, এৱং ভৱৰাগানুসযানুসযনট্ঠানতো চ অঞ্ঞা তা গয্হন্তীতি.

এত্থ চ দ্ৱীহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ পিযৰূপসাতৰূপেসু ইট্ঠৰূপাদীসু উপ্পজ্জমানো কামৰাগানুসযো সাতসন্তসুখগিদ্ধিযা পৱত্ততীতি দ্ৱীসু ৱেদনাসু তস্স অনুসযনং ৱুত্তং. অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জমানোপি হি সো ইমাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুগতো হুত্ৱা সেতি সুখমিচ্চেৱ অভিলভতীতি. এৱং পটিঘানুসযো চ দুক্খৱেদনাসম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ অপ্পিযৰূপাসাতৰূপেসু অনিট্ঠৰূপাদীসু উপ্পজ্জমানো দুক্খপটিকূলতো দুক্খমিচ্চেৱ পটিহঞ্ঞতীতি দুক্খৱেদনমেৱ অনুগতো হুত্ৱা সেতি, তেন পন তস্মিং অনুসযনং ৱুত্তং. এৱং কামৰাগপটিঘানং তীসু ৱেদনাসু অনুসযৱচনেন ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠেসু আৰম্মণপকতিযা ৱিপৰীতসঞ্ঞায চ ৱসেন ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসু কামৰাগপটিঘানং উপ্পত্তি দস্সিতা হোতি. তত্থ উপ্পজ্জমানা হি তে তীসু ৱেদনাসু অনুসেন্তি নাম. ৱেদনাত্তযমুখেন ৱা এত্থ ইট্ঠাদীনং আৰম্মণানং গহণং ৱেদিতব্বং, কামধাতুআদিগ্গহণেন কামস্সাদাদিৱত্থুভূতানং কামভৱাদীনং. তত্থ কামৰাগানুসযো ভৱস্সাদৱসেন অনুসযমানো কামধাতুযা অনুসেতি, কামসুখস্সাদৱসেন অনুসযমানো সুখোপেক্খাৱেদনাসু. পটিঘো দুক্খপটিঘাতৱসেনেৱ পৱত্ততীতি যত্থ তত্থ পটিহঞ্ঞমানোপি দুক্খৱেদনায এৱ অনুসেতি. ৰূপাৰূপভৱেসু পন ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু চ কামস্সাদস্স পৱত্তি নত্থীতি তত্থ অনুসযমানো ৰাগো ভৱৰাগোইচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. ধাতুত্তযৱেদনাত্তযগ্গহণেন চ সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নানং গহিতত্তা ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৪৬) এৱমাদীনং ৱিস্সজ্জনেসু ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযট্ঠানং ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো পিহপচ্চযা উপ্পন্নদোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি, তথা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামৰাগেন নানুসযিতব্বন্তি তদনুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞাপি দিট্ঠানুসযানুসযনট্ঠানভূতা কামাৱচৰৱেদনা সন্তীতি? হোন্তু, ন পন ধাতুত্তযৱেদনাত্তযতো অঞ্ঞং তদনুসযনট্ঠানং অত্থি, তস্মা তং ন ৱুত্তং. যস্মা পন ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৱিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৫২) ৱুত্তং, তস্মা অৱিসেসেন দুক্খং পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠানন্তি সমুদাযৱসেন গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা লোকিযসুখোপেক্খা কামৰাগমানানুসযনট্ঠানন্তি.

