কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযৱণ্ণনা

১. ‘‘যে ৱা পন…পে… অৰূপিনো ধম্মা’’তি ইদং ‘‘ফস্সো হোতী’’তি এৱমাদিকং ৱিয ন ৱিসুং ‘‘তেপি হোন্তী’’তি হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধং কত্ৱা ৱুত্তং, উদ্দিট্ঠাৱসেসে চ পন গহেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি অপ্পেতুং ৱুত্তন্তি অপ্পনায অৱৰোধিতং. এৱঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসেপি এতস্স পদভাজনীযং ন ৱুত্তন্তি. সৰূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘অত্থী’’তি ৱত্ৱা দুতিযেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো নিদ্দেসো চ ন কতো, সঙ্খেপেন পন উদ্দিসিত্ৱা সঙ্খেপেনেৱ যে ৱা পন ধম্মা নিদ্দিট্ঠাতি এতস্স ধম্মস্স উদ্দেসে অৱৰোধো যুত্তো. ধম্মনিদ্দেসে চ নিদ্দেসাৱসানে ৱুত্তস্সাতি.

পুচ্ছাপৰিচ্ছেদৱচনেনেৱ পুচ্ছাভাৱে ৱিঞ্ঞাতে পুচ্ছাৱিসেসঞাপনত্থং আহ ‘‘অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি. পঞ্চৱিধা হীতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২; মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১৮) আগতা পুচ্ছা দস্সেতি. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱং আহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৱিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং ইদ’’ন্তি তুলাভূতায পঞ্ঞায অতুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতায পঞ্ঞায অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতভাৱং. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে’’তিআদিপুচ্ছায হি ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাতি কথেতুকম্যতায.

পভেদতো ধম্মানং দেসনন্তি মাতিকাদেসনং আহ. তত্থ হি পুৰতো কুসলাদিকে পভেদে ৱত্ৱা পচ্ছতো ধম্মা ৱুত্তাতি ‘‘পভেদৱন্তদস্সনত্থ’’ন্তি নিদ্দেসং আহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – মাতিকায সৱিসেসনা ধম্মা ৱুত্তা, তে চ ৱিসেসিতব্বত্তা পধানা, পধানঞ্চ ইতিকত্তব্বতায যুজ্জতীতি ধম্মানমেৱ পধানানং পুচ্ছিতব্বতা ৱিস্সজ্জিতব্বতা চ হোতি, তস্মা তে পুচ্ছিতব্বে দস্সেতুং ‘‘কতমে ধম্মা’’তি ৱুত্তং, তে পন ৱিসেসৱন্তো পুচ্ছিতাতি দস্সেতুং পুন ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তন্তি এৱং পভেদৱন্তদস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতোতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি ৱিস্সজ্জনেপি এৱমেৱ যোজনা কাতব্বা. ‘‘পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা’’তি এতস্স অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইমস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. অনেকপ্পভেদা দেসেতব্বাতি সম্বন্ধো. তস্মাতি অৱোহাৰদেসনতো ধম্মানমেৱ দেসেতব্বত্তা তেসঞ্চ ঘনৱিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৱহনতো পভেদৱন্তানং দেসেতব্বত্তা ‘‘কুসলা…পে… দীপেত্ৱা’’তি এতেন সম্বন্ধো. এৱমেৱ হি যথাৱুত্তদীপনস্স হেতুং সকাৰণং পকাসেতুং পুন ‘‘ধম্মাযেৱা’’তিআদি ৱুত্তন্তি. ধম্মাতি সামঞ্ঞমত্তৱচনেন সমূহাদিঘনৱসেন একত্তগ্গহণং হোতীতি একত্তৱিনিব্ভোগকৰণং ঘনৱিনিব্ভোগঞাণং আৱহতি পভেদদেসনা, তথা কুসলাদিধম্মানং অব্যাকতাদিঅত্থানঞ্চ দীপনতো ধম্মপটিসম্ভিদাদিঞাণঞ্চ আৱহতি. ‘‘পভেদৱন্তদস্সনত্থ’’ন্তি এতং ৱিৱৰিতুং ‘‘ইদানি যে তেনা’’তিআদিমাহ. পভেদ…পে… যুজ্জতি ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৱিসেসনত্তা. অথ ৱা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা, ন চ ধম্মভাৱো সংসযিতো, কুসলাদিভেদো পন সংসযিতোতি নিচ্ছিতসংসযিতৱসেনাযং পদানুক্কমো কতো.

এত্থাতি এতস্মিং ৱচনে. কিমত্থমাহ ভগৱাতি তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমযে নিদ্দিসি চিত্ত’’ন্তি. পৰিযোসানেতি সমযে চিত্তনিদ্দেসস্স ‘‘যস্মিং…পে… আৰব্ভা’’তি এতস্স পৰিযোসানে. তস্মিং সমযেতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদসমযে. চিত্তেন সমযং নিযমেত্ৱান অথ পচ্ছা বোধেতুন্তি সম্বন্ধো. ৱিজ্জমানেপি ভোজনগমনাদিসমযনানত্তে সমৱাযাদিনানত্তে চ যথাৱুত্তচিত্তনিযমিতা ৱিসেসিতা অঞ্ঞস্মিং সমযে যথাধিপ্পেতানং ফস্সাদীনং অভাৱা চিত্তনিযমিতে সমযে ফস্সাদযো বোধেতুং ৱিসেসনমেৱ তাৱ চিত্তং দস্সেতুং সমযে চিত্তং নিদ্দিসীতি অত্থো. ৱিসেসিতব্বোপি হি সমযো অত্তনো উপকাৰত্থং ৱিসেসনভাৱং আপজ্জতি, ৱিসেসনভূতঞ্চ চিত্তং তদুপকাৰত্থং ৱিসেসিতব্বভাৱন্তি. সন্ততিঘনাদীনং অযং ৱিসেসো – পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰন্তৰতায একীভূতানমিৱ পৱত্তি সন্ততিঘনতা, তথা ফস্সাদীনং একসমূহৱসেন দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৱসেন একাৰম্মণতাৱসেন চ একীভূতানমিৱ পৱত্তি সমূহাদিঘনতাতি.

কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপৰিপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমিতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি, অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিং সনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিভাৱেন সন্তাপনং পৰিদহনং.

‘‘ইধা’’তি ৱচনং অকুসলেসু অব্যাকতেসু চ কেসুচি খণস্স অসম্ভৱতো. ননু কুসলানঞ্চ নৱমেন খণেন ৱিনা উপ্পত্তি হোতীতি? নো ন হোতি, ন পন নৱমো এৱ খণো, চতুচক্কানিপি খণোতি ৱুত্তানি. সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন অত্তসম্মাপণিধিখণমন্তৰেন নত্থি কুসলস্স উপ্পত্তীতি খণো ইধ গহিতো. ইন্দ্ৰিযৱিসযমনসিকাৰাধীনং ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱমাদি সাধাৰণফলং দট্ঠব্বং. নৱমোতি অট্ঠক্খণে উপাদায ৱুত্তং. চতুচক্কং ৱত্ততীতি পুন পতিৰূপদেসৱাসাদিসম্পত্তি চতুচক্কং ৱিপৰিৱত্ততীতি অত্থো. ওকাসভূতানীতি অত্তনো নিব্বত্তিযা ‘‘ইদানি উপ্পজ্জন্তু কুসলানী’’তি অনুমতিদানং ৱিয ভূতানি.

চিত্তকালোতি ধম্মেনেৱ সতা কালো ৱিসেসিতো, ন তস্স পৱত্তিত্থ পৱত্তিস্সতি পৱত্ততীতি এতেন অৱত্থাৱিসেসেন, নাপি তস্স ৱিজাননকিচ্চেন, তস্মা এৱংৱিধে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তোতি ৱুত্তো. কমপ্পৱত্তা ৱিসেসা এৱ পটিপাটীতি বীজভাৱো চ পটিপাটীতি ৱত্তুমৰহতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ‘‘বীজকালোতি ধম্মপটিপাটিং উপাদায পঞ্ঞত্তো’’তি আহ. ধম্মপটিপাটিং ৱাতি অট্ঠকলাপধম্মে সন্ধাযাহ. সঞ্চিতা ৱিয গয্হমানকালা এৱ কালসঞ্চযো, যথা ৱা তথা ৱা কালোতি একং সভাৱং গহেত্ৱা অভিনিৱেসং কৰোন্তস্স তদভিনিৱেসনিসেধনত্থং ‘‘সো পনেস সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো’’তি আহ. ঞত্ৱা ৱিঞ্ঞেয্যোতি সম্বন্ধো. ইতৰো পন হেতূতি এস সমযো পচ্চযোৱ ৱিঞ্ঞেয্যো. এত্থাতি এতস্মিং অধিকাৰে ন হেতুহেতু সাধাৰণহেতু চাতি অত্থো. সমৱাযো পচ্চযসামগ্গী, হেতু পন একেকো পচ্চযোতি অযমেতেসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনেকপচ্চযদস্সনেন তংতংদ্ৱাৰিকানং কুসলানঞ্চ তপ্পচ্চযতং দস্সেতি.

পৰিগ্গহো কতো অট্ঠকথাচৰিযেহি. এককাৰণৱাদোতি পকতিকাৰণৱাদো, ইস্সৰকাৰণৱাদো ৱা. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খোতি অৱযৱানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খতায সমুদাযো ৱুত্তো. অপেক্খা চ যাৱ সহাযকাৰণসমাগমো ন হোতি, তাৱ ফলস্স অনিপ্ফাদনং সমাগমে নিপ্ফাদনসমত্থস্স নিপ্ফাদনঞ্চ. সমাগমো চ যেসু যুজ্জমানেসু নিব্যাপাৰেসুপি ফলস্স পৱত্তি, তেসং সব্ভাৱোতি.

অসামগ্গী…পে… পত্তিতোতি চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰানং অসমৱেতানং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অহেতুভাৱে সতি সমৱেতানঞ্চ তংসভাৱাৱিনিৱত্তিতো হেতুভাৱানাপত্তিতোতি অত্থো. ন হি সভাৱন্তৰং অঞ্ঞেন সহিতং সভাৱন্তৰং হোতীতি. একস্মিন্তি অন্ধসতে একেকস্মিং অন্ধেতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা যথাৰুতৱসেন অত্থে গয্হমানে একস্স অন্ধস্স দস্সনাসমত্থতা সব্বেসম্পি ন হোতি, নাপি একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৱুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৱিসুং অসমত্থতায এৱাতি উপমাৱচনং ন যুজ্জেয্য, নাপি উপমোপমিতব্বসম্বন্ধো. ন হি উপমিতব্বেসু চক্খাদীসু একস্স অসমত্থতায সব্বেসম্পি অসমত্থতা ৱুত্তা, কিন্তু সব্বেসং ৱিসুং অসমত্থতায সহিতানং অসমত্থতাতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো অঞ্ঞথা ৱুত্তনযেন উপমিতব্বাসমানতাপত্তিতো. সাধা…পে… ঠিতভাৱোতি যেসু ৱিজ্জমানেসু ফলপ্পৱত্তি তেসং সমোধানে, যথা পৱত্তমানেসু তেসু ফলপ্পৱত্তি, তথা পৱত্তিমাহ. ন যেসং কেসঞ্চি অনেকেসং সমোধানমত্তং সামগ্গী. ন হি সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বসমোধানং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স, কট্ঠকপালপাসাণসমোধানং ৱা সোতৱিঞ্ঞাণস্স হেতূতি. তন্তি তং দস্সনং. অসা…পে… সিদ্ধোতি নাযমত্থো সাধেতব্বো ৱিসুং অহেতূনং চক্খাদীনং সহিতানং হেতুভাৱস্স পচ্চক্খসিদ্ধত্তাতি অত্থো. ন হি পচ্চক্খসিদ্ধে যুত্তিমগ্গনং যুত্তন্তি.

মনুস্সত্তাদীনং খণাৱযৱানং সামগ্গী খণসামগ্গী, তং ৱিনা সো নৱমচক্কসম্পত্তিসঙ্খাতো খণো নত্থি. সা এৱ হি খণসামগ্গী সো খণোতি অত্থো. খণ…পে… দীপেতি অত্তনো দুল্লভতাযাতি অত্থো. খণত্থো ৱা সমযসদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি ৱুত্তো. সো যস্মিং দুল্লভে খণে সতীতি ইমস্সত্থস্স ৱিভাৱনৱসেন তদাযত্তায কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. এতেনুপাযেন সমৱায…পে… ৱুত্তিং দীপেতীতি এত্থ ইতো পৰেসু চ যোজনা তস্স তস্স তংতংদীপনে কাতব্বা.

তস্স পুৰিসস্সাতি ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৱে চত্তাৰো দড়্হধম্মা ধনুগ্গহা সিক্খিতা কতহত্থা কতুপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতুপাসনানং কণ্ডে খিত্তে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৱিযং গহেত্ৱা আহৰিস্সামী’’’তি (সং. নি. ২.২২৮) এৱং ৱুত্তজৱনপুৰিসস্স. তাৱ পৰিত্তকোতি গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযাযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসন্নিপাততো চ পৰিত্ততৰো কালো. কালসঙ্খাতো সমযো চিত্তপৰিচ্ছিন্নো ৱুচ্চমানো তেনেৱ পৰিচ্ছেদকচিত্তেন ‘‘এৱং পৰিত্তো অহ’’ন্তি অত্তনো পৰিত্ততং দীপেতি. যথা চাহং, এৱং সব্বো কুসলচিত্তপ্পৱত্তিকালোতি তস্স পৰিত্ততং দীপেতি. সদ্দস্স দীপনা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

পকতিৱাদীনং মহতো ৱিয অণুৱাদীনং দ্ৱিঅণুকস্স ৱিয চ একস্সেৱ. হেতু…পে… ৱুত্তিতং দীপেতীতি পচ্চযাযত্তৱুত্তিদীপনতো তপ্পৰভাৱা হেতুসঙ্খাতস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনতা ৱুত্তা. সতি পন পচ্চযাযত্তভাৱে পচ্চযসামগ্গীআযত্ততা সমৱাযসঙ্খাতেন দীপিযতীতি অতপ্পৰভাৱতো তস্স তংদীপনতা ন ৱুত্তা. অনেন সমযেন কত্তুভূতেন, অনেন সমযেন ৱা কৰণভূতেন ভগৱতা পটিসেধিতোতি অত্থো. এস নযো পুৰিমাসু দীপনাসু.

