দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১-৬. মূলট্ঠেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন মূলভাৱেন, ন পচ্চযমত্তট্ঠেন হেতুধম্মা হেতূ ধম্মাতি সমাসাসমাসনিদ্দেসভাৱো দ্ৱিন্নং পাঠানং ৱিসেসো. তথেৱাতি সম্পযোগতোৱ. সহেতুকানং হেতুসম্পযুত্তভাৱতো ‘‘সম্পযোগতো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, ন সহসদ্দস্স সম্পযোগত্থত্তা. সহ-সদ্দো পন একপুঞ্জে উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা সহেতুকানং হেতূহি সমানদেসগহণানং হেতুআদিসব্ভাৱং দীপেতি, সম্পযুত্ত-সদ্দো একুপ্পাদাদিৱসেন সহ হেতূহি একীভাৱুপগমনং, ততো এৱ চ দ্ৱিন্নং দুকানং নানত্তং ৱেদিতব্বং. ধম্মনানত্তাভাৱেপি হি পদত্থনানত্তেন দুকন্তৰং ৱুচ্চতি. ন হি হেতুদুকসঙ্গহিতেহি ধম্মেহি অঞ্ঞে সহেতুকদুকাদীহি ৱুচ্চন্তি, তে এৱ পন সহেতুকাহেতুকাদিভাৱতো সহেতুকদুকাদীহি ৱুত্তা. এৱং সহেতুকদুকসঙ্গহিতা এৱ হেতুসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱতো হেতুসম্পযুত্তদুকেন ৱুত্তা. ন হি ধম্মানং অৱুত্ততাপেক্খং দুকন্তৰৱচনন্তি নত্থি পুনৰুত্তিদোসো. দেসেতব্বপ্পকাৰজাননঞ্হি দেসনাৱিলাসো তথা দেসনাঞাণঞ্চাতি. তেন ধম্মানং তপ্পকাৰতা ৱুত্তা হোতি. সকলেকদেসৱসেন পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা চতুত্থাদযো তযো দুকা ৱুত্তা. সকলঞ্হি পঠমদুকং দুতিযদুকেকদেসেন সহেতুকপদেন ততিযদুকেকদেসেন হেতুসম্পযুত্তপদেন চ যোজেত্ৱা যথাক্কমং চতুত্থপঞ্চমদুকা ৱুত্তা, তথা পঠমদুকেকদেসং নহেতুপদং সকলেন দুতিযদুকেন যোজেত্ৱা ছট্ঠদুকো ৱুত্তো. ইদম্পি সম্ভৱতীতি এতেন অৱুত্তম্পি সম্ভৱৱসেন দীপিতন্তি দস্সেতি. সম্ভৱো হি গহণস্স কাৰণন্তি. যথা হেতুসহেতুকাতি ইদং সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহিতং, এৱং হেতুঅহেতুকাতি ইদম্পি সম্ভৱতীতি কত্ৱা গহেতব্বমেৱাতি এৱং অঞ্ঞত্থাপি যোজেতব্বং.

এৱং পঠমদুকং দুতিযততিযদুকেসু দুতিযপদেহি যোজেত্ৱা ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চ, অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ, হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুৱিপ্পযুত্তা চ, হেতুৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি যে দ্ৱে দুকা কাতব্বা, তেসং সম্ভৱৱসেনেৱ সঙ্গহং দস্সেত্ৱা খো পন-পদেন অপৰেসম্পি দুকানং সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰ যদেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্ৰাতি পাড়িযং. অযং অতিৰেকত্থোতি ইদানি যং ৱক্খতি, তমত্থমাহ. তত্থ পন অঞ্ঞেপি অঞ্ঞথাপীতি এতেসং ৱিসুং পৱত্তিযা দ্ৱে দুকা দস্সিতা, সহ পৱত্তিযা পন অযম্পি দুকো ৱেদিতব্বো ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি, এতেসু পন পঞ্চসু দুকেসু দুতিযদুকেন ততিযদুকো ৱিয, চতুত্থদুকেন পঞ্চমদুকো ৱিয চ ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থত্তা ‘‘ন হেতু খো পন ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’’তি অযং দুকো ন ৱুত্তো. দস্সিতনিন্নানত্থনযো হি সো পুৰিমদুকেহীতি. ইতৰেসু চতূসু হেতূ চেৱ অহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতূ চেৱ হেতুৱিপ্পযুত্তদুকো, হেতুসহেতুকদুকেন সমানত্থত্তা হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো চ নহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ৱিয ন ৱত্তব্বো. তেসু পন দ্ৱীসু পচ্ছিমদুকে ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকা’’তি পদং চতুত্থদুকে পঠমপদেন নিন্নানাকৰণত্তা ন ৱত্তব্বং, ‘‘হেতূ খো পন ধম্মা অহেতুকা’’তি পদং ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা’’তি এতেন নিন্নানত্তা ন ৱত্তব্বং. অৱসিট্ঠে পন একস্মিং দুকে ‘‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তি পদং ছট্ঠদুকে দুতিযপদেন একত্থত্তা ন ৱত্তব্বং. ইদানি ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’’তি ইদমেৱেকং পদং অৱসিট্ঠং, ন চ একেন পদেন দুকো হোতীতি তঞ্চ ন ৱুত্তন্তি. চতুত্থদুকে দুতিযপদেন পন সমানত্থস্স ছট্ঠদুকে পঠমপদস্স ৱচনং দুকপূৰণত্থং, এতেন ৱা গতিদস্সনেন সব্বস্স সম্ভৱন্তস্স সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি সব্বো সম্ভৱদুকো পঠমদুকে দুতিযততিযদুকপক্খেপেন দস্সিতো, তেসু চ পঠমদুকপক্খেপেনাতি.