অপিচ সুত্তে ‘‘ইধাৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘কুদাস্সু নামাহং দোমনস্সং পজহেয্য’ন্তি, সো ইতি পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা তং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱীৰিযং কত্ৱা অনাগামিমগ্গেন পটিঘস্স সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি পটিঘেনেৱ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৱা দোমনস্সপ্পহানং অত্থীতি. পটিঘুপ্পত্তিৰহট্ঠানতায পন ইধ সব্বং দুক্খং ‘‘পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিপ্পৰিযাযদেসনা হেসা, সা পন পৰিযাযদেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা পঠমজ্ঝানৱিক্খম্ভিতং কামৰাগানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ৰাগং তেন পজহতি, ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. এৱং চতুত্থজ্ঝানৱিক্খম্ভিতং অৱিজ্জানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা অৰহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অৱিজ্জং তেন পজহতি, ন তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৱুত্তং. ন হি লোকিযচতুত্থজ্ঝানুপেক্খায অৱিজ্জানুসযো সব্বথা নানুসেতীতি সক্কা ৱত্তুং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৱুত্তত্তা, তস্মা অৱিজ্জানুসযস্সেৱ ৱত্থু চতুত্থজ্ঝানুপেক্খা, নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সঞ্চ পটিঘানুসযস্স ৱত্থু ন ন হোতীতি তত্থাপি তস্স অনুসযনং ৱেদিতব্বং. অৱত্থুভাৱতো হি ইধ অনুসযনং ন ৱুচ্চতি, ন সুত্তন্তেসু ৱিয ৱুত্তনযেন তংপটিপক্খভাৱতো তংসমুগ্ঘাতকমগ্গস্স বলৱূপনিস্সযভাৱতো চাতি.

এত্থ চ আৰম্মণে অনুসযট্ঠানে সতি ভৱৰাগৱজ্জো সব্বো লোভো কামৰাগানুসযোতি ন সক্কা ৱত্তুং. দুক্খায হি ৱেদনায ৰূপাৰূপধাতূসু চ অনুসযমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো লোভো এৱ, ন কামৰাগানুসযো. যদি সিযা, দিট্ঠানুসযস্স ৱিয এতস্সপি ঠানং ৱত্তব্বং সিযাতি. অথ পন অজ্ঝাসযৱসেন তন্নিন্নতায অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং. যথা ইট্ঠানং ৰূপাদীনং সুখায চ ৱেদনায অপ্পটিলদ্ধং ৱা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো, পটিলদ্ধপুব্বং ৱা অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিগতং পৰিণতং সমনুপস্সতো উপ্পজ্জমানো পটিঘো দুক্খে পটিহঞ্ঞনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি দুক্খমেৱ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, নালম্বিতং, এৱং দুক্খাদীসু অভিনিৱেসনৱসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো সুখাভিসঙ্গৱসেনেৱ পৱত্ততীতি সাতসন্তসুখদ্ৱযমেৱস্স অনুসযট্ঠানং ৱুত্তন্তি ভৱৰাগৱজ্জস্স সব্বলোভস্স কামৰাগানুসযতা ন ৱিৰুজ্ঝতি, একস্মিংযেৱ চ আৰম্মণে ৰজ্জন্তি দুস্সন্তি চ. তত্থ ৰাগো সুখজ্ঝাসযো পটিঘো দুক্খজ্ঝাসযোতি তেসং নানানুসযট্ঠানতা হোতি.

এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? নো’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৪) ৱুত্তন্তি. অট্ঠকথাযং পন দ্ৱীসু ৱেদনাসু ইট্ঠাৰম্মণে চ দোমনস্সুপ্পত্তিং ৱত্ৱা ‘‘দোমনস্সমত্তমেৱ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৱুত্তত্তা যথা তত্থ পটিঘো পটিঘানুসযো ন হোতি, এৱং দুক্খাদীসু উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সহজাতো লোভো কামৰাগানুসযো ন হোতিচ্চেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি. যং পনেতং ৱুত্তং ‘‘দোমনস্সমত্তমেৱ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি, এত্থ ন পটিঘানুসযোতি নত্থি পটিঘানুসযোতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৱাসঙ্কা অত্থীতি.

দেসনা সংকিণ্ণা ৱিয ভৱেয্যাতি ভৱৰাগস্সপি কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু আৰম্মণকৰণৱসেনেৱ উপ্পত্তি ৱুত্তা ৱিয ভৱেয্য, তস্মা আৰম্মণৱিসেসেন ৱিসেসদস্সনত্থং এৱং দেসনা কতা সহজাতৱেদনাৱিসেসাভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৱাৰো

১. অনুসযৱাৰৱণ্ণনা

৩. অনুসেতি উপ্পজ্জতীতি পচ্চুপ্পন্নৱোহাৰা পৱত্তাৱিৰামৱসেন ৱেদিতব্বা. মগ্গেনেৱ হি অনুসযানং ৱিৰামো ৱিচ্ছেদো হোতি, ন ততো পুব্বেতি.