অধিকৰণৱসেনাতি আধাৰৱসেন. এত্থাতি কালসমূহসঙ্খাতে সমযে গহিতেতি অত্থো. কালোপি হি চিত্তপৰিচ্ছিন্নো সভাৱতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেনেৱ সঞ্ঞাতো ‘‘অধিকৰণ’’ন্তি ৱুত্তো তংখণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱা. ভাৱোতি কিৰিযা. কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. যথা গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিৰিযা গমনকিৰিযায লক্খণং হোতি, এৱমিহাপি ‘‘যস্মিং সমযে তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে সতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি অঞ্ঞকিৰিযাসম্বন্ধাভাৱেন পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তুপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদিভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি.

উদ্দানতোতি উদ্দেসতো সঙ্খেপতো. কিলেসকামো ৱত্থুকামভাৱং ভজন্তো কামনীযৱসেন ভজতি, ন কামনৱসেনাতি কামনৱসেন কিলেসকামো এৱ হোতি, ন ৱত্থুকামো. দুৱিধোপেসোতি ৱচনেন দুৱিধস্সপি সহিতস্স অৱচৰণপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৱত্থুকামস্সেৱ পৱত্তিদেসো ৰূপাৰূপধাতুদ্ৱযং অপনীতং হোতি. ননু চ দুৱিধোপি সহিতো ৰূপাৰূপধাতূসু পৱত্ততি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মানং ৱত্থুকামত্তা তদাৰম্মণানং ৰূপাৰূপৰাগানঞ্চ কিলেসকামভাৱসিদ্ধিতোতি? তং ন, বহলকিলেসস্স কামৰাগস্স কিলেসকামভাৱেন ইধ সঙ্গহিতত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰূপাৰূপধাতূসু পৱত্তমানেসু কামাৱচৰধম্মেসু নিকন্তি ইধ ন সঙ্গহিতা সুখুমত্তা. ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি সব্বকামে উদ্দিসিত্ৱাপি হি ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি এত্থ তদেকদেসভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞসহিততাপৰিচ্ছিন্না কামৰাগতব্বত্থুকধম্মাৱ সঙ্গহিতাতি, নিৰৱসেসো ৱা কিলেসকামো কামৰাগো কামতণ্হাৰূপতণ্হাঅৰূপতণ্হানিৰোধতণ্হাভেদো ইধ পৱত্ততীতি অনৱসেসপ্পৱত্তিতং সন্ধায ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি ৱুত্তং, ৱত্থুকামোপি চ অপ্পকো ইধাপি ন ৱত্ততি ৰূপাৰূপাৱচৰৱিপাকমত্তো, তথাপি পৰিপুণ্ণৱত্থুকামত্তা কামাৱচৰধম্মাৱ ইধ গহিতা. এৱঞ্চ কত্ৱা সসত্থাৱচৰোপমা যুত্তা হোতি. ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; ৱিভ. ৬২৫) এত্থ ৰূপভৱো উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তো, এৱমিধাপি উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা হি চিত্তং কামাৱচৰাৱচৰন্তি ৱুচ্চেয্যাতি. আৰম্মণকৰণৱসেনাতিআদিকে ‘‘কামো’’তি সব্বং তণ্হমাহ, তস্মা ‘‘কামঞ্চেসা’’তিআদি ৱুত্তং, ‘‘কামে অৱচাৰেতীতি কামাৱচাৰ’’ন্তি ৱত্তব্বে চা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং কতং.

ৰুড়্হিসদ্দেনাতি ঞাণসম্পযুত্তেসু ৰুড়্হেন সদ্দেন, ঞাণসম্পযুত্তেসু ৱা পৱত্তিত্ৱা অনৱজ্জসুখৱিপাকতায তংসদিসেসু ঞাণৱিপ্পযুত্তেসু ৰুড়্হেন সদ্দেন. অথ ৱা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৱা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তংনিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱিসযে সম্মুতিযা চিৰকালতাৱসেন নিমিত্তৱিৰহেপি পৱত্তি ৰুড়্হি নাম যথা ‘‘মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৱো’’তি, এৱং কুসলসদ্দস্সপি ৰুড়্হিভাৱো ৱেদিতব্বো. পঞ্ঞানিদ্দেসে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি অভিধম্মে (ধ. স. ১৬) ৱুত্তং, তস্স চ ভাৱা কুসলসদ্দপ্পৱত্তীতি কোসল্লযোগা কুসলন্তি অযং অভিধম্মপৰিযাযো হোতি. কুসলন্তি কুসলভাৱং আহ.

ৱিপাকাদীনং অৱজ্জপটিপক্খতা নত্থীতি কুসলমেৱ অনৱজ্জলক্খণং ৱুত্তং. অনৱজ্জলক্খণমেৱাতি সুখৱিপাকসভাৱস্স লক্খণভাৱনিৱাৰণত্থং অৱধাৰণং কতং, তংনিৱাৰণঞ্চ তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৱত্থুকামতায কতং. সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন ৱোদানভাৱৰসং. ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং. সভাৱো কক্খড়াদিফুসনাদিকো অসাধাৰণো. সামঞ্ঞং সাধাৰণো অনিচ্চাদিসভাৱো. ইধ চ কুসললক্খণং সব্বকুসলসাধাৰণসভাৱত্তা সামঞ্ঞং দট্ঠব্বং, অকুসলাদীহি অসাধাৰণতায সভাৱো ৱা. উপট্ঠানাকাৰোতি গহেতব্বভাৱেন ঞাণস্স উপট্ঠহনাকাৰো. ফলং পন অত্তনো কাৰণং পটিচ্চ তপ্পটিবিম্বভাৱেন, পটিমুখং ৱা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং.

ৱিজানাতীতি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৱিসিট্ঠং ৱিসযগ্গহণং আহ. সব্বচিত্তসাধাৰণত্তা যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বোতি. যং আসেৱনপচ্চযভাৱেন চিনোতি, যঞ্চ কম্মুনা অভিসঙ্খতত্তা চিতং, তং তথা ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যং পন তথা ন হোতি, তং পৰিত্তকিৰিযদ্ৱযং অন্তিমজৱনঞ্চ লব্ভমানচিন্তনৱিচিত্ততাদিৱসেন ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱেদিতব্বং. হসিতুপ্পাদো পন অঞ্ঞজৱনগতিকোৱ. চিত্তানং পনাতি ৱিচিত্ৰানন্তি অত্থো. তদন্তোগধত্তা হি সমুদাযৱোহাৰেন অৱযৱোপি ‘‘চিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদিএকদেসেসু দিট্ঠেসু পব্বতাদযো দিট্ঠাতি ৱুচ্চন্তীতি. চৰণং নাম গহেত্ৱা চৰিতব্বচিত্তপটো. ৰূপানীতি বিম্বানি.

অজ্ঝত্তিকন্তি ইন্দ্ৰিযবদ্ধং ৱদতি. চিত্তকতমেৱাতি চিত্তস্স মূলকাৰণতং সন্ধায ৱুত্তং. কম্মস্স হেতং চিত্তং কাৰণন্তি. তং পন অত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘কাযকম্মাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. লিঙ্গনানত্তন্তি সণ্ঠাননানত্তং, ভিন্নসণ্ঠানঙ্গপচ্চঙ্গৱতো সৰীৰস্স ৱা নানত্তং. ৱোহাৰৱসেন ইত্থিপুৰিসাদিভাৱেন ৱোহৰিতব্বেসু পত্থনাৱিসেসা উপ্পজ্জন্তি, ততো কম্মৱিসেসা. এৱমিদং কম্মনানত্তং ৱোহাৰনানত্ততো হোতি. অপা…পে… কাদিতাতি এৱমাদীসু আদি-সদ্দেহি গতিযা উপপত্তিযা অত্তভাৱে লোকধম্মেসু চ নানাকৰণানি সুত্তাগতানি সঙ্গণ্হাতি.

কম্মনানত্তাদিৱসেনাতি এত্থ কুসলাকুসলৱসেন কম্মনানত্তং ৱেদিতব্বং. ৱিসদিসসভাৱতা হি নানত্তন্তি. কুসলকম্মস্স দানাদিৱসেন কাযসুচৰিতাদিভাৱেন চ পুথুত্তং, অকুসলকম্মস্স চ মচ্ছৰিযাদীহি কাযদুচ্চৰিতাদীহি চ পুথুত্তং ৱেদিতব্বং. বহুপ্পকাৰতা হি পুথুত্তন্তি. অন্নদানাদিৱসেন দানাদীনং পাণাতিপাতাৱিৰতিআদিৱসেন কাযসুচৰিতাদীনং আৱাসমচ্ছৰিযাদিৱসেন মচ্ছৰিযাদীনং পাণাতিপাতাদিৱসেন কাযদুচ্চৰিতাদীনঞ্চ পভেদো ৱেদিতব্বো. একেকস্স হি পকাৰস্স ভেদো পভেদোতি. নানত্তাদীনং ৱৱত্থানং তথা তথা ৱৱত্থিততা নিচ্ছিততা. এতেনুপাযেন লিঙ্গনানত্তাদীনি ৱেদিতব্বানি. কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানীতি.

পচ্চুপ্পন্নস্স লিঙ্গস্স কম্মতো পৱত্তিং তদনুক্কমেন পচ্চুপ্পন্নকম্মস্স নিপ্ফত্তিঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো অনাগতলিঙ্গনানত্তাদিনিপ্ফত্তিদস্সনেন সংসাৰং ঘটেন্তো ‘‘কম্মনানাকৰণং পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ পুৰিমেন কম্মৱচনেন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা, লিঙ্গাদিৱচনেন ৱিঞ্ঞাণাদীনি ভৱপৰিযোসানানি, গতিআদিৱচনেন জাতিজৰামৰণানি গহিতানীতি দট্ঠব্বানি. তত্থ গতীতি নিৰযাদযো পঞ্চ গতিযো ৱুচ্চন্তি, তাসং নানাকৰণং অপদাদিভাৱো. তা হি তথা ভিন্নাতি. উপপত্তীতি গোমহিংসাদিখত্তিযাদিচাতুমহাৰাজিকাদিউপপত্তিযো, তাসং নানাকৰণং উচ্চাদিতা. খত্তিযো এৱ হি একচ্চো কুলভোগইস্সৰিযাদীহি উচ্চো হোতি, একচ্চো নীচো. তেহি এৱ হীনতায হীনো, পধানভাৱং নীততায পণীতো, অড্ঢতায সুগতো, দলিদ্দতায দুগ্গতো. কুলৱসেন ৱা উচ্চনীচতা, ইস্সৰিযৱসেন হীনপণীততা, ভোগৱসেন সুগতদুগ্গততা যোজেতব্বা. সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতাতি ওদাতসামাদিৱণ্ণসুদ্ধিঅসুদ্ধিৱসেন ৱুত্তং. সুজাতদুজ্জাততাতি নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলাদিআৰোহপৰিণাহেহি লক্খণেহি ৱা অত্তভাৱপৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণজাততাৱসেন. সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং সণ্ঠানৱসেন.

অপৰম্পি ৱুত্তং অজ্ঝত্তিকচিত্তস্স যথাৱুত্তস্স চিত্তকতভাৱসাধকং সুত্তং ‘‘কম্মতো’’তিআদি. কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্তন্তি ততো নিপ্ফজ্জমানং সব্বম্পি চিত্তং চিত্তকতমেৱাতি সাধেতি. কম্মনিব্বত্ততো লিঙ্গতো পৱত্তমানলিঙ্গসঞ্ঞা মূলকাৰণতো কম্মতো আসন্নকাৰণতো লিঙ্গতো চ পৱত্তা হোতীতি ‘‘কম্মতো…পে… পৱত্তৰে’’তি আহ. অথ ৱা লিঙ্গঞ্চ সঞ্ঞা চ লিঙ্গসঞ্ঞা, তা যথাসঙ্খ্যং কম্মতো লিঙ্গতো চ পৱত্তৰেতি অত্থো. সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তীতি তে ইত্থিপুৰিসাদিলিঙ্গসঞ্ঞাতো ইত্থিপুৰিসাদিৱোহাৰভেদং ধম্মা গচ্ছন্তি, তথা তথা ৱোহৰিতব্বাতি অত্থো. ইমায গাথায অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন চিত্তকতং চিত্তং দস্সিতং.

লোকো এৱ পজাতত্তা পজাতি পুৰিমপাদস্স ৱিৱৰণং পচ্ছিমপাদো দট্ঠব্বো. যথা ৰথস্স আণি নিবন্ধনা, এৱং সত্তলোকৰথস্স কম্মং নিবন্ধনন্তি উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. ইমায চ গাথায অদ্ধদ্ৱযৱসেন চিত্তস্স কম্মৱিঞ্ঞাণকততা দস্সিতা. কিত্তিন্তি পৰম্মুখা কিত্তনং পত্থটযসতং. পসংসন্তি সম্মুখা পসংসনং থুতিং. কম্মনানাকৰণন্তি কম্মতো নিব্বত্তনানাকৰণং কম্মজেহি অনুমিযমানং কম্মস্সেৱ ৱা নানাকৰণং.

কম্মস্সকাতি কম্মসযা. কম্মস্স দাযং তেন দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা. অণ্ডজাদীনঞ্চ যোনীনং কম্মতো নিব্বত্তত্তা কম্মমেৱ যোনি অত্তভাৱপটিলাভনিমিত্তং এতেসন্তি কম্মযোনী. বন্ধনট্ঠেন কম্মং বন্ধু এতেসন্তি কম্মবন্ধূ.

চিত্তস্সাতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স. তস্স পন অলদ্ধোকাসতা অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতত্তা তদৱিপচ্চনোকাসে পুগ্গলস্স নিব্বত্তত্তা চ ৱেদিতব্বা. ৱিজ্জমানম্পি অপৰাপৰিযৱেদনীযকম্মৱিঞ্ঞাণং কালগতিপযোগাদিসহকাৰীপচ্চযৱিকলতায অৱসেসপচ্চযৱেকল্লং দট্ঠব্বং. একচ্চচিত্তন্তি চিত্তেন কত্তব্বচিত্ৰেন একচ্চভূতং তেন কত্তব্বচিত্ৰমাহ.

অনুভৱিত্ৱা ভৱিত্ৱা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূততা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৱুত্তা. সামঞ্ঞমেৱ হি উপসগ্গেন ৱিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৱচনিচ্ছাভাৱতো অনুভৱকৱাচকো দট্ঠব্বো. ৱিকপ্পগাহৱসেন ৰাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, ন ৱিপাকো কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিৰিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৱুত্তিত্তা. এত্থ চ পুৰিমনযে কুসলাকুসলমেৱ ৱত্তুং অধিপ্পাযৱসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৱিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ উপ্পন্নন্তি গহেত্ৱা তংসদিসানং পহানং, ৱুদ্ধি চ ৱুত্তা, পচ্ছিমনযে পন চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৱা সব্বং সঙ্খতং ৱুত্তং ভূতাপগতভাৱাভিধানাধিপ্পাযেন.