৭-১৩. সমানকালেন অসমানকালেন কালৱিমুত্তেন চ পচ্চযেন নিপ্ফন্নানং পচ্চযাযত্তানং পচ্চযভাৱমত্তেন তেসং পচ্চযানং অত্থিতং দীপেতুং সপ্পচ্চযৱচনং, ন সহেতুকৱচনং ৱিয সমানকালানমেৱ, নাপি সনিদস্সনং ৱিয তংসভাৱস্স অনত্থন্তৰভূতস্স. সঙ্খত-সদ্দো পন সমেতেহি নিপ্ফাদিতভাৱং দীপেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো দুকন্তৰৱচনে কাৰণং. এত্থ চ অপ্পচ্চযা অসঙ্খতাতি বহুৱচননিদ্দেসো অৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদদস্সনৱসেন মাতিকাঠপনতো কতোতি ৱেদিতব্বো. উদ্দেসেন হি কুসলাদিসভাৱানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৱুচ্চতি, ন পৰিচ্ছেদোতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন উদ্দেসো ৱুত্তোতি. ৰূপন্তি ৰূপাযতনং পথৱিযাদি ৱা. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ৰূপাযতনস্স অসঙ্গহিততা আপজ্জতীতি ৰুপ্পনলক্খণং ৱা ৰূপন্তি অযং অত্থনযো ৱুত্তো. তত্থ ৰূপন্তি ৰুপ্পনসভাৱো. ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. দুক্খসচ্চং ৱা লোকো, তত্থ তেনেৱ লোকসভাৱেন ৱিদিতাতি লোকিযা.

এৱং সন্তে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানিতব্বস্স ৰূপাযতনস্স তেনেৱ নৱিজানিতব্বস্স সদ্দাযতনাদিকস্স চ নানত্তা দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি. এৱং পন দুকে ৱুচ্চমানে দুকবহুতা আপজ্জতি, যত্তকানি ৱিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকা ৱুত্তা সমত্তা ঠপেত্ৱা সব্বধম্মাৰম্মণানি ৱিঞ্ঞাণানি. তেসু চ দুকস্স পচ্ছেদো আপজ্জতি, তথা চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকং ন সিযা, নিদ্দেসেন চ ৱিৰুদ্ধং ইদং ৱচনং. যো চ তত্থ ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যাতি অযং দুকো ন হোতী’’তি পটিসেধো কতো, সো চ কথং যুজ্জেয্য. ন হি সমত্থা অট্ঠকথা পাড়িং পটিসেধেতুন্তি, ন চ কেনচি-সদ্দস্স তেনেৱাতি অযং পদত্থো সম্ভৱতি, ‘‘কেনচী’’তি এতস্স আদিপদস্স অনিযমিতং যং কিঞ্চি একং পদত্থো, তং ৱত্ৱা ৱুচ্চমানস্স ‘‘কেনচী’’তি দুতিযপদস্স যং কিঞ্চি অপৰং অনিযমিতং পদত্থোতি লোকসিদ্ধমেতং, তথেৱ চ নিদ্দেসো পৱত্তো, ন চেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বধম্মভেদেন দুকভেদো সমত্তো আপজ্জতি যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি, তস্মা নত্থি দুকবহুতা. ন হি একংযেৱ ৱিঞ্ঞাতব্বং কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যং কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ, কিন্তু অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, ৱিঞ্ঞাণনানত্তেন চ ৱিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৱা অযং দুকো ৱুত্তো, ন ৱিঞ্ঞাতব্বানং অত্থন্তৰতাযাতি. এতস্স পন দুকস্স নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসো দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তিদস্সনৱসেন পৱত্তো. অত্থুদ্ধাৰনিদ্দেসো নিৰৱসেসদুকসঙ্গহিতধম্মদস্সনৱসেনাতি ৱেদিতব্বো.