২০. নাপি একস্মিং ঠানে উপ্পজ্জন্তি, ন একং ধম্মং আৰম্মণং কৰোন্তীতি এত্থ পুৰিমেন একস্মিং চিত্তুপ্পাদে উপ্পত্তি নিৱাৰিতা, পচ্ছিমেন একস্মিং আৰম্মণেতি অযং ৱিসেসো. পুগ্গলোকাসৱাৰস্স পটিলোমে তেসং তেসং পুগ্গলানং তস্স তস্স অনুসযস্স অননুসযনট্ঠানং পকতিযা পহানেন চ ৱেদিতব্বং, ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলানং দুক্খায ৱেদনায তেসং তত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, নো চ তেসং তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতি, তেসঞ্ঞেৱ পুগ্গলানং ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা অপৰিযাপন্নে তেসং তত্থ কামৰাগানুসযো চ নানুসেতি, পটিঘানুসযো চ নানুসেতী’’তি পকতিযা দুক্খাদীনং কামৰাগাদীনং অননুসযট্ঠানতং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ কামৰাগানুসযো চ নানুসেতি, পটিঘানুসযো চ নানুসেতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৫৬) অনুসযপ্পহানেন. এত্থ পুৰিমনযেন ওকাসং অৱেক্খিত্ৱা পুগ্গলস্স ৱিজ্জমানানং অনুসযানং অননুসযনং ৱুত্তং, পচ্ছিমনযেন পুগ্গলং অৱেক্খিত্ৱা ওকাসস্স কামধাতুআদিকস্স অনোকাসতাতি.

অনুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সানুসযৱাৰৱণ্ণনা

৬৬-১৩১. সানুসযপজহনপৰিঞ্ঞাৱাৰেসু ‘‘সানুসযো, পজহতি, পৰিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৱুত্তো. পুগ্গলস্স চ ইমস্মিং ভৱে সানুসযোতি এৱং ভৱৱিসেসেন ৱা, ইমস্মিং কামৰাগানুসযেন সানুসযো ইমস্মিং ইতৰেসু কেনচীতি এৱং ভৱানুসযৱিসেসেন ৱা সানুসযতানিৰনুসযতাদিকা নত্থি. তথা দ্ৱীসু ৱেদনাসু কামৰাগানুসযেন সানুসযো, দুক্খায ৱেদনায নিৰনুসযোতি ইদম্পি নত্থি. ন হি পুগ্গলস্স ৱেদনা ওকাসো, অথ খো অনুসযানন্তি. অনুসযস্স পন তস্স তস্স সো সো অনুসযনোকাসো পুগ্গলস্স তেন তেন অনুসযেন সানুসযতায, তস্স তস্স পজহনপৰিজাননানঞ্চ নিমিত্তং হোতি, অননুসযনোকাসো চ নিৰনুসযতাদীনং, তস্মা ওকাসৱাৰেসু ভুম্মনিদ্দেসং অকত্ৱা ‘‘যতো ততো’’তি নিমিত্তত্থে নিস্সক্কৱচনং কতং, পজহনপৰিঞ্ঞাৱাৰেসু অপাদানত্থে এৱ ৱা. ততো ততো হি ওকাসতো অপগমকৰণং ৱিনাসনং পজহনং পৰিজাননঞ্চাতি.