ৱিপচ্চিতুং ওকাসকৰণৱসেন উপ্পতিতং অতীতকম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আৰদ্ধো অনাগতো ৱিপাকো চ ‘‘ওকাসকতুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তো. যং উপ্পন্নসদ্দেন ৱিনাপি ৱিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং, তং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, সঞ্চেতনিকান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৱুত্তং. তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৱাদিঅত্তভাৱসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিঅনাপাদিততায অসমূহতং. এত্থ চ লদ্ধভূমিকং ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং অগ্গিআহিতো ৱিয. ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেপি চ ওকাসো কতো এতেনাতি, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ দুৱিধত্থেপি এৱমেৱ কতসদ্দস্স পৰনিপাতো ৱেদিতব্বো.

সব্বদা অৱত্তমানম্পি গমিযচিত্তং পটিপক্খপচ্চৱেক্খণায অৱিক্খম্ভিতত্তা ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. অন্তৰধাপেতীতি ৱিক্খম্ভিকা আনাপানস্সতি ৱিক্খম্ভেতি. অন্তৰাযেৱাতি ভূমিলদ্ধে সভূমিযং অব্বোচ্ছিন্নে ৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি অত্থো. অনতীতং অননাগতঞ্চ খণত্তযেকদেসগতম্পি উপ্পজ্জমানং ‘‘খণত্তযগত’’ন্তি ৱুত্তং. দেসনায পধানেন গহিতো অত্থো ‘‘সীস’’ন্তি ৱুচ্চতি. লোকিযধম্মঞ্হি দেসেতব্বং পত্ৱা দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি, ধম্মসভাৱং ৱা সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অকুসলাতি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা ৱুত্তা. চেতনাতি কেচি. অকুসলভাগিযাতি ৰাগাদযো একন্তঅকুসলা. অকুসলপক্খিকাতি ফস্সাদযোপি তপ্পক্খিকা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতীতি সহজাতোপি মনো সম্পযুত্তে সঙ্গণ্হিত্ৱা অধিপতিভাৱেন পৱত্তমানো পঠমং উপ্পন্নো ৱিয হোতীতি এৱং ৱুত্তো. সম্পযুত্তাপি তদনুৱত্তনতায অন্ৱদেৱ অকুসলা ধম্মাতি ৱুত্তা, অনন্তৰপচ্চযমনং ৱা সন্ধায মনোপুব্বঙ্গমতা ৱুত্তা. চিত্তেন নীযতীতি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং সন্ধাযাহ, তণ্হাসম্পযুত্তং ৱা. পভস্সৰন্তি সভাৱপণ্ডৰতং সন্ধাযাহ. অৰক্খিতেতি সতিযা অনুনযপটিঘাদীহি অৰক্খিতে, ৰাগাদীহি ব্যাপন্নে, তেহি এৱ অৱস্সুতে. চিত্তস্স পুব্বঙ্গমভাৱসাধনে অঞ্ঞমঞ্ঞং বলদানৱসেন সুত্তানুৰক্খণং, ইধ ৱা উপসংহতানং আভিধম্মিকেহি ৱিঞ্ঞাতানং চিৰকালপ্পৱত্তিৱসেন ৱেদিতব্বং.

কতৰপঞ্ঞং ত্ৱন্তিআদি ন পাড়িআৰুড়্হং, এৱং ভগৱা পুচ্ছতীতি অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযাতি ইদম্পি একং সুত্তং. ‘‘অভিঞ্ঞত্থা পৰিঞ্ঞত্থা পহানত্থা’’তি তস্স ৱিস্সজ্জনং.

সাতন্তি সভাৱৱসেন ৱুত্তং, মধুৰন্তি মধুৰং ৱিযাতি উপমাৱসেন. পোনোব্ভৱিকাতি পুনব্ভৱকৰণসীলা. তত্ৰতত্ৰাভিনন্দনতো নন্দী, নন্দিভূতো ৰাগো নন্দিৰাগো, নন্দিৰাগভাৱেন সহগতাতি নন্দিৰাগসহগতাতি ন এত্থ সম্পযোগৱসেন সহগতভাৱো অত্থীতি সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিৰাগভাৱং জোতেতি. নন্দিৰাগভূতাতি চস্স অত্থো. নিস্সযেতি পাদকে. ৰূপাৰূপাৰম্মণানন্তি পথৱীকসিণাদিআকাসাদিআৰম্মণানং. সংসট্ঠেতি খীৰোদকং ৱিয সমোদিতে একীভাৱমিৱ গতে. সহজাতেতি সম্পযুত্তসহজাতে, ন সহজাতমত্তে. ইধাপীতি ‘‘ইমস্মিম্পি পদে অযমেৱ অত্থো অধিপ্পেতো’’তি ইমিস্সা অট্ঠকথায যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দো সহজাতে অধিপ্পেতোতি. অৰূপং ৰূপেনাতি পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুনা. উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি অনৱসেসসঙ্গহেন কতো অতিসযনিদ্দেসো.

অনাভট্ঠতাযেৱাতি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদীসু দিট্ঠতাদযো ৱিয অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা. সব্বাকাৰেন সদিসস্স দুতিযচিত্তস্স সসঙ্খাৰিকতাৱচনেন ইমস্স অসঙ্খাৰিকতা ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা অভাসিতব্বতায ন গহিতোতি অত্থো যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পন পাড়িযং অভাসিতত্তা এৱ তত্থ দেসেতব্বভাৱেন ন গহিতো ন সঙ্গহিতো ন তস্সত্থস্স অভাৱাতি. অথ ৱা পাড়িযং অনাভট্ঠতায এৱ অট্ঠকথাযং ন গহিতো ন তস্সত্থো ৱুত্তো. নিযমেত্ৱাৱাতি পৰতো এৱংৱিধস্সেৱ সসঙ্খাৰিকভাৱৱচনতো ইধ তদৱচনেনেৱ অসঙ্খাৰিকভাৱং নিযমেত্ৱা.

মনোৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থ দ্ৱাৰং ৱত্থূতি ৱুত্তং, দ্ৱাৰেন ৱা তংসহাযভূতং হদযৱত্থু ৱুত্তং. সৰসভাৱেনাতি সকিচ্চভাৱেন. অৱিজ্জা হি সঙ্খাৰানং পচ্চযভাৱকিচ্চা, অঞ্ঞাসাধাৰণো ৱা ৰসিতব্বো ৱিঞ্ঞাতব্বো ভাৱো সৰসভাৱো, অৱিজ্জাসভাৱো সঙ্খাৰসভাৱোতি এৱমাদিকো. ‘‘সৰসসভাৱেনা’’তিপি পাঠো, সোযেৱ অত্থো. অৱিজ্জাপচ্চযাতি ৱা সৰসেন, সঙ্খাৰাতি সভাৱেন.

একসমুট্ঠানাদিতা ৰূপধম্মেসু এৱ যোজেতব্বা তেসু তব্বোহাৰবাহুল্লতো. অতীতাদিভাৱো ৰূপাৰূপধম্মেসু, চিত্তচেতসিকনিব্বানানম্পি ৱা যথাসভাৱং একদ্ৱিনকুতোচিসমুট্ঠানতা যোজেতব্বা. অনাপাথগতাতি চক্খাদীনং অগোচৰগতা সুখুমৰজাদিৰূপং ৱিয ৱত্থুপৰিত্ততায তত্তাযোগুড়ে পতিতোদকবিন্দুৰূপং ৱিয খণপৰিত্ততায অতিদূৰতায অচ্চাসন্নাদিতায অতীতানাগততায চ. ৱিসযো অনঞ্ঞত্থভাৱেন, গোচৰো চ তত্থ চৰণেন ৱুত্তো, তব্বিসযনিচ্ছযেন মনো পটিসৰণং. অযমত্থো সিদ্ধো হোতি অঞ্ঞথা তেসং ধম্মাৰম্মণভাৱেন ‘‘নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তি ৱচনস্স অনুপপত্তিতো. দিব্বচক্খুদিব্বসোতইদ্ধিৱিধঞাণেহি যথাৱুত্তনযেন অনাপাথগতানি ৰূপাদীনি আলম্বিযমানানি ন ধম্মাৰম্মণন্তি কত্থচি ৱুচ্চমানানি দিট্ঠানি, ইতৰথা চ দিট্ঠানি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতী’’তিআদীসূতি.

আপাথমাগচ্ছতি মনসা পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি চ গহেতব্বভাৱূপগমনেন. ঘট্টেত্ৱাতি পটিমুখভাৱাপাথং গন্ত্ৱা. সৰভাণকস্স ওসাৰকস্স. পকতিযা দিট্ঠাদিৱসেন আপাথগমনঞ্চ ভোজনপৰিণামউতুভোজনৱিসেসউস্সাহাদীহি কল্যং, ৰোগিনো ৱাতাদীহি চ উপদ্দুতং ৱা কাযং অনুৱত্তন্তস্স জাগৰস্স ভৱঙ্গস্স চলনপচ্চযানং কাযিকসুখদুক্খউতুভোজনাদিউপনিস্সযানং চিত্তপণিদহনসদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদিপচ্চযানং, সুত্তস্স চ সুপিনদস্সনে ধাতুক্খোভাদিপচ্চযানং ৱসেন ৱেদিতব্বং. অদিট্ঠস্স অসুতস্স অনাগতবুদ্ধৰূপাদিনো পসাদদাতুকামতাৱত্থুস্স তংসদিসতাসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতসম্বন্ধেনেৱ. ন কেৱলং তংসদিসতাৱ উভযসম্বন্ধো, কিন্তু তব্বিপক্খতা তদেকদেসতা তংসম্পযুত্ততাদিকো চ ৱেদিতব্বো. কেনচি ৱুত্তে কিস্মিঞ্চি সুতে অৱিচাৰেত্ৱা সদ্দহনং সদ্ধা, সযমেৱ তং ৱিচাৰেত্ৱা ৰোচনং ৰুচি, ‘‘এৱং ৱা এৱং ৱা ভৱিস্সতী’’তি আকাৰৱিচাৰণং আকাৰপৰিৱিতক্কো, ৱিচাৰেন্তস্স কত্থচি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি.

গেৰুকহৰিতালঞ্জনাদিধাতূসু. সুভনিমিত্তং সুভগ্গহণস্স নিমিত্তং. তং সুভনিমিত্তত্তা ৰঞ্জনীযত্তা চ লোভস্স ৱত্থু. নিযমিতস্স চিত্তস্স ৱসেন নিযমিতৱসেন. এৱমিতৰেসু দ্ৱীসু. আভোগো আভুজিতং. লূখপুগ্গলা দোসবহুলা. অদোসবহুলা সিনিদ্ধপুগ্গলা. তদধিমুত্ততাতি পীতিনিন্নচিত্ততা. ইমেহি…পে… ৱেদিতব্বো পীতিযা সোমনস্সৱিপ্পযোগাসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.

জীৱিতৱুত্তিযা আযতনভাৱতো হত্থাৰোহাদিসিপ্পমেৱ সিপ্পাযতনং. কসিৱাণিজ্জাদিকম্মমেৱ কম্মাযতনং. আযুৱেদাদিৱিজ্জা এৱ ৱিজ্জাট্ঠানং. অব্যাপজ্জেতি দোমনস্সব্যাপাদৰহিতে ৰূপভৱে. ধম্মপদাতি ধম্মকোট্ঠাসা. পিলৱন্তীতি উপট্ঠহন্তি পদিস্সন্তি. যোগাতি ভাৱনাভিযোগা সমাধিতো. ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং নিম্মলভাৱকিৰিযা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনং ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা. গম্ভীৰানং ঞাণেন চৰিতব্বানং, গম্ভীৰঞাণেন ৱা চৰিতব্বানং সুত্তন্তানং পচ্চৱেক্খণা গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা.

ৱংসোতি অনুক্কমো. তন্তীতি সন্ততি. পৱেণীতি সম্বন্ধো. সব্বমেতং চাৰিত্তকিৰিযাপবন্ধস্স ৱচনং. চাৰিত্তসীলত্তা সীলমযং. ‘‘দস্সামী’’তি ৱচীভেদেন ৱত্থুস্স পৰিণতত্তা ততো পট্ঠায দানং আৰদ্ধং নাম হোতি, যতো তস্স অত্তনো পৰিণামনাদীসু আপত্তি হোতি. ৱিজ্জমানৱত্থুস্মিং চিন্তনকালতো পট্ঠায দানং আৰদ্ধন্তি তত্থ দানমযং কুসলং হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি দানৱত্থুং অৱিজ্জমানকম্পি সঙ্খৰোন্তস্স কুসলং ন হোতীতি. তং পন দানমযস্স পুব্বভাগোতি তদেৱ ভজেয্য, ৱুত্তং অট্ঠকথাযং. কুলৱংসাদিৱসেনাতি উদাহৰণমত্তমেৱেতং. অত্তনা সমাদিন্নৱত্তৱসেন সপ্পুৰিসৱত্তগামজনপদৱত্তাদিৱসেন চ চাৰিত্তসীলতা ৱেদিতব্বা.

সৱত্থুকন্তি ভেৰিআদিৱত্থুসহিতং কত্ৱা. ৱিজ্জমানকৱত্থুন্তি ভেৰিআদিৱত্থুং. ধম্মস্সৱনঘোসনাদীসু চ সৱত্থুকং কত্ৱা সদ্দস্স দানং সদ্দৱত্থূনং ঠানকৰণানং সসদ্দপ্পৱত্তিকৰণমেৱাতি তস্স চিন্তনং ৱিজ্জমানৱত্থুপৰিচ্চাগো ৱেদিতব্বো. ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা ইধ চ ৰূপাৰম্মণাদিভাৱং, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) দানমযাদিভাৱং, অপৰত্থ চ ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? তীণি…পে… তংসমুট্ঠানং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা কাযকম্মাদিভাৱঞ্চ ৱদন্তো. অপৰিযাপন্না চাতি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা অঞ্ঞাযতনত্তা চ অসঙ্গহিতা.