১৪-১৯. চক্খুতোপি…পে… মনতোপীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনম্পি পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰণকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰণকঅসুচিম্হি নিৰুড়্হো আসৱসদ্দোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুন্তি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তিতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণকৰণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তীতি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি, পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং মগ্গফলসমানতায পন অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং ফলসমাপত্তিৱীথিযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ পৱত্তি নিৱাৰিতা আসৱানন্তি ৱেদিতব্বা. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি. দুৱিধো হি অৱধি অভিৱিধিৱিসযো অনভিৱিধিৱিসযো চ. অভিৱিধিৱিসযং কিৰিযা ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি ‘‘আভৱগ্গা ভগৱতো যসো গতো’’তি, ইতৰং বহি কত্ৱা ‘‘আপাটলিপুত্তা ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অযঞ্চ আ-কাৰো অভিৱিধিঅত্থো ইধ গহিতোতি ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি ৱুত্তং.

চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো চিৰপৰিৱুত্থতা পুৰাণভাৱো. আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱীনং কামাসৱদিট্ঠাসৱানঞ্চ চিৰপৰিৱুত্থতা দস্সিতা হোতি. অঞ্ঞেসুপি যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, নাঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱসদ্দো নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো. আযতং ৱা সৱন্তি ফলন্তীতি আসৱা. ন হি কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জমানং অত্থীতি. আৰম্মণভাৱেন যে ধম্মা ৱণো ৱিয আসৱে পগ্ঘৰন্তি, তে অসম্পযোগে অতব্ভাৱেপি সহ আসৱেহীতি সাসৱা, আসৱৱন্তোতি অত্থো.

ওসানদুকে ‘‘নো আসৱা খো পনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তা খো পনা’’তি ৱচনং সাসৱানং সহেতুকানং ৱিয সম্পযুত্তেহি তংসহিততা ন হোতীতি দস্সনত্থং. এৱং সেসগোচ্ছকেসুপি যথাসম্ভৱং ৱিপ্পযুত্তগ্গহণে পযোজনং দট্ঠব্বং. অপিচ ‘‘নো আসৱা খো পন ধম্মা সাসৱা’’তি ইদং পদং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন নিন্নানং, ন চ একেন দুকো হোতি, তস্মা আসৱৱিপ্পযুত্তপদমেৱ গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা ঞাযাগতাতি কতা. হেতুগোচ্ছকে পন হেতুৱিপ্পযুত্তানং সহেতুকতা নত্থীতি তে গহেত্ৱা দুকযোজনায অসক্কুণেয্যত্তা নহেতুপদং গহেত্ৱা ওসানদুকযোজনা কতা. যে ৱা পন পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একো, ততিযস্স দ্ৱে, পঠমস্স দুতিযে একো, ততিযে দ্ৱে, দুতিযস্স ততিযে একো, দুতিযে চ ততিযস্স একোতি অট্ঠ দুকা লব্ভন্তি, তেসু তীহি ইতৰে চ নযতো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. এস নযো সেসগোচ্ছকেসুপি.

২০-২৫. কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱেন তত্থ সংযোজেন্তি, সতিপি অঞ্ঞেসং তপ্পচ্চযভাৱে ন ৱিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৱো অত্থি, ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতেহি চ তংতংভৱনিব্বত্তককম্মনিযমো ভৱনিযমো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৱং নিব্বত্তেন্তীতি. সংযোজেতব্বাতি ৱা সংযোজনিযা, সংযোজনে নিযুত্তাতি ৱা. দূৰগতস্সপি আকড্ঢনতো নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন বন্ধনং সংযোজনং, গন্থকৰণং সঙ্খলিকচক্কলকানং ৱিয পটিবদ্ধতাকৰণং ৱা গন্থনং গন্থো, সংসিলিসকৰণং যোজনং যোগোতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি ৱেদিতব্বো. ধম্মানং সভাৱকিচ্চৱিসেসঞ্ঞুনা পন ভগৱতা সম্পযুত্তেসু আৰম্মণেসু তপ্পচ্চযেসু চ তেহি তেহি নিপ্ফাদিযমানং তং তং কিচ্চৱিসেসং পস্সন্তেন তে তে ধম্মা তথা তথা আসৱসংযোজনগন্থাদিৱসেন ৱুত্তাতি ‘‘কিমত্থং এতেযেৱ ধম্মা এৱং ৱুত্তা, কস্মা চ ৱুত্তা এৱ পুন ৱুত্তা’’তি ন চোদেতব্বমেতং.