তত্থ যতোতি যতো অনুসযট্ঠানতো অনুলোমে, পটিলোমে অননুসযট্ঠানতোতি অত্থো. অনুসযানানুসযস্সেৱ হি নিমিত্তাপাদানভাৱদস্সনত্থং ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা ততো মানানুসযেন সানুসযোতি (যম.২.অনুসযযমক.৭৭), পজহতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৪৩) চ ‘‘দুক্খায ৱেদনায ততো কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযোতি (যম. ২.অনুসযযমক.১১০), ন পজহতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৭৪-১৭৬) চ এৱমাদীসু ৰূপধাতুআদযো এৱ ভুম্মনিদ্দেসেনেৱ নিদ্দিট্ঠাতি. অট্ঠকথাযং পন চতুত্থপঞ্হৱিস্সজ্জনেন সৰূপতো অনুসযনট্ঠানস্স দস্সিতত্তা তদত্থে আদিপঞ্হেপি ‘‘যতো’’তি অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তন্তি ইমমত্থং ৱিভাৱেত্ৱা পুন ‘‘যতো’’তি এতস্স ৱচনত্থং দস্সেতুং ‘‘উপ্পন্নেন কামৰাগানুসযেন সানুসযো’’তি ৱুত্তং, তং পমাদলিখিতং ৱিয দিস্সতি. ন হি উপ্পন্নেনেৱ অনুসযেন সানুসযো, উপ্পত্তিৰহট্ঠানতঞ্চ সন্ধাযেৱ নিস্সক্কৱচনং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি অপৰিযাপন্নানং অনুসযুপ্পত্তিৰহট্ঠানতাতি তং তথেৱ দিস্সতি. এৱং পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – যতো উপ্পন্নেনাতি যতো উপ্পন্নেন ভৱিতব্বং, তেনাতি উপ্পত্তিৰহট্ঠানে নিস্সক্কৱচনং কতন্তি. তথা সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জনকেনাতি. উপ্পত্তিপটিসেধে অকতে অনুপ্পত্তিযা অনিচ্ছিতত্তা সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জনকভাৱং আপন্নেন অনুপ্পজ্জনভাৱং অপনেতি নাম. সব্বত্থাতি এতস্স পন সব্বট্ঠানতোতি অযমত্থো ন ন সম্ভৱতি. ত্থ-কাৰঞ্হি ভুম্মতো অঞ্ঞত্থাপি সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তীতি.

সানুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পজহনৱাৰৱণ্ণনা

১৩২-১৯৭. পজহনৱাৰে যেন কামৰাগানুসযাদযো সাৱসেসা পহীযন্তি, সো তে পজহতীতি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা ৱত্তব্বো ন হোতি অপজহনসব্ভাৱা, তস্মা সন্নিট্ঠানে নিৰৱসেসপ্পজহনকোযেৱ পজহতীতি ৱুত্তো, তস্মা ‘‘যো ৱা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? নো’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৩২) ৱুত্তং. যস্মা পন সংসযপদেন পহানকৰণমত্তমেৱ পুচ্ছতি, ন সন্নিট্ঠানং কৰোতি, তস্মা যথাৱিজ্জমানং পহানং সন্ধায ‘‘যো কামৰাগানুসযং পজহতি, সো মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতী’’তি ৱুত্তং. পটিলোমে পন ‘‘নপ্পজহতী’’তি পজহনাভাৱো এৱ সন্নিট্ঠানপদেন সংসযপদেন চ ৱিনিচ্ছিতো পুচ্ছিতো চ, তস্মা যেসং পজহনং নত্থি নিৰৱসেসৱসেন পজহনকানং, তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা অপ্পজহনসব্ভাৱেনেৱ নপ্পজহন্তীতি ৱুত্তা, ন চ যথাৱিজ্জমানেন পহানেনেৱ ৱজ্জিতাতি দট্ঠব্বাতি. ‘‘অনাগামিমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা কামৰাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তি ৱিচিকিচ্ছানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৬৫) এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘পুথুজ্জনো পহানপৰিঞ্ঞায অভাৱেন নপ্পজহতি, সেসা তেসং অনুসযানং পহীনত্তা’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১৩২-১৯৭) ৱুত্তং.