পৰিভোগৰসো পৰিভোগপচ্চযং পীতিসোমনস্সং. অযং পন ৰসসমানতাৱসেন গহণং উপাদায ৰসাৰম্মণন্তি ৱুত্তো, ন সভাৱতো. সভাৱেন পন গহণং উপাদায পীতিসোমনস্সং ধম্মাৰম্মণমেৱ হোতীতি ‘‘সুখা ৱেদনা ধম্মাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তং. আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধন্তি ৰূপাৰম্মণং…পে… ধম্মাৰম্মণন্তি এৱং নিযমেত্ৱা ৱুত্তং. কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি কম্মস্স অনিযতত্তা. যথা হি ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং অনঞ্ঞাৰম্মণং হোতি, ন এৱং কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে নুপ্পজ্জতি, তস্মা কম্মস্স দ্ৱাৰনিযমৰহিতত্তা দ্ৱাৰম্পি কম্মনিযমৰহিতন্তি ইধ আৰম্মণং ৱিয নিযমেত্ৱা ন ৱুত্তং. ৱিনা আৰম্মণেন অনুপ্পজ্জনতোতি এতস্সপি চত্থো ‘‘যথা কাযকম্মাদীসু একং কম্মং তেন দ্ৱাৰেন ৱিনা অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে চৰতি, ন এৱং ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং তেনাৰম্মণেন ৱিনা আৰম্মণন্তৰে উপ্পজ্জতী’’তি ৱেদিতব্বো. ন হি যথা ৱচীদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং সদ্দাৰম্মণে উপ্পজ্জমানং ‘‘ৰূপাৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

কামাৱচৰকুসলং

কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

ইমস্স পনত্থস্সাতি কম্মদ্ৱাৰানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অনিযততায ‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানী’’তিআদিনা পকাসনত্থং. পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানীতি এত্থ ছট্ঠস্স ৱিঞ্ঞাণস্স তস্স চ দ্ৱাৰস্স অনুদ্দেসো দ্ৱাৰদ্ৱাৰৱন্তানং সহাভাৱা. নিযতৰূপৰূপৱসেন চতুসমুট্ঠানিককাযা ৱুত্তাতি সদ্দস্স ৱিকাৰৰূপাদীনঞ্চ অসঙ্গহো.

পঠমজৱনসমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু যদিপি তস্মিং খণে ৰূপানং দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চালেতুং ন সক্কোতি, তথাপি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাৱ সা ৱেদিতব্বা. দসসু হি দিসাসু যং দিসং গন্তুকামো অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৱা খিপিতুকামো, তংদিসাভিমুখানেৱ ৰূপানি সা সন্থম্ভেতি সন্ধাৰেতি চাতি তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতী হোতি, অধিপ্পাযসহভাৱী চ ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা আৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱো যথাধিপ্পাযৱিকাৰৰূপুপ্পাদনেন উপপন্নো হোতি, যতো বাত্তিংস চিত্তানি ৰূপিৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তিজনকানি ৱুত্তানীতি. যোজনং গতো, দসযোজনং গতোতি ৱত্তব্বতং আপজ্জাপেতি অনেকসহস্সৱাৰং উপ্পন্না.

ৱাযোধাতুযা…পে… পচ্চযো ভৱিতুন্তি থম্ভনচলনেসু ৱাযোধাতুযা পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকাৰৱিসেসো অত্থি, অযং ৱিঞ্ঞত্তি নাম. তেসঞ্হি তদাকাৰত্তা ৱাযোধাতু থম্ভেতি চালেতি চাতি. ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতি. ন হি ৰূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, ন চ নিব্বানৱজ্জো অত্থো নিচ্চো অত্থীতি. ৱিঞ্ঞত্তিতাযাতি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰতায. চিত্তসমুট্ঠানভাৱো ৱিয মহাভূতৱিকাৰতায উপাদাৰূপভাৱো চ অধিপ্পেতোতি ৱেদিতব্বো.

কাযিককৰণন্তি কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তং চিত্তকিৰিযং, অধিপ্পাযন্তি অত্থো. কাৰেতি মঞ্ঞেতি এতেন ৱণ্ণগ্গহণানুসাৰেন গহিতায ৱিঞ্ঞত্তিযা যং কৰণং ৱিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৱিজাননেন ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতত্তং দস্সেতি. ন হি ৱিঞ্ঞত্তিৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কাৰেতী’’তি ৱিজাননং হোতীতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স হি ৰূপে অভিনিপাতমত্তং কিচ্চং, ন অধিপ্পাযসহভুনো চলনৱিকাৰস্স গহণং. চিত্তস্স পন লহুপৰিৱত্তিতায চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা অনন্তৰং মনোৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতম্পি চলনং চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয মঞ্ঞন্তি অৱিসেসৱিদুনো, তস্মা যথা নীলাভিনিপাতৱসপ্পৱত্তায চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নীলন্তি পৱত্তায মনোৱিঞ্ঞাণৱীথিযা চ অন্তৰং ন ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰেন মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণেন গহিতে তস্মিং চিত্তেন সহেৱ অনুপৰিৱত্তে কাযথম্ভনৱিকাৰচোপনসঙ্খাতে ‘‘ইদমেস কাৰেতি, অযমস্স অধিপ্পাযো’’তি ৱিজাননং হোতি.

তালপণ্ণাদিৰূপানি দিস্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰতং সঞ্ঞাণাকাৰং গহেত্ৱা উদকাদিগ্গহণং ৱিয. এত্থ উদকং ভৱিস্সতীতিআদিনা চ উদকাদিসম্বন্ধনাকাৰেন ৰূপগ্গহণানুসাৰৱিঞ্ঞাণেন যং উদকাদি ৱিঞ্ঞাতব্বং, তস্স ৱিজাননেন তদাকাৰস্স ৱিঞ্ঞাততা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. এতস্স পন কাযিককৰণগ্গহণস্স উদকাদিগ্গহণস্স চ পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণং উপনিস্সযো হোতীতি দট্ঠব্বং. অথ পন নালম্বিতাপি ৱিঞ্ঞত্তি কাযিককৰণগ্গহণস্স চ পচ্চযো পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণোপনিস্সযৱসেন সাধিপ্পাযৱিকাৰভূতৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং পৱত্তমানস্স অধিপ্পাযগ্গহণস্স অধিপ্পাযসহভূৱিকাৰাভাৱে অভাৱতো, এৱং সতি ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন উদকাদিগ্গহণেনেৱ তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণাকাৰো ৱিয ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন অধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তি পাকটা হোতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযৱিজাননেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাততা ৱুত্তা.

অযং নো পহৰিতুকামোতি অধিপ্পাযৱিজাননেন ৱিঞ্ঞত্তিযা পাকটভাৱং দস্সেতি. ন হি তদপাকটভাৱে অধিপ্পাযৱিজাননং হোতীতি. সম্মুখী…পে… যেৱ নাম হোতীতি অসম্মুখীভূততায অনাপাথগতানং ৰূপাদীনং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাদিভাৱো ৱিয সভাৱভূতং তং দ্ৱিধা ৱিঞ্ঞত্তিভাৱং সাধেতি. পৰং বোধেতুকামতায ৱিনাপি অভিক্কমনাদিপ্পৱত্তনেন সো চিত্তসহভূৱিকাৰো অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৱিঞ্ঞাযতীতি দ্ৱিধাপি ৱিঞ্ঞত্তিযেৱাতি ৱেদিতব্বা.

তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধাতি তেন দ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বভাৱতো তেনেৱ দ্ৱাৰেন নামলাভতো তস্মিং দ্ৱাৰে পাকটভাৱৱসেন সিদ্ধা. কুসলং ৱা অকুসলং ৱাতি ঠপেতব্বং. কস্মা? যস্মা পৰৱাদিনো অৱিপাকস্স কম্মভাৱো ন সিদ্ধো, ইতৰস্স পন সিদ্ধোতি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানং একাদসন্নং কিৰিযচিত্তানং ৱসেন তিকং পূৰেত্ৱা ঠপেতব্বং.

দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – যদি দ্ৱাৰা দ্ৱাৰন্তৰচাৰিনো হোন্তি, দ্ৱাৰসম্ভেদা কম্মসম্ভেদোপীতি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং ন সিযা, কম্মানম্পি কম্মন্তৰচৰণে এসেৱ নযো. যদি পন দ্ৱাৰানম্পি দ্ৱাৰভাৱেন কম্মন্তৰচৰণং কম্মানঞ্চ দ্ৱাৰন্তৰচৰণং ন সিযা, সুট্ঠুতৰং কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানং সিযা. ন পন কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰে অচৰণং অত্থি, কিন্তু দ্ৱাৰে অঞ্ঞস্মিঞ্চ চৰন্তি কম্মানি অঞ্ঞানিপি. যস্মা পন দ্ৱাৰে দ্ৱাৰানি ন চৰন্তি, তস্মা অদ্ৱাৰচাৰীহি দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহি কম্মানি দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি ৱৱত্থিতানি. ন কেৱলং কম্মানেৱ, তেহি পন দ্ৱাৰানিপীতি এৱং কম্মদ্ৱাৰানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতানি ‘‘যেভুয্যেনৱুত্তিতায তব্বহুলৱুত্তিতায চা’’তি ৱুচ্চমানায ৱৱত্থানযুত্তিযা. তত্থ দ্ৱাৰাপেক্খত্তা কম্মানং কাযকম্মাদিভাৱস্স অদ্ৱাৰচাৰীহি দ্ৱাৰেহি ৱৱত্থানং হোতি, ন পন দ্ৱাৰন্তৰচাৰীহি কম্মেহি দ্ৱাৰানং অৱৱত্থানং কম্মানপেক্খকাযদ্ৱাৰাদিভাৱেহি দ্ৱাৰেহি ৱৱত্থিতানং কাযকম্মাদীনং কাযকম্মদ্ৱাৰাদিৱৱত্থানকৰত্তা. অথ ৱা দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি কাযাদীহি উপলক্খিতানেৱ চৰন্তি পাণাতিপাতাদীনং এৱংসভাৱত্তা আণত্তিহত্থৱিকাৰাদীহি ৱুচ্চমানস্সপি কাযাদীহি সাধেতব্বসভাৱাৱবোধতো, তস্মা ন কম্মন্তৰস্স অত্তনি চৰন্তস্সপি দ্ৱাৰন্তৰং সনামং দেতি, নাপি কম্মং দ্ৱাৰস্স, তংতংদ্ৱাৰমেৱ পন কম্মস্স কম্মঞ্চ দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তম্পি অত্তনোযেৱ দ্ৱাৰস্স নামং দেতীতি সিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং. পুব্বে পন দ্ৱাৰেসু অনিবদ্ধতা কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰচৰণমেৱ সন্ধায ৱুত্তা, ন এতং ৱৱত্থানন্তি.

তত্থাতি তেসু দ্ৱাৰকম্মেসু. কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি তংসহজাতা ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ ৱুচ্চতি. কিঞ্চাপি হি সা তস্স কেনচি পকাৰেন পচ্চযো ন হোতি, তথাপি কম্মস্স ৱিসেসিকা ৱিঞ্ঞত্তি তংসহজাতা হোতীতি তস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৱেন ৱুত্তা যথাৱুত্তনিযমেন অঞ্ঞৱিসেসনস্স কম্মস্স ৱিসেসনন্তৰে উপ্পত্তিঅভাৱা. কাযেন পন কতত্তাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিং জনেত্ৱা তায জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদাদিনিপ্ফাদনতো অত্তনো নিপ্ফত্তিৱসেন ‘‘কাযেন কতং কম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. কাৰণভূতো হি পনেত্থ কাযোতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি এত্থ কম্মুনা কাযো কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি এৱং ৱৱত্থিতো, ন কাযো ইচ্চেৱ. যথা সূচিকম্মুনা সূচিকম্মকৰণন্তি ৱৱত্থিতা, ন সূচি ইচ্চেৱ, তথা ইদম্পি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসিতাতি অত্থো. এৱং সন্তেতি যথাৱুত্তং ৱৱত্থাননিযমং অগ্গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানী’’তিআদিৱচনমেৱ গহেত্ৱা চোদেতি. তত্থ এৱং সন্তেতি কম্মানং দ্ৱাৰচৰণে অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ৱৱত্থানে নামলাভে ৱিসেসনে সতীতি অত্থো.

কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

চতূহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতাতি এত্থ সুভাসিতভাসনসঙ্খাতা অপিসুণৱাচা, ধম্মভাসনসঙ্খাতো অসম্ফপ্পলাপো, পিযভাসনসঙ্খাতা অফৰুসৱাচা, সচ্চভাসনসঙ্খাতো অমুসাৱাদো চাতি এতা ৱাচা তথাপৱত্তা চেতনা দট্ঠব্বা. সহসদ্দা পনাতি তস্স ৱিকাৰস্স সদ্দেন সহ সম্ভূতত্তা ৱুত্তং. চিত্তানুপৰিৱত্তিতায পন সো ন যাৱ সদ্দভাৱীতি দট্ঠব্বো, ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি পৱত্তেন মহাঅট্ঠকথাৱাদেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনেন উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতি. ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৱচনতো অসোতৱিঞ্ঞেয্যসদ্দেন সহ ৱিঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তি নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি.

চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনন্তি এত্থ চ ন কোচি চিত্তসমুট্ঠানো সদ্দো অসঙ্গহিতো নাম অত্থীতি অধিপ্পাযেন মহাঅট্ঠকথাৱাদং পটিসেধেতি. ছব্বিধেন ৰূপসঙ্গহাদীসু হি ‘‘সোতৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি এত্থ ‘‘সুত’’ন্তি চ ন কোচি সদ্দো ন সঙ্গয্হতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ৱিঞ্ঞত্তিসহজমেৱ জিৱ্হাতালুচলনাদিকৰৱিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং ‘‘দিব্বসোতেন সুত্ৱা আদিসতী’’তি সুত্তে পট্ঠানে চ ওড়াৰিকসদ্দং সন্ধায ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অসোতৱিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা সিযা. সদ্দো চ অসোতৱিঞ্ঞেয্যো চাতি ৱিৰুদ্ধমেতন্তি পন পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো. ৱিঞ্ঞত্তিপচ্চযা ঘট্টনা ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনা. ৱিঞ্ঞত্তি এৱ ৱা. ঘট্টনাকাৰপ্পৱত্তভূতৱিকাৰো হি ‘‘ঘট্টনা’’তি ৱুত্তো. সঙ্ঘট্টনেন সহেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি, ন পুব্বাপৰভাৱেন. পথৱীধাতুযাতি ইদং ৱাযোধাতুযা ৱিয চালনং পথৱীধাতুযা সঙ্ঘট্টনং কিচ্চং অধিকন্তি কত্ৱা ৱুত্তং, ৱিকাৰস্স চ তপ্পচ্চযভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. তব্বিকাৰানঞ্হি ভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৱোতি. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৱিধানং কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱিয ৱেদিতব্বং.