২৬-৩৭. গন্থনিযাতি এত্থ অযমঞ্ঞো অত্থো ‘‘গন্থকৰণং গন্থনং, গন্থনে নিযুত্তাতি গন্থনিযা, গন্থযিতুং সক্কুণেয্যা, গন্থযিতুং অৰহন্তীতি ৱা গন্থনিযা’’তি. এৱং ওঘনিযাদীসুপি দট্ঠব্বং. তেনাতিক্কমতীতি এতং ধাত্ৱত্থং গহেত্ৱা ওঘনিযাতি পদসিদ্ধি কতা.

৫০-৫৪. ধম্মসভাৱং অগ্গহেত্ৱা পৰতো আমসন্তীতি পৰামাসা. পৰতোতি নিচ্চাদিতো. আমসন্তীতি সভাৱপটিসেধেন পৰিমজ্জন্তি.

৫৫-৬৮. সভাৱতো ৱিজ্জমানং অৱিজ্জমানং ৱা ৱিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিতং আৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিতো আলম্বমানা ধম্মা সাৰম্মণা. চিন্তনং গহণং আৰম্মণূপলদ্ধি. চেতসি নিযুত্তা, চেতসা সংসট্ঠা ৱা চেতসিকা. দুব্বিঞ্ঞেয্যনানত্ততায একীভাৱমিৱুপগমনং নিৰন্তৰভাৱুপগমনং. যেসং ৰূপানং চিত্তং সহজাতপচ্চযো হোতি, তেসং চিত্তস্স চ সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তন্তি নিৰন্তৰভাৱানুপগমনং ৱেদিতব্বং. একতো ৱত্তমানাপীতি অপি-সদ্দো কো পন ৱাদো একতো অৱত্তমানাতি এতমত্থং দীপেতি. ইদমেত্থ ৱিচাৰেতব্বং – অৱিনিব্ভোগৰূপানং কিং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা, উদাহু ৱিসংসট্ঠতাতি? ৱিসুং আৰম্মণভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা, নাপি ৱিসংসট্ঠতা সংসট্ঠাতি অনাসঙ্কনীযসভাৱত্তা. চতুন্নঞ্হি খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠসভাৱত্তা ৰূপনিব্বানেহিপি সো সংসট্ঠভাৱো অত্থি নত্থীতি সিযা আসঙ্কা, তস্মা তেসং ইতৰেহি, ইতৰেসঞ্চ তেহি ৱিসংসট্ঠসভাৱতা ৱুচ্চতি, ন পন ৰূপানং ৰূপেহি কত্থচি সংসট্ঠতা অত্থীতি তদাসঙ্কাভাৱতো ৱিসংসট্ঠতা চ ৰূপানং ৰূপেহি ন ৱুচ্চতীতি. এস হি তেসং সভাৱোতি. চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানাদিপদেসু সংসট্ঠসমুট্ঠানাদিসদ্দা চিত্তসদ্দাপেক্খাতি পচ্চেকং চিত্তসদ্দসম্বন্ধত্তা চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি পচ্চেকং যোজেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো. উপাদিযন্তেৱাতি ভূতানি গণ্হন্তি এৱ, নিস্সযন্তি এৱাতি অত্থো. যথা ভূতানি উপাদিযন্তি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, ন তথা এতানি গয্হন্তি নিস্সীযন্তি, তস্মা উপাদা. অথ ৱা ভূতানি অমুঞ্চিত্ৱা তেসং ৱণ্ণনিভাদিভাৱেন গহেতব্বতো উপাদা.

৭৫-৮২. সংকিলিট্ঠত্তিকে ৱুত্তনযেনাতি সং-সদ্দং অপনেত্ৱা কিলিসন্তীতি কিলেসাতিআদিনা নযেন.