তত্থ কিঞ্চাপি কেসঞ্চি ৱিচিকিচ্ছানুসযো কেসঞ্চি উভযন্তি সেসানং তেসং পহীনতা অত্থি, তথাপি সোতাপন্নাদীনং ৱিচিকিচ্ছানুসযস্স পহীনতা উভযাপজহনস্স কাৰণং ন হোতীতি তেসং পহীনত্তা ‘‘নপ্পজহন্তী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, অথ পন কামৰাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তীতি ইমং সন্নিট্ঠানেন তেসং পুগ্গলানং সঙ্গহিততাদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি ন তত্থ কাৰণং ৱত্তব্বং, পুচ্ছিতস্স পন সংসযত্থস্স কাৰণং ৱত্তব্বং. এৱং সতি ‘‘সেসা তস্স অনুসযস্স পহীনত্তা’’তি ৱত্তব্বন্তি? ন ৱত্তব্বং ‘‘যো কামৰাগানুসযং নপ্পজহতি, সো দিট্ঠানুসযং ৱিচিকিচ্ছানুসযং নপ্পজহতী’’তি পটিক্খিপিত্ৱা পুচ্ছিতে সদিসৱিস্সজ্জনকে দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযে সন্ধায কাৰণস্স ৱত্তব্বত্তা, তস্মা তেসং অনুসযানং পহীনত্তাতি তেসং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযানং পহীনত্তা তে সংসযত্থসঙ্গহিতে অনুসযে নপ্পজহন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

পজহনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পহীনৱাৰৱণ্ণনা

২৬৪-২৭৪. পহীনৱাৰে ফলট্ঠৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধাতি অনুলোমং সন্ধায ৱুত্তং. পটিলোমে হি পুথুজ্জনৱসেনপি দেসনা গহিতাতি. ‘‘ফলট্ঠৱসেনেৱা’’তি চ সাধাৰণৱচনেন মগ্গসমঙ্গীনং অগ্গহিততং দীপেতি. অনুসযচ্চন্তপটিপক্খেকচিত্তক্খণিকানঞ্হি মগ্গসমঙ্গীনং ন কোচি অনুসযো উপ্পত্তিৰহো, নাপি অনুপ্পত্তিৰহতং আপাদিতো, তস্মা তে ন অনুসযসানুসযপহীনউপ্পজ্জনৱাৰেসু গহিতাতি.

২৭৫-২৯৬. ওকাসৱাৰে সো সো অনুসযো অত্তনো অত্তনো ওকাসে এৱ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো পহীনো, অনাপাদিতো চ অপ্পহীনোতি পহীনাপ্পহীনৱচনানি তদোকাসমেৱ দীপেন্তি, তস্মা অনোকাসে তদুভযাৱত্তব্বতা ৱুত্তাতি. সাধাৰণট্ঠানে তেন সদ্ধিং পহীনো নাম হোতীতি তেন সদ্ধিং সমানোকাসে পহীনো নামাতি অত্থো, ন সমানকালে পহীনোতি.

পহীনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধাতুৱাৰৱণ্ণনা

৩৩২-৩৪০. ধাতুৱাৰে সন্তানং অনুগতা হুত্ৱা সযন্তীতি যস্মিং সন্তানে অপ্পহীনা, তংসন্তানে অপ্পহীনভাৱেন অনুগন্ত্ৱা উপ্পত্তিঅৰহভাৱেন সযন্তীতি অত্থো. উপ্পত্তিৰহতা এৱ হি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ইধাপি যুত্তাতি. এত্থ চ ন কামধাতুআদীনি ছ পটিনিসেধৱচনানি ধাতুৱিসেসনিদ্ধাৰণানি ন হোন্তীতি ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিম্হি ৱুচ্চমানে ইমং নাম উপপজ্জন্তস্সাতি ন ৱিঞ্ঞাযেয্য, তস্মা তংমূলিকাসু যোজনাসু ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং ৰূপধাতুং অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তি পঠমং যোজেত্ৱা পুন অনুক্কমেন ‘‘ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিকা যোজনা কতা. এৱঞ্হি ন কামধাতুআদিপদেহি যথাৱুত্তধাতুযোযেৱ গহিতা, ন কঞ্চীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা অনুসযৱাৰে ‘‘অনুসেন্তীতি পদস্স উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো গহিতো’’তি ৱুত্তং, তত্থাপি উপ্পজ্জমানমেৱ সন্ধায উপ্পজ্জন্তীতি গহেতুং ন সক্কা ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিৱচনতো. অথাপি অপ্পহীনতং সন্ধায উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো তত্থ গহিতো, ইধাপি সো ন ন যুজ্জতীতি. ভঙ্গাতি ভঞ্জিতব্বা, দ্ৱিধা কাতব্বাতি অত্থো. ননু ন কোচি অনুসযো যত্থ উপ্পজ্জন্তস্স অনুসেতি নানুসেতি চাতি দ্ৱিধা কাতব্বা, তত্থেৱ কস্মা ‘‘কতি অনুসযা ভঙ্গা? অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি কতানি. ন হি পকাৰন্তৰাভাৱে সংসযো যুত্তোতি? ন ন যুত্তো, ‘‘অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি অৱুত্তে ভঙ্গাভাৱস্স অৱিঞ্ঞাতত্তাতি.

ধাতুৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুসযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. চিত্তযমকং

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১-৬২. চিত্তযমকৱণ্ণনাযং আদিতোৱ তযো সুদ্ধিকমহাৱাৰা হোন্তীতি ইমে তযো মহাৱাৰা সৰাগাদিকুসলাদীহি মিস্সকা সুদ্ধিকা চ, তেসু আদিতো সুদ্ধিকা হোন্তীতি অত্থো. মিস্সকেসু চ একেকস্মিং সৰাগাদিমিস্সকচিত্তে তযো তযো মহাৱাৰা, তে তত্থ তত্থ পন ৱুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৱা ‘‘সোড়স পুগ্গলৱাৰা’’তিআদি ৱুত্তং, ন নিৰন্তৰং ৱুত্তেতি. ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা উপ্পাদনিৰোধানং পচ্চুপ্পন্নানাগতকালানঞ্চ সংসগ্গৱসেন একেকায পুচ্ছায পৱত্তত্তা ‘‘উপ্পাদনিৰোধকালসম্ভেদৱাৰো’’তি ৱুত্তো. এৱং সেসানম্পি ৱাৰানং তংতংনামতা পাড়িঅনুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

৬৩. তথাৰূপস্সেৱ খীণাসৱস্স চিত্তং সন্ধাযাতি ইদং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিপচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিম্হি পুগ্গলে অধিপ্পেতে তঞ্চ চিত্তং অধিপ্পেতমেৱ হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অৰহতো পচ্ছিমচিত্তম্পীতি নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতীতি এৱংপকাৰং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিমেৱ সন্ধায ৱুত্তং.

৬৫-৮২. উপ্পাদৱাৰস্স দুতিযপুচ্ছাৱিস্সজ্জনে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে, নিৰোধসমাপন্নানং, অসঞ্ঞসত্তানং তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থা’’তি এতস্স ‘‘সব্বেসং চিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নমেৱ হুত্ৱা উপ্পাদক্খণং অতীতত্তা উপ্পজ্জিত্থ নামা’’তি অত্থো ৱুত্তো. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ চেৱ উপ্পজ্জতি চাতি এতস্সপি উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি দ্ৱযমেতং এৱং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি খণপচ্চুপ্পন্নে ‘‘উপ্পজ্জিত্থা’’তি অতীতৱোহাৰো অত্থি. যদি সিযা, যং ৱা পন চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘নো’’তি অৱত্ৱা ৱিভজিতব্বং সিযা. তথা ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ চ ‘‘নো’’তি অৱত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা. ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি পন ভিজ্জমানচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো ৱুত্তো, তস্স অতীতং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, ন চ কিঞ্চি চিত্তং উপ্পজ্জতি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি চ উপ্পজ্জমানচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো ৱুত্তো, তস্সপি অতীতং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং পন চিত্তং উপ্পজ্জতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. চিত্তন্তি হি সামঞ্ঞৱচনং একস্মিং অনেকস্মিঞ্চ যথাগহিতৱিসেসে তিট্ঠতীতি. ‘‘যস্স ৱা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতীতি? চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি এত্থ যস্স ৱা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি এতেন সন্নিট্ঠানেন গহিতপুগ্গলস্সেৱ চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি এৱং সব্বত্থ সন্নিট্ঠানৱসেন নিযমো ৱেদিতব্বো. উপ্পন্নুপ্পজ্জমানৱাৰো নিৰুদ্ধনিৰুজ্ঝমানৱাৰো চ পুগ্গলৱাৰাদীসু তীসুপি নিন্নানাকৰণা উদ্দিট্ঠা নিদ্দিট্ঠা চ. তত্থ পুগ্গলৱাৰে অৱিসেসেন যং কঞ্চি তাদিসং পুগ্গলং সন্ধায ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, ধম্মৱাৰে চিত্তমেৱ, পুগ্গলধম্মৱাৰে পুগ্গলং চিত্তঞ্চাতি অযমেত্থ ৱিসেসো দট্ঠব্বো.