তিসমুট্ঠানিককাযং…পে… ন লব্ভতি. ন হি চালনং উপাদিন্নঘট্টনন্তি. চালনঞ্হি দেসন্তৰুপ্পাদনপৰম্পৰতা, ঘট্টনং পচ্চযৱিসেসেন ভূতকলাপানং আসন্নতৰুপ্পাদোতি. উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থীতি উপত্থম্ভনেন ৱিনা পঠমচিত্তসমুট্ঠানাপি ঘট্টনাকাৰেন পৱত্ততীতি ঘট্টনত্থং উপত্থম্ভনেন পযোজনং নত্থি, লদ্ধাসেৱনেন চিত্তেনেৱ ঘট্টনস্স বলৱভাৱতো চাতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনং নত্থি অত্থীতি ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা

অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বাতি ইদং যস্স দ্ৱাৰং মনো, তংদস্সনত্থং ৱুত্তং. কপ্পেতীতি ‘‘ত্ৱং ফুসনং কৰোহি, ত্ৱং ৱেদযিত’’ন্তি এৱং কপ্পেন্তং ৱিয পৱত্ততীতি অত্থো. পকপ্পনঞ্চ তদেৱ. কিং পিণ্ডং কৰোতীতি আযূহনত্থৱসেন পুচ্ছতি. ফস্সাদিধম্মে হি অৱিপ্পকিণ্ণে কত্ৱা সকিচ্চেসু পৱত্তনং আযূহনং, তত্থেৱ ব্যাপাৰণং চেতযনং, তথাকৰণং অভিসঙ্খৰণন্তি. তেভূমকস্সেৱ গহণং লোকুত্তৰকম্মস্স কম্মক্খযকৰত্তা.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মকথাৱণ্ণনা

চেতযিত্ৱা কম্মং কৰোতীতি এত্থ যস্মা পুৰিমচেতনায চেতযিত্ৱা সন্নিট্ঠানকম্মং কৰোতি, তস্মা চেতনাপুব্বকং কম্মং তংচেতনাসভাৱমেৱাতি চেতনং অহং কম্মং ৱদামীতি অত্থো. অথ ৱা সমানকালত্তেপি কাৰণকিৰিযা পুব্বকালা ৱিয ৱত্তুং যুত্তা, ফলকিৰিযা চ অপৰকালা ৱিয. যস্মা চ চেতনায চেতযিত্ৱা কাযৱাচাহি চোপনকিৰিযং মনসা চ অভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোতি, তস্মা তস্সা কিৰিযায কাৰিকং চেতনং অহং কম্মং ৱদামীতি অত্থো. কাযে ৱাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযে ৱা. সতীতি ধৰমানে, অনিৰোধিতে ৱা. কাযসমুট্ঠাপিকা চেতনা কাযসঞ্চেতনা. এত্থ চ সুখদুক্খুপ্পাদকেন কম্মেন ভৱিতব্বং, চেতনা চ সুখদুক্খুপ্পাদিকা ৱুত্তাতি তস্সা কম্মভাৱো সিদ্ধো হোতি. সঞ্চেতনিযন্তি সঞ্চেতনসভাৱৱন্তং. সমিদ্ধিত্থেৰেন ‘‘সঞ্চেতনিযং, আৱুসো…পে… মনসা সুখং সো ৱেদযতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯) অৱিভজিত্ৱা ব্যাকতো. সুখৱেদনীযন্তিআদিনা পন ৱিভজিত্ৱা ব্যাকাতব্বো সো পঞ্হো, তস্মা সম্মা ব্যাকতো নাম ন হোতি. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যথা পন সুত্তানি ঠিতানি, তথা চোপনকিৰিযানিস্সযভূতা কাযৱাচা অভিজ্ঝাদিকিৰিযানিস্সযো চ মনোদ্ৱাৰানি, যায পন চেতনায তেহি কাযাদীহি কৰণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোন্তি ৱাসিআদীহি ৱিয ছেদনাদিং, সা চেতনা কম্মন্তি দ্ৱাৰপ্পৱত্তিযম্পি কম্মদ্ৱাৰাভেদনঞ্চ কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানঞ্চ দিস্সতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘কাযেন চে কতং কম্ম’’ন্তিআদিগাথাযো (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৱাৰ) অতিৱিয যুজ্জন্তি.

লোকুত্তৰমগ্গো ইধ লোকিযকম্মকথাযং অনধিপ্পেতোপি ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি. মনেন দুস্সীল্যন্তি কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমৱজ্জং সব্বং অকুসলং সঙ্গণ্হাতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৱাযামসতিসমাধিং ৱা. তম্পি চেতং ‘‘মনসা সংৱৰো সাধূ’’তি (সং. নি. ১.১১৬; ধ. প. ৩৬১) ৱুত্তস্স সংৱৰস্স পটিপক্খৱসেন ৱুত্তং, ন সীলৱিপত্তিৱসেন. ন হি সা মানসিকা অত্থীতি মগ্গস্সেৱ ভজাপনং মহাৱিসযত্তা. বোজ্ঝঙ্গা হি মনোকম্মমেৱ ভজেয্যুং, ন চ ন সক্কা মগ্গভজাপনেনেৱ তেসং ভজাপনং ৱিঞ্ঞাতুন্তি.

কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৱাৰে সংসন্দনং অৱৰোধনং দ্ৱাৰন্তৰে কম্মন্তৰুপ্পত্তিযম্পি কম্মদ্ৱাৰাভেদনঞ্চ দ্ৱাৰসংসন্দনং নাম. ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) কম্মপথপ্পত্তাৱ সন্নিট্ঠাপকচেতনা কম্মন্তি ৱুত্তাতি পুৰিমচেতনা সব্বা কাযকম্মং ন হোতীতি ৱুত্তং. আণাপেত্ৱা…পে… অলভন্তস্সাতি আণত্তেহি অমাৰিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ৱচীদুচ্চৰিতং নাম হোতি অকম্মপথভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৱত্তব্যাপাদৱসেন চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি কাযকম্মৱোহাৰলাভা. অব্বোহাৰিকা ৱা মনোকম্মৱোহাৰৱিৰহা. সসম্ভাৰপথৱীআদীসু আপাদযো এত্থ নিদস্সনং.

কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৱ ৱা. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হতায অননুজাননতো ‘‘তৱ সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. দসৱিধা ইদ্ধি পটিসম্ভিদামগ্গে ইদ্ধিকথায গহেতব্বা. ভাৱনামযন্তি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৱদতি. ঘটভেদো ৱিয পৰূপঘাতো, উদকৱিনাসো ৱিয ইদ্ধিৱিনাসো চ হোতীতি উপমা সংসন্দতি. তৱ পঞ্হোতি ভাৱনামযায পৰূপঘাতো হোতীতি ৱুত্তো ঞাপেতুং ইচ্ছিতো অত্থো. আথব্বণিদ্ধি ৱিজ্জামযিদ্ধি হোতি. সত্তমে পদেতি মণ্ডলাদিতো সত্তমে পদে.

ৱচনন্তৰেন গমেতব্বত্থং নেয্যত্থং, সযমেৱ গমিতব্বত্থং নীতত্থং. কিৰিযতো সমুট্ঠাতি, উদাহু অকিৰিযতোতি তেনাধিপ্পেতং সম্পজানমুসাৱাদং সন্ধায পুচ্ছতি, ন উপোসথক্খন্ধকে ৱুত্তং. তত্থ অৱুত্তমেৱ হি সো অনৰিযৱোহাৰং ৱুত্তন্তি গহেত্ৱা ৱোহৰতীতি. ৱাচাগিৰন্তি ৱাচাসঙ্খাতং গিৰং, ৱাচানুচ্চাৰণং ৱা.

খন্দসিৱাদযো সেট্ঠাতি খন্দাতি কুমাৰা. সিৱাতি মহেস্সৰা, মিচ্ছাদিট্ঠিযা নিদস্সনত্থমিদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নত্থিকদিট্ঠাদযো এৱ হি কম্মপথপ্পত্তা কম্মন্তি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকাতি কাযদ্ৱাৰে ৱচীদ্ৱাৰে চ সমুট্ঠিতাপি কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি চ ৱোহাৰং ন লভতি অভিজ্ঝাদিপ্পধানত্তা. ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্ম’’ন্তি পন ৱচনতো সভাৱেনেৱ সা মনোকম্মং, ন অভিজ্ঝাদিপক্খিকত্তাতি ‘‘অভিজ্ঝাদিপক্খিকাৱা’’তি ন ৱুত্তং. ইমস্মিং পন ঠানে কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা চিন্তনকালে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মনোদ্ৱাৰে এৱ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা চেতনায অব্বোহাৰিকভাৱো কথঞ্চি নত্থীতি অধিপ্পাযো.

‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনতো (কথা. ৫৩৯) পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা তব্বিৰতিৱিসিট্ঠা চেতনাৱ পাণাতিপাতৱিৰতিআদিকা হোন্তীতি ‘‘চেতনাপক্খিকা ৱা’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘ৱিৰতিপক্খিকা’’তি. ৰক্খতীতি অৱিনাসেত্ৱা কথেতি. ভিন্দতীতি ৱিনাসেত্ৱা কথেতি.

কম্মকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চক্খুৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দ্ৱাৰং. চক্খু চ তং ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰঞ্চাতি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰং. চক্খু ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰন্তি ৱা অসমাসনিদ্দেসো. তং পন চক্খুমেৱ. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘চক্খুনা সংৱৰো সাধূ’’তিআদিকায (ধ. প. ৩৬০) গাথায পসাদকাযচোপনকাযসংৱৰে একজ্ঝং কত্ৱা কাযেন সংৱৰো ৱুত্তো, তং ইধ ভিন্দিত্ৱা অট্ঠ সংৱৰা, তপ্পটিপক্খভাৱেন অসংৱৰা অট্ঠ কথিতা. সীলসংৱৰাদযোপি পঞ্চেৱ সংৱৰা সব্বদ্ৱাৰেসু উপ্পজ্জমানাপি, তপ্পটিপক্খভাৱেন দুস্সীল্যাদীনি অসংৱৰাতি ৱুত্তানি. তত্থ দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা. মুট্ঠস্সচ্চং সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. পমাদন্তি কেচি. সীতাদীসু পটিঘো অক্খন্তি. থিনমিদ্ধং কোসজ্জং.

ৱিনা ৱচীদ্ৱাৰেন সুদ্ধং কাযদ্ৱাৰসঙ্খাতন্তি ইদং ৱচীদ্ৱাৰসল্লক্খিতস্স মুসাৱাদাদিনোপি কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিসব্ভাৱা অসুদ্ধতা অত্থীতি তংনিৱাৰণত্থং ৱুত্তং. ন হি তং কাযকম্মং হোতি. সুদ্ধৱচীদ্ৱাৰোপলক্খিতং পন ৱচীকম্মমেৱ হোতীতি. এত্থ অসংৱৰোতি এতেন সুদ্ধকাযদ্ৱাৰেন উপলক্খিতো অসংৱৰো দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানোপি ৱুত্তো. দ্ৱাৰন্তৰানুপলক্খিতং সব্বং তংদ্ৱাৰিকাকুসলঞ্চেতি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা কম্মপথসংসন্দনে ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জমানো অসংৱৰো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদি ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন ৱচীঅসংৱৰৱসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সহ অৱিৰুদ্ধং হোতি. অসংৱৰো হি দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৱাৰে এৱাতি ৱুচ্চতি, সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোতি চ, কম্মং অঞ্ঞদ্ৱাৰে অঞ্ঞদ্ৱাৰৱসেন চাতি এৱং অৱিৰুদ্ধং.

অথ ৱা এত্থাতি সুদ্ধং অসুদ্ধন্তি এতং অৱিচাৰেত্ৱা এতস্মিং চোপনেতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সতি দ্ৱাৰন্তৰোপলক্খিতং কম্মপথভাৱপ্পত্ততায ৱচীমনোকম্মং চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰে উপ্পন্নং, সেসং সব্বং তংদ্ৱাৰুপ্পন্নাকুসলং ৱিয ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. কম্মপথভাৱপ্পত্তিযা দ্ৱাৰন্তৰুপ্পন্নং কাযকম্মঞ্চ তথা ন ৱুচ্চতীতি কম্মপথসংসন্দনৱিৰোধো সিযা, তদৱিৰোধং তত্থেৱ ৱক্খাম. সীলসংৱৰাদযো পঞ্চ নিক্খেপকণ্ডে আৱি ভৱিস্সন্তি. তত্থ ঞাণসংৱৰে পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স, ৱীৰিযসংৱৰে চ আজীৱপাৰিসুদ্ধিযা অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.

অকুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা

সৰসেনেৱ চ পতনসভাৱস্স পাণস্স অন্তৰা এৱ অতীৱ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৱাৱ সীঘং পাতনন্তি অত্থো. অতিক্কম্ম ৱা সত্থাদীহি অভিভৱিত্ৱা পাতনং অতিপাতো. পযোগৱত্থুমহন্ততাদীহি মহাসাৱজ্জতা তেহি পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৱভাৱতো. যথাৱুত্তপচ্চযৱিপৰিযাযেপি তংতংপচ্চযেহি উপ্পজ্জমানায চেতনায বলৱাবলৱৱসেনেৱ অপ্পসাৱজ্জমহাসাৱজ্জতা ৱেদিতব্বা. ইদ্ধিমযো কম্মৱিপাকজিদ্ধিমযো দাঠাকোটিকাদীনং ৱিয.

গোত্তৰক্খিতা সগোত্তেহি ৰক্খিতা. ধম্মৰক্খিতা সহধম্মিকেহি ৰক্খিতা. সসামিকা সাৰক্খা. যস্সা গমনে ৰঞ্ঞা দণ্ডো ঠপিতো, সা সপৰিদণ্ডা. অত্থভঞ্জকোতি কম্মপথপ্পত্তং ৱুত্তং. কম্মপথকথা হেসাতি. অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতাযাতিআদি মুসাৱাদসামঞ্ঞতো ৱুত্তং. হসাধিপ্পাযেন ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্সেৱ মুসাৱাদো. সুঞ্ঞভাৱন্তি পীতিৱিৰহিততায ৰিত্ততং. অত্থৱিপন্নতায ন হদযঙ্গমা. অগ্গণ্হন্তেতি অসদ্দহন্তে কম্মপথভেদো ন হোতি. যো কোচি পন সম্ফপ্পলাপো দ্ৱীহি সম্ভাৰেহি সিজ্ঝতীতি. অত্তনো পৰিণামনং চিত্তেনেৱাতি ৱেদিতব্বং. মিচ্ছা পস্সতীতি ৱিতথং পস্সতি.