৮৩-১০০. কামাৱচৰাদীসু অযমপৰো অত্থো – কামতণ্হা কামো, এৱং ৰূপাৰূপতণ্হা ৰূপং অৰূপঞ্চ. আৰম্মণকৰণৱসেন তানি যত্থ অৱচৰন্তি, তে কামাৱচৰাদযোতি. এৱঞ্হি সতি অঞ্ঞভূমীসু উপ্পজ্জমানানং অকামাৱচৰাদিতা কামাৱচৰাদিতা চ নাপজ্জতীতি সিদ্ধং হোতি. নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘এত্থাৱচৰা’’তি ৱচনং অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায আৰম্মণভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৱেদিতব্বা. যদি পৰিযাপন্নসদ্দস্স অন্তোগধাতি অযমত্থো, মগ্গাদিধম্মানঞ্চ লোকুত্তৰন্তোগধত্তা পৰিযাপন্নতা আপজ্জতি. ন হি ‘‘পৰিযাপন্না’’তি এত্থ তেভূমকগহণং অত্থীতি? নাপজ্জতি সব্বদা পৱত্তমানস্স পচ্চক্খস্স লোকস্স ৱসেন পৰিযাপন্ননিচ্ছযতো. অথ ৱা পৰিচ্ছেদকাৰিকায তণ্হায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আপন্না পটিপন্না গহিতাতি পৰিযাপন্না.

অনীয-সদ্দো বহুলা কত্তুঅভিধাযকোতি ৱট্টচাৰকতো নিয্যন্তীতি নিয্যানীযা, নী-কাৰস্স ৰস্সত্তং য-কাৰস্স চ ক-কাৰত্তং কত্ৱা ‘‘নিয্যানিকা’’তি ৱুত্তং, নিয্যানকৰণসীলা ৱা নিয্যানিকা. উত্তৰিতব্বস্স অঞ্ঞস্স নিদ্দিট্ঠস্স অভাৱা নিদ্দিসিযমানা সউত্তৰা ধম্মাৱ উত্তৰিতব্বাতি ‘‘অত্তান’’ন্তি আহ. ৰাগাদীনন্তি ৰাগাদীনং দসন্নং কিলেসানং সব্বনিযতাকুসলানং ৱা. তেহি নানপ্পকাৰদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকাৰণভাৱতো. যস্মা পন পহানেকট্ঠতাৱসেন চ ‘‘সৰণা’’তি আহ, তস্মা ‘‘ৰাগাদীন’’ন্তি ৱচনেন ৰাগদোসমোহাৱ গহিতাতি ঞাযতি. ৰণ-সদ্দো ৱা ৰাগাদিৰেণূসু নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো, ৰণং ৱা যুদ্ধং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯; চূড়নি. নন্দমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৱমাদিকা চ অকুসলা সেনা অৰিযমগ্গযুদ্ধেন জেতব্বত্তা সযুদ্ধত্তা ‘‘সৰণা’’তি ৱুচ্চন্তীতি. অৰণৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) পন সদুক্খা সউপঘাতা সউপাযাসা সপৰিড়াহা মিচ্ছাপটিপদাভূতা কামসুখানুযোগাদযো ‘‘সৰণা’’তি ৱুত্তাতি দুক্খাদীনং ৰণভাৱো তন্নিব্বত্তকসভাৱানং অকুসলানং সৰণতা চ ৱেদিতব্বা.

পিট্ঠিদুকা সমত্তা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১০১-১০৮. ৱিজ্জাৰাসন্তোগধধম্মা ৱিজ্জাসভাগতায তদেকদেসে ৱিজ্জাকোট্ঠাসে ৱত্তন্তীতি ৱুত্তা. ৱজিৰস্স যত্থ তং পততি, তত্থ অভেজ্জং নাম কিঞ্চি মণিপাসাণাদি নত্থি, ন চ তেন গমনমগ্গো ৱিৰুহতি, এৱমেৱ অৰহত্তমগ্গেন যত্থ সো উপ্পজ্জতি, তস্মিং সন্তানে অভেজ্জো কিলেসো নাম নত্থি, ন চ ভিন্নো পুন ৱিৰুহতীতি ৱজিৰুপমতা ৱেদিতব্বা. তদুপচাৰেন বালা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. কণ্হাভিজাতীতি অপাযা ৱুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. তপনস্স ৱা দুক্খস্স হিতাতি তপনিযা.