৮৩. অতিক্কন্তকালৱাৰে ইমস্স পুগ্গলৱাৰত্তা পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি পুগ্গলস্সেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং. যথা যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি এতেন ন কোচি পুগ্গলো ন গহিতো, এৱং যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি এতেন সন্নিট্ঠানেন ন কোচি ন গহিতো. ন হি সো পুগ্গলো অত্থি, যস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণং অতীতং নত্থি, তে চ পন নিৰুজ্ঝমানক্খণাতীতচিত্তা ন ন হোন্তীতি পঠমো পঞ্হো ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জিতব্বো সিযা, তথা দুতিযততিযা. চতুত্থো পন ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং চিত্তং ভঙ্গক্খণং অৱীতিক্কন্তং, নো চ তেসং চিত্তং উপ্পাদক্খণং অৱীতিক্কন্তং, ইতৰেসং চিত্তং ভঙ্গক্খণঞ্চ অৱীতিক্কন্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ অৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ৱিস্সজ্জিতব্বো ভৱেয্য, তথা অৱিস্সজ্জেত্ৱা কস্মা সব্বত্থ চিত্তমেৱ ৱিভত্তন্তি? চিত্তৱসেন পুগ্গলৱৱত্থানতো. খণস্স হি ৱীতিক্কন্ততায অতিক্কন্তকালতাৱচনেন ৱত্তমানস্স চ চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো ৱুত্তো অতীতস্স চ, তত্থ পুৰিমস্স চিত্তং ন ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্তং পচ্ছিমস্স ৱীতিক্কন্তন্তি এৱমাদিকো পুগ্গলৱিভাগো যস্স চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলৱৱত্থানং হোতি, তস্স চিত্তস্স তংতংখণৱীতিক্কমাৱীতিক্কমদস্সনৱসেন দস্সিতো হোতীতি সব্বৱিস্সজ্জনেসু চিত্তমেৱ ৱিভত্তং. অথ ৱা নযিধ ধম্মমত্তৱিসিট্ঠো পুগ্গলো পুচ্ছিতো, অথ খো পুগ্গলৱিসিট্ঠং চিত্তং, তস্মা চিত্তমেৱ ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱেদিতব্বং. যদিপি পুগ্গলপ্পধানা পুচ্ছা, অথাপি চিত্তপ্পধানা, উভযথাপি দুতিযপুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, তথা পন অৱত্ৱা নিৰোধক্খণৱীতিক্কমেন অতিক্কন্তকালতা ন উপ্পাদক্খণৱীতিক্কমেন অতিক্কন্তকালতা ৱিয ৱত্তমানস্স অত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘অতীতং চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যস্স চিত্তং ন উপ্পজ্জমানন্তি এত্থ উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং যস্স চিত্তং ন হোতীতি অত্থো. এস নযো ‘‘ন নিৰুজ্ঝমান’’ন্তি এত্থাপি.

১১৪-১১৬. মিস্সকৱাৰেসু যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা, নোতি ৱিস্সজ্জনঞ্চ অট্ঠকথাযং দস্সিতং. পাড়িযং পন ‘‘যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স সৰাগং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি মাতিকাঠপনাযং ৱুত্তত্তা ৱিস্সজ্জনেপি তথেৱ সন্নিট্ঠানসংসযত্থেসু সৰাগাদিমিস্সকচিত্তৱসেনেৱ পুচ্ছা উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘সৰাগপচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, ইতৰেসং সৰাগচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি নিৰুজ্ঝিস্সতি চেৱ উপ্পজ্জিস্সতি চা’’তি এৱমাদিনা নযেন যেভুয্যেন সুদ্ধিকৱাৰসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং কাতব্বন্তি কত্ৱা সংখিত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.