কোট্ঠাসতোতি ফস্সপঞ্চমকাদীসু চিত্তঙ্গকোট্ঠাসেসু যে কোট্ঠাসা হোন্তি, ততোতি অত্থো. ননু চ চেতনা কম্মপথেসু ন ৱুত্তাতি পটিপাটিযা সত্তন্নং কম্মপথভাৱো ন যুত্তোতি? ন, অৱচনস্স অঞ্ঞহেতুত্তা. ন হি চেতনায অকম্মপথত্তা কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, কদাচি পন কম্মপথো হোতি, ন সব্বদাতি কম্মপথভাৱস্স অনিযতত্তা অৱচনং. যদা পন কম্মপথো হোতি, তদা কম্মপথৰাসিসঙ্গহো ন নিৱাৰিতোতি. ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা পৰিত্তাৰম্মণা এৱা’’তি এতেন অদিন্নাদানাদীনং সত্তাৰম্মণভাৱৱিৰোধং ‘‘সত্তসঙ্খাতে সঙ্খাৰে এৱ আৰব্ভ পৱত্তিতো’’তি সযমেৱ পৰিহৰিস্সতি. ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি পৱত্তমানা দিট্ঠি তেভূমকধম্মৱিসযাৱাতি সঙ্খাৰাৰম্মণতা ৱুত্তা. ৱিপাকনিস্সন্দফলানি যথাক্কমং নিৰযাদিৱিপাকদুগ্গততাদীনি.

অকুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা

পাণাতিপাতাদীহি পন ৱিৰতিযোতি এতং যাহি ৱিৰতীহি সম্পযুত্তা চেতনা ‘‘কাযৱচীকম্মানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তাসঞ্চ কম্মপথভাৱো যুত্তোতি কত্ৱা ৱুত্তং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৱট্টন্তি ৱিৰতিযোপী’’তি. অল্লসসমংসন্তি জীৱমানকসসমংসং. ৱোৰোপেতা হুত্ৱা নাভিজানামি. দুস্সীল্যাদাৰম্মণা তদাৰম্মণা. জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণা কথং দুস্সীল্যাদীনি পজহন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. অনভিজ্ঝা…পে… ৱিৰমন্তস্সাতি অভিজ্ঝং পজহন্তস্সাতি অত্থো. ন হি মনোদুচ্চৰিতা ৱিৰতি অত্থি অনভিজ্ঝাদীহেৱ তপ্পহানতো.

কম্মপথসংসন্দনকথাৱণ্ণনা

কম্মপথপ্পত্তানং দুস্সীল্যাদীনং অসংৱৰানং তথা দুচ্চৰিতানঞ্চ অকুসলকম্মপথেহি কম্মপথপ্পত্তানমেৱ চ সুসীল্যাদীনং সংৱৰানং তথা সুচৰিতানঞ্চ কুসলকম্মপথেহি অত্থতো নানত্তাভাৱদস্সনং. অথ ৱা তেসং ফস্সদ্ৱাৰাদীহি অৱিৰোধভাৱেন দীপনং কম্মপথসংসন্দনন্তি কেচি ৱদন্তি, তদেতং ৱিচাৰেতব্বং. ন হি পঞ্চফস্সদ্ৱাৰপঞ্চঅসংৱৰদ্ৱাৰপঞ্চসংৱৰদ্ৱাৰেসু উপ্পন্নানং অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ কম্মপথতা অত্থি পাণাতিপাতাদীনং পৰসন্তকৱত্থুলোভপৰসত্তাৰম্মণব্যাপাদঅহেতুকদিট্ঠিআদীনঞ্চ তেসু দ্ৱাৰেসু অনুপ্পত্তিতো. তিৱিধকআযদুচ্চৰিতাদীনি চ কম্মপথাতি পাকটা এৱাতি কিং তেসং কম্মপথেহি নানত্তাভাৱদস্সনেন, ন চ দুচ্চৰিতানং সুচৰিতানঞ্চ ফস্সদ্ৱাৰাদিৱসেন উপ্পত্তি দীপিতা, নাপি অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ যতো তেসং ফস্সদ্ৱাৰাদীহি অৱিৰোধভাৱেন দীপনা সিযা, কেৱলং পন ফস্সদ্ৱাৰাদিৱসেন উপ্পন্নানং অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ কাযকম্মাদিতা দীপিতা. যদি চ এত্তকং কম্মপথসংসন্দনং, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতী’’তিআদি কম্মপথসংসন্দনং ন সিযা. এসাপি ছফস্সদ্ৱাৰাদীহি অৱিৰোধদীপনাতি চে, ৱুত্তমেৱ পকাৰন্তৰেন দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং. সমুচ্চযত্থে চ অথ ৱা-সদ্দে কম্মপথপ্পত্তানেৱ দুস্সীল্যাদীনি কাযকম্মাদিনামেহি ৱদন্তেহি মনোকম্মস্স ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পত্তি ন ৱত্তব্বা. ন হি তং চক্খুদ্ৱাৰাদিৱসেন উপ্পজ্জতীতি. যদি চ কম্মপথপ্পত্তা এৱ অসংৱৰাদযো গহিতা, দুচ্চৰিতেহি অঞ্ঞেসং অসংৱৰানং অভাৱা তেসঞ্চ তংতংকম্মভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অসংৱৰো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা. ৱুচ্চমানে হি তস্মিং সঙ্কৰো সিযা, ৱচীমনোকম্মানিপি হি কাযদ্ৱাৰে উপ্পজ্জন্তি, তথা সেসদ্ৱাৰেসুপি কম্মন্তৰানীতি.

অথ পন দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানং কম্মন্তৰম্পি তংদ্ৱাৰিককম্মমেৱ সিযা, ‘‘তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং অকুসলং কাযকম্মমেৱা’’তিআদি, ‘‘অকুসলং কাযকম্মং চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন ৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন চ উপ্পজ্জতী’’তিআদি চ ৱিৰুজ্ঝেয্য. দুচ্চৰিতানঞ্হি অঞ্ঞদ্ৱাৰচৰণং অত্থি, ন চস্স দ্ৱাৰন্তৰুপ্পন্নং কম্মন্তৰং হোতীতি. তস্মা হেট্ঠা কম্মপথপ্পত্তানং এৱ কাযকম্মাদিভাৱস্স ৱুত্তত্তা সেসানঞ্চ তংতংদ্ৱাৰুপ্পন্নানং কুসলাকুসলানং দ্ৱাৰসংসন্দনে তংতংদ্ৱাৰপক্খিকভাৱস্স কতত্তা ইধ কম্মপথং অপ্পত্তানঞ্চ চেতনাভাৱতো অকম্মানঞ্চ অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ ভজাপিযমানানং কম্মপথানং ৱিয কাযকম্মাদিতাদীপনং, কম্মপথপ্পত্তানং তিৱিধকাযদুচ্চৰিতাদীনং তিৱিধকাযসুচৰিতাদীনঞ্চ দ্ৱাৰন্তৰচৰণেপি কাযকম্মাদিভাৱাৱিজহনদীপনং, যথাপকাসিতানঞ্চ কম্মপথভাৱং পত্তানং অপত্তানঞ্চ অকুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ কুসলকাযকম্মাদীনঞ্চ ফস্সদ্ৱাৰাদীহি উপ্পত্তিপকাসনঞ্চ কম্মপথসংসন্দনং নাম. কস্মা? অকম্মপথানং কম্মপথেসু কম্মপথানঞ্চ অকম্মপথেসু সমাননামতাৱসেন, কম্মপথানং কম্মপথেসু সামঞ্ঞনামাৱিজহনৱসেন, উভযেসঞ্চ উপ্পত্তিৱসেন দ্ৱাৰেসু এত্থ সংসন্দিতত্তা.

তত্থ তিৱিধকম্মদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নানং কম্মানং ঞাতকম্মভাৱতায তংতংকম্মভাৱস্স অৱচনীযত্তা কম্মদ্ৱাৰেসু তেসং উপ্পত্তিযা চ ৱুত্তত্তা পঞ্চৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰৱসেন অসংৱৰাদীনং উপ্পত্তিপৰিযাযৱচনাভাৱতো চ কম্মদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানি ৱিৰজ্ঝিত্ৱা ‘‘পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন হি উপ্পন্নো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি সুখং ৱা’’তিআদিনা ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনাক্খন্ধো অত্থি কুসলো’’তিআদিনা চ পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন অসংৱৰাদীনং উপ্পত্তিপৰিযাযো ৱুত্তো, ন চ ‘‘যমিদং চক্খুৱিঞ্ঞাণপচ্চযা’’তিআদিৱচনং অত্থীতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো’’তিআদি (ধ. স. ১ কম্মকথা; মহানি. অট্ঠ. ৮৬). তেন হি অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সাদীহি অসহজাতত্তা মনোসম্ফস্সসহজাতানঞ্চ চক্খুসম্ফস্সদ্ৱাৰাদিৱসেন উপ্পত্তি দীপিতাতি. ‘‘সো হি কাযদ্ৱাৰে চোপনং পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতী’’তিআদিনা ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিনা চ ৱচীকম্মাদীনঞ্চ কম্মপথপ্পত্তানং অসংৱৰভূতানং কাযকম্মাদিভাৱে আপন্নে ‘‘চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং অকুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিনা অপৱাদেন নিৱত্তি দট্ঠব্বা. এৱঞ্চ কত্ৱা পুব্বে দস্সিতেসু অসংৱৰৱিনিচ্ছযেসু দুতিযৱিনিচ্ছযেসু চ ন কোচি ৱিৰোধো. ন হি ৱচীকম্মাদিভূতো চোপনকাযঅসংৱৰো কাযকম্মাদি হোতীতি.

অকুসলং মনোকম্মং পন ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি, তং কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং পত্তং অকুসলং কাযৱচীকম্মং হোতীতি এত্থ কিং তং অকুসলং মনোকম্মং নাম, হেট্ঠা দস্সিতনযেন চ কাযৱচীদ্ৱাৰেসু উপ্পন্নং তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং চোপনং অপ্পত্তং সব্বাকুসলঞ্চ. যদি এৱং তস্স কাযৱচীকম্মভাৱো নত্থীতি ‘‘চোপনপ্পত্তং কাযৱচীকম্মং হোতী’’তি ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি চোপনপ্পত্তং কাযে ৱাচায চ অকুসলং কম্মং হোতীতি অত্থসিদ্ধিতো. কম্মং পন হোন্তং কিং কম্মং হোতীতি? মনোকম্মমেৱ হোতীতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – চোপনপ্পত্তং অকুসলং কাযদ্ৱাৰে ৱচীদ্ৱাৰে চ মনোকম্মং হোতীতি. অথ ৱা তং-সদ্দস্স মনোকম্মেন সম্বন্ধং অকত্ৱা ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন যং উপ্পজ্জতি, তন্তি যথাৱুত্তউপ্পাদমত্তপৰিচ্ছিন্নেন সম্বন্ধো কাতব্বো. কিং পন তন্তি? কম্মকথায পৱত্তমানত্তা কম্মন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, তঞ্চ মনোসম্ফস্সদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানম্পি তিৱিধং কম্মং হোতীতি. যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ নিযমস্স অকতত্তা চোপনপ্পত্তি উপলক্খণভাৱেন কাযৱচীকম্মনামসাধিকাৱ, ন পন সব্বম্পি চোপনপ্পত্তং কাযৱচীকম্মমেৱ, নাপি কুসলপক্খে চোপনং অপ্পত্তং কাযৱচীকম্মং ন হোতীতি অযমত্থো সিদ্ধোৱ হোতীতি.

অথ ৱা তন্তি তং ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জমানং মনোকম্মন্তি সব্বং মনসাপি নিপ্ফজ্জমানং কম্মং মনোকম্মন্তি চোদকাধিপ্পাযেন গহেত্ৱা ৱদতি, ন পুব্বে দস্সিতমনোকম্মন্তি. যো হি পৰস্স অধিপ্পাযো ‘‘মনসা নিপ্ফত্তিতো সব্বেন মনোকম্মেনেৱ ভৱিতব্বং, ন কাযৱচীকম্মেনা’’তি, তং নিৱত্তেত্ৱা কম্মত্তযনিযমং দস্সেতুং ইদমাৰদ্ধং ‘‘তং কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং পত্ত’’ন্তিআদি. এত্থ চ সঙ্কৰাভাৱো পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অথ ৱা কম্মন্তি অৱিসেসেন কম্মসদ্দমত্তেন সম্বন্ধং কত্ৱা যথাৱুত্তো কম্মপ্পভেদো যথা হোতি, তং পকাৰং দস্সেতি. অসঙ্কৰো চ ৱুত্তনযোৱ. যং পন ৱদন্তি ‘‘কাযৱচীকম্মসহজাতা অভিজ্ঝাদযো যদা চেতনাপক্খিকা হোন্তি, তদা তানি মনোকম্মানি কাযৱচীকম্মানি হোন্তী’’তি, তঞ্চ ন, চেতনাপক্খিকানং মনোকম্মত্তাভাৱা. অব্বোহাৰিকত্তে চ মনোকম্মতা সুট্ঠুতৰং নত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অব্বোহাৰিকা ৱা’’তি. তস্মা মনোকম্মস্স কাযৱচীকম্মতা ন ৱত্তব্বা. অভিজ্ঝাদিকিৰিযাকাৰিকায এৱ চেতনায সম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো মনোকম্মং, ন পাণাতিপাতাদিকাযৱচীকিৰিযাকাৰিকাযাতি ভিয্যোপি তেসং মনোকম্মতাতি ন তেসং মনোকম্মানং সতং কাযৱচীকম্মতা ৱত্তব্বাতি. এৱং কম্মানং দ্ৱাৰেসু দ্ৱাৰানঞ্চ কম্মেসু অনিযতত্তা দ্ৱাৰনিবন্ধনং ন কতং. ইদানি অকতেপি চ দ্ৱাৰনিবন্ধনে যেসং দ্ৱাৰানং ৱসেন ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তেসং তংতংদ্ৱাৰকম্মপথানঞ্চ ৱসেন উপ্পত্তিযা যথাভট্ঠপাড়িযা ৱুত্তায চ দীপনত্থং ‘‘তত্থ কামাৱচৰ’’ন্তিআদিমাহ. চিত্তং তিৱিধকম্মদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতীতি ইদং মনোকম্মদ্ৱাৰভূতস্স তেন সভাৱেন উপ্পত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং. যথা ৱা চিত্তং চিত্তাধিপতেয্যন্তি সম্পযুত্তৱসেন ৱুচ্চতি, এৱমিধাপীতি ৱেদিতব্বং. চোপনদ্ৱযৰহিতস্স মনোপবন্ধস্স মনোকম্মদ্ৱাৰভাৱে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.

কম্মপথসংসন্দনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অযং যোজনাতি ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা’’তি এতেন সহ ‘‘যং যং ৱা পনা’’তি এতস্স অযং সম্বন্ধোতি অত্থো. কো পনাযং সম্বন্ধোতি? যেন ৱচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বজ্ঝন্তি, তং পুব্বাপৰৱচনে পযোজনং সম্বন্ধো. ইধ চ সব্বাৰম্মণতাদিদস্সনং ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা’’তি এতস্স অনন্তৰং ‘‘যং যং ৱা পনা’’তি এতস্স ৱচনে পযোজনং যোজনা দট্ঠব্বং. তত্থ ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা আৰব্ভা’’তি এত্তকেন আপন্নং দোসং দস্সেত্ৱা তন্নিৱত্তনৱসেন ‘‘যং যং ৱা পনা’’তি এতস্স পযোজনং দস্সেতুং ‘‘হেট্ঠা’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে ‘‘যং যং ৱাপনা’’তি এতেন অপ্পধানম্পি ৰূপাদিং আকড্ঢতি. ন হি পধানস্স চিত্তস্স অত্তনোযেৱ আৰম্মণভাৱো অত্থীতি. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনাতি সব্বাৰম্মণতাদিনযেন. ‘‘হেট্ঠা গহিতমেৱ গহিতন্তি ৱত্ৱা তস্স ৱচনে পযোজনং দস্সেতুং ‘ৰূপং ৱা…পে… ইদং ৱা ইদং ৱা আৰব্ভা’তি কথেতুং ইদং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ইদং ৱা ইদং ৱাতি এতং সব্বাৰম্মণতাদিং সন্ধায কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ধম্মুদ্দেসৱাৰকথা

ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা

আচৰিযানন্তি ৰেৱতাচৰিযস্স. ন পনেতং সাৰতো দট্ঠব্বং. ন হি ফস্সাদীনং কামাৱচৰাদিভাৱদস্সনত্থং ইদমাৰদ্ধং, কিন্তু তস্মিং সমযে ফস্সাদিসভাৱদস্সনত্থন্তি.

চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতত্তাতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিৰিযাভাৱেন ৱুচ্চন্তীতি ফস্সো ‘‘চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো’’তি ৱুত্তো. কামং উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো চিত্তচেতসিকৰাসি ৱা আৰম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৱেদনায তংসমকালমেৱ ৱেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স পদীপো ৱিয ৱেদনাদীনং পচ্চযৱিসেসো হোতীতি পুৰিমকালো ৱিয ৱুত্তো. গোপানসীনং উপৰি তিৰিযং ঠপিতকট্ঠং পক্খপাসো. কট্ঠদ্ৱযাদি ৱিয একদেসেন একপস্সেন অনল্লীযমানোপি ৰূপেন সহ ফস্সস্স সামঞ্ঞং অনল্লীযমানং সঙ্ঘট্টনমেৱ, ন ৱিসযভাৱো, সঙ্ঘট্টনঞ্চ ফস্সস্স চিত্তাৰম্মণানং সন্নিপতনভাৱো এৱ. ৱত্থাৰম্মণসন্নিপাতেন সম্পজ্জতীতি সঙ্ঘট্টনসম্পত্তিকো ফস্সো. পাণিদ্ৱযস্স সন্নিপাতো ৱিয চিত্তাৰম্মণসন্নিপাতো ফস্সো চিত্তস্স আৰম্মণে সন্নিপতিতপ্পৱত্তিযা পচ্চযো হোতীতি কিচ্চট্ঠেনেৱ ৰসেন সঙ্ঘট্টনৰসো. তথা পচ্চযভাৱো হি তস্স ফস্সস্স সঙ্ঘট্টনকিচ্চন্তি. যথা হি পাণিযা পাণিম্হি সঙ্ঘট্টনং তব্বিসেসভূতা ৰূপধম্মা, এৱং চিত্তস্স আৰম্মণে সঙ্ঘট্টনং তব্বিসেসভূতো একো চেতসিকধম্মো দট্ঠব্বো. চিত্তেযেৱাতি এতেন চেতসিকসভাৱতং ৱত্থাৰম্মণেহি অসংসট্ঠং সঙ্ঘট্টনং ৱেদনায দস্সেতি, ন পন ৱত্থুনিস্সযতং পটিক্খিপতি. তস্স ফস্সস্স কাৰণভূতো তদনুৰূপো সমন্নাহাৰো তজ্জাসমন্নাহাৰো. ইন্দ্ৰিযস্স তদভিমুখভাৱো আৱজ্জনায চ আৰম্মণকৰণং ৱিসযস্স পৰিক্খততা অভিসঙ্খততা ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱকৰণন্তি অত্থো.

সুখৱেদনাযমেৱ লব্ভতি অস্সাদভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ৱিস্সৱিতাযাতি অৰহতায. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং অৰহত্থো ৱিপুব্বো সুসদ্দো. ৱিস্সৱং ৱা সজনং ৱসিতা কামকাৰিতা ৱিস্সৱিতা. আৰম্মণৰসেকদেসমেৱ অনুভৱন্তীতি ইদং ফুসনাদিকিচ্চং একদেসানুভৱনমিৱ হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱেদযিতসভাৱো এৱ হি অনুভৱনন্তি. ফুসনাদিভাৱেন ৱা আৰম্মণগ্গহণং একদেসানুভৱনং, ৱেদযিতভাৱেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৱনং. এৱং সভাৱানেৱ তানি গহণানীতি ন ৱেদনায ৱিয ফস্সাদীনম্পি যথাসককিচ্চকৰণেন সামিভাৱানুভৱনং চোদেতব্বং. অযং ইধাতি এতেন পঞ্চসু ৱেদনাসু ইমস্মিং চিত্তে অধিপ্পেতং সোমনস্সৱেদনং ৱদতি, তস্মা অসোমনস্সৱেদনং অপনেত্ৱা গহিতায সোমনস্সৱেদনায সমানা ইট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.

নিমিত্তেন পুনসঞ্জাননকিচ্চা পচ্চাভিঞ্ঞাণৰসা. পুনসঞ্জাননস্স পচ্চযো পুনসঞ্জাননপচ্চযো, তদেৱ নিমিত্তং পুন…পে… নিমিত্তং, তস্স কৰণং পুন…পে… কৰণং. পুনসঞ্জাননপচ্চযভূতং ৱা নিমিত্তকৰণং পুন…পে… কৰণং, তদস্সা কিচ্চন্তি অত্থো. পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকৰণং নিমিত্তকাৰিকায নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা চ সব্বায সঞ্ঞায সমানং ৱেদিতব্বং. ঞাণমেৱ অনুৱত্ততি, তস্মা অভিনিৱেসকাৰিকা ৱিপৰীতগ্গাহিকা চ ন হোতীতি অধিপ্পাযো. এতেনুপাযেন সমাধিসম্পযুত্তায অচিৰট্ঠানতা চ ন হোতীতি দট্ঠব্বা.

অভিসন্দহতীতি পবন্ধতি পৱত্তেতি. চেতনাভাৱো ব্যাপাৰভাৱো. দিগুণুস্সাহাতি ন দিগুণং ৱীৰিযযোগং সন্ধায ৱুত্তং, অত্তনো এৱ পন ব্যাপাৰকিচ্চস্স মহন্তভাৱং দীপেতি. উস্সাহনভাৱেনাতি আদৰভাৱেন. সা হি সযং আদৰভূতা সম্পযুত্তে আদৰযতীতি.

ৱিজাননং আৰম্মণস্স উপলদ্ধি. সন্দহনং চিত্তন্তৰস্স অনুপ্পবন্ধনং. চক্খুনা হি দিট্ঠন্তি চক্খুনা দট্ঠব্বং. যথা ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাত’’ন্তি দট্ঠব্বাদি ৱুচ্চতি, এৱমিধাপি ৱেদিতব্বং. চক্খুনা হীতিআদীসু চক্খুনা…পে… মনসা দ্ৱাৰেনাতি অত্থো. নগৰগুত্তিকস্স ৱিয চিত্তস্স আৰম্মণৱিভাৱনমত্তং উপধাৰণমত্তং উপলদ্ধিমত্তং কিচ্চং, আৰম্মণপটিৱেধনপচ্চাভিঞ্ঞাণাদি পন কিচ্চং পঞ্ঞাসঞ্ঞাদীনন্তি ৱেদিতব্বং. পুৰিমনিদ্দিট্ঠন্তি সমযৱৱত্থানে নিদ্দিট্ঠং. ভাৱেন্তো ৱিয ন ন উপ্পজ্জতি, কিন্তু উপ্পজ্জতীতি দস্সেতুং ‘‘চিত্তং হোতী’’তি ৱুত্তন্তি এতং হোতি-সদ্দস্স উপ্পজ্জতি-সদ্দস্স চ সমানত্থত্তে সতি যুজ্জেয্য, তদত্থত্তে চ তত্থ উপ্পন্নং হোতীতি ন ৱুচ্চেয্য. ন হি যুত্তং উপ্পন্নং উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং. চিত্তস্স চ উপ্পন্নতা সমযৱৱত্থানে ৱুত্তা এৱাতি কিং তস্স পুন উপ্পত্তিদস্সনেন. যেন চ সমযৱৱত্থানং কতং, তস্স নিদ্দেসো ন ন সক্কা কাতুন্তি কিং তং নিদ্দেসত্থং উদ্দেসেন দুতিযেন, নিদ্দেসেনেৱ চ ফস্সাদীহি চ অঞ্ঞত্তং চিত্তস্স সিজ্ঝতীতি কিং তদত্থেন পুন ৱচনেন, অঞ্ঞপ্পযোজনত্তা পন পুৰিমস্স চিত্তৱচনস্স পচ্ছিমং ৱুত্তং. পুৰিমঞ্হি সমযৱৱত্থানত্থমেৱ ৱুত্তং, ন ৱৱত্থিতসমযে ৱিজ্জমানধম্মদস্সনত্থং, ইতৰঞ্চ তস্মিং সমযে ৱিজ্জমানধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন সমযৱৱত্থানত্থং, ন চ অঞ্ঞদত্থং ৱচনং অঞ্ঞদত্থং ৱদতি, ন চ লেসেন ৱুত্তোতি কত্ৱা মহাকাৰুণিকো অত্থং পাকটং ন কৰোতীতি.

ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা

ৱিতক্কেতীতি ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুনিৱত্তনত্থং ধম্মমেৱ কত্তাৰং নিদ্দিসতি. তস্স পন ৱসৱত্তিভাৱনিৱাৰণত্থং ‘‘ৱিতক্কনং ৱা’’তি ভাৱনিদ্দেসো. ৰূপং ৰূপন্তি পথৱী পথৱীতি ৱা আকোটেন্তো ৱিয হোতীতি আকোটনলক্খণো. আদিতো, অভিমুখং ৱা হননং আহননং, পৰিতো, পৰিৱত্তেত্ৱা ৱা আহননং পৰিযাহননং. ৱিচাৰতো ওড়াৰিকট্ঠেন ৱিচাৰস্সেৱ পুব্বঙ্গমট্ঠেন অনুৰৱতো ওড়াৰিকো তস্স চ পুব্বঙ্গমো ঘণ্টাভিঘাতো ৱিয হোতি ৱিতক্কো. সো যথা ঘণ্টাভিঘাতো পঠমাভিনিপাতো হোতি, এৱং আৰম্মণাভিমুখনিৰোপনট্ঠেন পঠমাভিনিপাতো হোতি. ৱিপ্ফাৰৱাতি ৱিচলনযুত্তো. অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তিযন্তি উপচাৰে ৱা অপ্পনাযং ৱা সন্তানেন পৱত্তিযং. তত্থ হি ৱিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৱা আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা পৱত্ততি. মণ্ডলন্তি খলমণ্ডলং.

পিণযতীতি তপ্পেতি, ৱড্ঢেতি ৱা. ফৰণৰসাতি পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনৰসা. উদগ্গভাৱো ওদগ্যং. খুদ্দিকা লহুং লোমহংসনমত্তং কত্ৱা ভিন্না ন পুন উপ্পজ্জতি. খণিকা বহুলং উপ্পজ্জতি. উব্বেগতো ফৰণা নিচ্চলত্তা চিৰট্ঠিতিকত্তা চ পণীততৰা. পস্সদ্ধিযা নিমিত্তভাৱেন গব্ভং গণ্হন্তী. অপ্পনাসম্পযুত্তাৱ পীতি অপ্পনাসমাধিপূৰিকাতি কত্ৱা সা ঠপিতা. ইতৰা দ্ৱে খণিকোপচাৰসমাধিপূৰিকা পীতী.

সমাধিচিত্তেনাতি সমাধিসহিতচিত্তেন. অৱিসাৰো অত্তনো এৱ অৱিসৰণসভাৱো. অৱিক্খেপো সম্পযুত্তানং অৱিক্খিত্ততা. যেন সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো ধম্মো অৱিক্খেপোতি. ৱিসেসতোতি যেভুয্যেন. সুখৱিৰহিতোপি হি অত্থি সমাধীতি. পদীপনিদস্সনেন সন্তানট্ঠিতিভাৱং সমাধিস্স দস্সেতি.

ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্ৰিযৰাসিৱণ্ণনা

সদ্দহন্তি এতাযাতি সদ্দহনকিৰিযায পৱত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৱেন সদ্ধায পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথাপচ্চযভাৱে সতি ‘‘পুগ্গলো সদ্দহতী’’তি ৱোহাৰো হোতি. পসাদনীযট্ঠানেসু পসাদস্স পটিপক্খভূতং অকুসলং অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো চ. পসাদভূতো নিচ্ছযো ৱত্থুগতো অধিমোক্খলক্খণং, ন যেৱাপনকাধিমোক্খোতি. ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ‘‘মং অন্তৰেন তুম্হাকং অধিমুচ্চনং নত্থি, মযা সদ্দহথা’’তি ৱিয অত্তানং অনুৱত্তেতি সম্পযুত্তধম্মে. এৱং সেসেসুপি. পক্খন্দনন্তি সংসীদনং. পঙ্কো কদ্দমতো ঘনীভূতো হোতি. পণকং পিচ্ছিলং উদকমলং. পীতং উদকং. ওকপ্পনলক্খণাতি অনুপৱিসিত্ৱা এৱমেতন্তি কপ্পনলক্খণা. অকলুসভাৱো অকালুসিযং, অনাৱিলভাৱোতি অত্থো. বুদ্ধাদিৱত্থূনি সদ্ধেয্যানি. সপ্পুৰিসূপসেৱনসদ্ধম্মসৱনযোনিসোমনসিকাৰধম্মানুধম্মপটিপত্তিযো সোতাপত্তিযঙ্গানি. কুসলধম্মানং আদানে হত্থো ৱিয, সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনে ৱিত্তং ৱিয, অমতকসিফলফলনে বীজং ৱিয দট্ঠব্বা.

ৱীৰভাৱোতি যেন ৱীৰো নাম হোতি, সো ধম্মোতি অত্থো. অনুবলপ্পদানং পগ্গহো. মগ্গো গন্তব্বো হোতি, মগ্গো গতো, কম্মং কত্তব্বং, কম্মং কতং, অপ্পমত্তকো আবাধো উপ্পন্নো, গিলানা ৱুট্ঠিতো হোতি অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো ন লভতি লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, লভতি…পে… পাৰিপূৰিন্তি এতানি অনুৰূপপচ্চৱেক্খণাসহিতানি অট্ঠ ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থূনি তংমূলকানি ৱা পচ্চৱেক্খণানি.

চিৰকতাদিআৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা আৰম্মণস্স উপট্ঠানং. উদকে অলাবু ৱিয আৰম্মণং পিলৱিত্ৱা গন্তুং অপ্পদানং পাসাণস্স ৱিয নিচ্চলস্স আৰম্মণস্স ঠপনং সাৰণং অসম্মুট্ঠতাকৰণং অপিলাপনং. অপিলাপে কৰোতি অপিলাপেতি. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো সম্ভৱতো ফলতো চ. অপৰো নযোতি ৰসাদিদস্সনত্থং আৰদ্ধং. সম্মোসপচ্চনীকং কিচ্চং অসম্মোসো, ন সম্মোসাভাৱমত্তং. সতিযা ৱত্থুভূতা কাযাদযো কাযাদিসতিপট্ঠানা, সতিযোযেৱ ৱা পুৰিমা পচ্ছিমানং পদট্ঠানং.

ৱিক্খেপস্স উদ্ধচ্চস্স. পঞ্ঞাপেতীতি পকাৰেহি জানাপেতি. একালোকা হোতীতি ৱিপস্সনুপক্কিলেসোভাসং সন্ধাযাহ. মনতে ৱিজানাতি এতেনাতি ৱা মনো, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চা’’তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫) কাৰণভাৱেন মনো ৱুত্তো. সব্বো হি মনো অত্তনো অনন্তৰস্স ৱিঞ্ঞাণস্স কাৰণন্তি. ৱিজানাতীতি পৰিচ্ছিন্নোপলদ্ধিৱসেন জানাতি, ন সঞ্ঞাপঞ্ঞা ৱিয সঞ্জাননপটিৱিজ্ঝনৱসেন.

পীতিসোমনস্সসম্পযোগতোতি ৱুত্তে যেন যোগা সুমনো হোতি, তং সোমনস্সন্তি ৱুচ্চতীতি পীতিযা চ সোমনস্সভাৱো আপজ্জতি, তস্মা ৱিনাপি কাযেন ৱত্থুনা সাতৱেদনাসম্পযোগতোতি যোজেতব্বং. এৱঞ্চ নিপ্পীতিকং সোমনস্সঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি, পীতিউপলক্খিতং ৱা সোমনস্সং সপ্পীতিকং নিপ্পীতিকঞ্চ সোমনস্সন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.

পৱত্তসন্ততাধিপতেয্যন্তি পৱত্তসঙ্খাতায সন্ততিযা অধিপতিভূতং. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স হি অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে অনুপালেন্তস্স অনন্তৰঞ্চ সানুপালনানং উপ্পত্তিযা হেতুভূতস্স ৱসেন পৱত্তং চিৰট্ঠিতিকং হোতি, তংতংকম্মৱিসেসেন ৱিসেসযুত্তং যাৱ চুতি অৱিসেসেন ৱা যাৱ পৰিনিব্বানং অৱিচ্ছিন্নং পৱত্ততি জীৱমানতাৱিসেসযুত্তঞ্চাতি ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযানং সমানলক্খণাদিং ৱত্তুং ‘‘অত্তনা অৱিনিভুত্তধম্মান’’ন্তি আহ. অনুপালেতব্বানং অত্থিক্খণেযেৱ. অসতি হি অনুপালেতব্বে উপ্পলাদিম্হি কিং উদকং অনুপালেয্যাতি. তস্স তস্সাতি অনুপালনাদিকস্স. সাধনতোতি সাধনেন. তংসাধনঞ্চ জীৱমানৱিসেসপচ্চযভাৱতো.

ইন্দ্ৰিযৰাসিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মগ্গঙ্গৰাসিৱণ্ণনা

সম্মাতি অৱিপৰীতনিয্যানিকভাৱেন. পসত্থতা চ এৱমেৱ দট্ঠব্বা.

বলৰাসিৱণ্ণনা

অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযকাৰণা. উভযপদৱসেনাতি সদ্ধাপদং বলপদন্তি এৱমাদিপদদ্ৱযৱসেন. নিযকজ্ঝত্তং জাতিআদিসমুট্ঠানং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা. গৰুনা কিস্মিঞ্চি ৱুত্তে গাৰৱৱসেন পতিস্সৱনং পতিস্সৱো, সহ পতিস্সৱেন সপ্পতিস্সৱং, পতিস্সৱভূতং তংসভাগঞ্চ যংকিঞ্চি গাৰৱন্তি অত্থো. জাতিআদিমহত্তপচ্চৱেক্খণেন উপ্পজ্জমানা চ হিৰী তত্থ গাৰৱৱসেন পৱত্ততীতি ‘‘সপ্পতিস্সৱলক্খণা’’তি ৱুচ্চতি. ৱজ্জং ভাযতি তঞ্চ ভযতো পস্সতীতি ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱী. এৱংসভাৱং ওত্তপ্পং. হিৰী পাপধম্মে গূথং ৱিয পস্সতি, ওত্তপ্পং উণ্হং ৱিয. দাযজ্জং নৱলোকুত্তৰধম্মাদি. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ হিৰীওত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৱেন ৱুত্তা, ন পন তেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপ্পযোগা. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং পাপভযং ৱা অলজ্জনং হোতীতি.

মূলৰাসিৱণ্ণনা

অগেধো অনভিজ্ঝনং অনভিকঙ্খনং. অনল্লীনো ভাৱো অধিপ্পাযো এতস্সাতি অনল্লীনভাৱো, এৱঞ্হি উপমায সমেতি. অনুকূলমিত্তো অনুৱত্তকো. ৱিনযৰসোতি ৱিনযনৰসো. অদোসো দুস্সীল্যমলস্সাতি ইদং দুস্সীল্যস্স দোসসমুট্ঠানতং দোসূপনিস্সযতঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. অভাৱনাযাতি ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনাইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা’’তি এৱং ৱুত্তায পঞ্ঞাসাধনায ভাৱনায অপ্পৱত্তি, তপ্পটিপক্খভূতা ৱা অকুসলা অভাৱনা. নিগ্গুণেপি গুণগ্গহণং অধিকগ্গহণং. ৱিজ্জমানম্পি গুণং ৱিদ্ধংসেত্ৱা গহণং ঊনগ্গহণং. চতুৱিপল্লাসগ্গহণং ৱিপৰীতগ্গহণং.

যাথাৱসভাৱেতি ‘‘এত্তকো এতস্স গুণো, এত্তকো দোসো’’তি গুণদোসানং সভাৱে ‘‘জৰাধম্মো জীৰতি, তং কুতেত্থ লব্ভা মা জীৰী’’তি এৱমাদিপচ্চৱেক্খণসম্ভৱতো. অলোভেন চ গহট্ঠানং খেত্তৱত্থাদীসু ৱিৱাদাভাৱতো. অমোহেন পব্বজিতানং দিট্ঠিগতৱিৱাদাভাৱতো. কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা হি গহট্ঠা গহট্ঠেহি ৱিৱদন্তি, দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা সমণা সমণেহীতি. ৰাগৱসেন মিত্তসন্থৱো দোসৱসেন ৱিৰোধো চ তব্বিসেসেন উপগমাপগমা, আৰম্মণে ৱা ৰূপাদিম্হি অনুৰোধৱিৰোধা. অমজ্ঝত্তভাৱস্স পটিঘানুনযসঙ্খাতস্স মোহেন পৱত্তি. সুখৱিপৰিণামে দুক্খসমাযোগে চ পটিঘপৱত্তিযং ৱেদনাপৰিগ্গহো ন সিজ্ঝতীতি অদোসানুভাৱেন ৱেদনাসতিপট্ঠানং সিজ্ঝতি. দিব্বৱিহাৰস্সাতি চতুন্নং ঝানানং. অৰিযৱিহাৰো ফলসমাপত্তি. মোহেন অৱিচাৰেন্তো উদাসীনপক্খেসুপি সত্তসঙ্খাৰেসু সব্বেসু অভিসঙ্গং কৰোতীতি অমূড়্হস্স তদভাৱো ৱেদিতব্বো. দুক্খদস্সনস্স আসন্নপটিপক্খত্তা দোসস্স তপ্পটিপক্খেন অদোসেন দুক্খদস্সনং হোতি.

কম্মপথৰাসিৱণ্ণনা

সুখাদীনি অত্তনো ন ব্যাপাদেতি ন ৱিনাসেতি পৰস্স চাতি দট্ঠব্বং. কম্মপথতাতংসভাগতাহি কম্মপথৱসেন.

পস্সদ্ধাদিযুগলৱণ্ণনা

দৰথো সাৰম্ভো, দুক্খদোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদিকানং কিলেসানং চতুন্নং ৱা খন্ধানং এতং অধিৱচনং. উদ্ধচ্চপ্পধানা কিলেসা উদ্ধচ্চাদিকিলেসা, উদ্ধচ্চং ৱা আদিং কত্ৱা সব্বকিলেসে সঙ্গণ্হাতি. সুৱণ্ণৱিসুদ্ধি ৱিযাতি যথা সুৱণ্ণৱিসুদ্ধি অলঙ্কাৰৱিকতিৱিনিযোগক্খমা, এৱং অযম্পি হিতকিৰিযাৱিনিযোগক্খমা.

সমং, সমন্ততো ৱা পকাৰেহি জাননং সম্পজঞ্ঞং. চেতিযৱন্দনাদিঅত্থং অভিক্কমাদীসু অত্থানত্থপৰিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সতি চ অত্থে সপ্পাযাসপ্পাযৰূপাদিপৰিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. গোচৰগামাভিক্কমনাদীসু কম্মট্ঠানাৱিজহনং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমনাদীনং ধাতুআদিৱসেন পৱিচযো অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সব্বকম্মট্ঠানভাৱনানুযুত্তানং সব্বযোগীনং সব্বদা উপকাৰকা ইমে দ্ৱে ধম্মা পাৰিপন্থকহৰণতো ভাৱনাৱড্ঢনতো চ. যথাহ ‘‘দ্ৱে ধম্মা বহুকাৰা সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫২). যুগে নদ্ধা ৱিযাতি যুগনদ্ধা, অঞ্ঞমঞ্ঞং নিমিত্তভাৱেন সমং পৱত্তাতি অত্থো. ‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.১) হি সুত্তে এতেসং যুগনদ্ধতা ৱুত্তা. সব্বকুসলধম্মেসু লীনুদ্ধচ্চাভাৱো এতেহি দ্ৱীহি সমং যুত্তেহীতি ‘‘ৱীৰিযসমাধিযোজনত্থাযা’’তি আহ, যোগৱচনত্থাযাতি অত্থো.

যেৱাপনকৱণ্ণনা

ৰূপাভাৱেনাতি ৰুপ্পনাভাৱেন. ধম্মাতি এতস্স অত্থো সভাৱতো উপলব্ভমানাতি. মেত্তাপুব্বভাগোতি অপ্পনাপ্পত্তায মেত্তায পুব্বভাগো, পৰিকম্মমেত্তা এতস্মিং চিত্তে অত্থীতি অত্থো. ৱিৰতিৱসেনাতি ৱচীপৱত্তিযা ন পূৰেতি, কিন্তু ৱিৰতিযোগেনাতি অত্থো. অপণ্ণকঙ্গানীতি অৱিৰদ্ধঙ্গানি. যথা তথা ৱা আৰম্মণে ৱিনিচ্ছযনং অধিমুচ্চনং. ন হি অনধিমুচ্চন্তো পাণাতিপাতাদীসু দানাদীসু ৱা পৱত্ততি, সদ্ধা পন পসাদনীযেসু পসাদাধিমোক্খোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. দাৰকস্স ৱিয ইতো চিতো চ সংসপ্পনস্স কৰিস্সামি ন কৰিস্সামীতি অৱিনিচ্ছযস্স পটিপক্খকিৰিযা অসংসপ্পনং. পুৰিমমনতোতি ভৱঙ্গতো. ৱিসদিসং ৱীথিজৱনং মনং কৰোতীতি মনসিকাৰসামঞ্ঞেন ৱীথিজৱনপটিপাদকে দস্সেতি. তেসু ধম্মেসূতি চিত্তচেতসিকধম্মেসু. অতদাৰম্মণত্তেপি হি তেসু সমপ্পৱত্তেসু উদাসীনভাৱতো তত্ৰমজ্ঝত্ততাতি ৱুচ্চতি. অলীনানুদ্ধতপ্পৱত্তিপচ্চযত্তা ঊনাধিকনিৱাৰণৰসা. কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থূনন্তি পাণাদীনং. অমদ্দনা মদ্দনপটিপক্খভাৱোৱ.

তংতংৰাসিকিচ্চৱসেন ৱিভাগৰহিতা অৱিভত্তিকা. এত্থাতি এতেসু সৱিভত্তিকেসু দুতিযট্ঠানাদীসুপি ভাজিযমানেসু অপুব্বং নত্থীতি অত্থো. পদং পূৰিতন্তি ঝানাদিপদং পঞ্চকাদিৱসেন পূৰিতং. পঞ্চ হি অঙ্গানি ঝানপদস্স অত্থো, তেসু একস্মিঞ্চ ঊনে ঝানপদং ঊনং হোতীতি. পদসমূহো পদকোট্ঠাসো ৱা তং তমেৱ ৱা পদং, অৱুত্তং হাপিতং নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পূৰিত’’ন্তি. ৱুত্তস্মিঞ্ঞেৱ ৱুচ্চমানে অনেকেসং পুৰিসসদ্দানং ৱিয কোচি সম্বন্ধো নত্থীতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘অননুসন্ধিকা কথা’’তি. অন্তৰন্তৰা ৱুত্তস্মিঞ্ঞেৱ ৱুচ্চমানে অনুক্কমেন ধম্মা কথিতা ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপ্পটিপাটিযা’’তি. ফস্সপঞ্চমকৰাসি সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণৱসেন চতুক্খন্ধতপ্পচ্চযসঙ্গহৱসেন চ ৱুত্তো. যথাৱুত্তেসু পন ৰাসীসু একৰাসিকিচ্চস্সপি অভাৱা ছন্দাদযো যেৱাপনকৱসেন ৱুত্তা. ৱুত্তানম্পি চ ধম্মানং যথা ৱেদনাদীনং ঝানঙ্গাদিভাৱো ৱুত্তো, ন এৱং সোৱচস্সতাকল্যাণমিত্ততাদিৱিসেসো ৱুত্তোতি তস্স সঙ্গণ্হনত্থং কেচি ধম্মে ৱিসুং ঠপেত্ৱা তে চ তঞ্চ ৱিসেসং ‘‘যে ৱা পনা’’তি আহ. ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা সাৱসেসে ধম্মে ৱত্ৱা ‘‘যে ৱা পনা’’তি ৱুত্তং.

যেৱাপনকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মুদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.