দাসাদীসুপি সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দা ৱিয অতথত্তা ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অধিৱচনা. যস্মা পন অধিৱচননিৰুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি, সব্বঞ্চ ৱচনং অধিৱচনাদিভাৱং ভজতি, তস্মা তেসুপি ৱচনৱিসেসেসু ৱিসেসেন পৱত্তেহি অধিৱচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৱচনানি অত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৱুত্তানীতি এতেনাধিপ্পাযেন অযং অত্থযোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা অধি-সদ্দো উপৰিভাগে, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং. কস্স উপৰি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি ৱিদিতোৱাযমত্থো. অধীনং ৱা ৱচনং অধিৱচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসনে নিচ্ছিতং, নিযতং ৱা ৱচনং নিৰুত্তি. পথৱীধাতুপুৰিসাদিতংতংপকাৰেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৱং অধিৱচনাদিপদানং সব্বৱচনেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞথা সিৰিৱড্ঢকধনৱড্ঢকপ্পকাৰানমেৱ অভিলাপানং অধিৱচনতা, অভিসঙ্খৰোন্তীতি এৱংপকাৰানমেৱ নিদ্ধাৰণৱচনানং নিৰুত্তিতা, তক্কো ৱিতক্কোতি এৱংপকাৰানমেৱ একমেৱত্থং তেন তেন পকাৰেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি.

১০৯-১১৮. ফস্সো ৱেদনাতি সব্বদাপি অৰূপধম্মানং ফস্সাদিনামকত্তা পথৱিযাদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তৰাপত্তি ৱিয নামন্তৰানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৱ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকৰণট্ঠেন নামং. নমনং অৱিনাভাৱতো আৰম্মণাভিমুখতা, নমনহেতুভূততা নামনং. অথ ৱা অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয অধিৱচনং নামমন্তৰেন যে অনুপচিতবোধিসম্ভাৰানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. ৰূপং পন ৱিনাপি নামসাধনং অত্তনো ৰুপ্পনসভাৱেন গহণং উপযাতীতি ৰূপং.

১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পৰিকম্মং পৱত্তং, ইতো পৰং ভৱঙ্গং, মজ্ঝে সমাপত্তীতি এৱং সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো পুব্বে ৱুট্ঠানে পৰিচ্ছেদকৰণঞাণং. লক্খণাদিৱসেন অনিচ্চাদিৱসেন চ মনসি কৰণং মনসিকাৰো.

১২৪-১৩৪. সুচিসীলতা সোৰচ্চং. সা হি সোভনকম্মৰততাতি. সম্মোদকস্স, সম্মোদকো ৱা মুদুভাৱো সম্মোদকমুদুভাৱো, সণ্হৱাচতা. ‘‘অগুত্তদ্ৱাৰতা’’তি ৱুত্তে কেসু দ্ৱাৰেসূতি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসূ’’তি ৱুত্তং. সম্পজানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং. তদপি ঞাণং যস্মা সম্পজানাতি, তস্মা ‘‘সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি আহ. অপ্পটিসঙ্খানে নিমিত্তে ৱিসযে ৱা. ৱীৰিযসীসেনাতি ৱীৰিযপামোক্খেন. উপ্পন্নং বলন্তি ৱীৰিযোপত্থম্ভেন হি কুসলভাৱনা বলৱতী থিৰা উপ্পজ্জতীতি তথা উপ্পন্না বলৱতী কুসলভাৱনা বলৱন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৱুচ্চন্তি. কসিণনিমিত্তং ৱিয সঞ্ঞাণং ৱিয সৱিগ্গহং ৱিয চ সুট্ঠু উপলক্খেতব্বাকাৰং ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. সমথো চ এৱং আকাৰোতি ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তো. তথা হি সো পচ্চৱেক্খন্তেন পচ্চৱেক্খণতো গয্হতীতি. উদ্ধচ্চমিৱ চিত্তং ন ৱিক্খিপতীতি, ৱিক্খেপপটিক্খেপো ৱা অৱিক্খেপো.

১৩৫-১৪২. সীলমেৱ পুনপ্পুনং আসেৱিযমানং লোকিযং লোকুত্তৰম্পি সীলং পৰিপূৰেতীতি ‘‘সীলপৰিপূৰণতো’’তি ৱুত্তং. সীলস্স সম্পদাতি কাৰণসীলম্পি ফলসীলম্পি সম্পন্নসমুদাযস্স একদেসৱসেন ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৱচীকম্মং পাপকো আজীৱো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৱুত্তত্তা সব্বম্পি কুসলাকুসলং ‘‘সীল’’ন্তি গহেত্ৱা তত্থ কুসলসীলং নিদ্ধাৰেত্ৱা ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৱুত্তং. এৱং দিট্ঠিসম্পদাপি ৱেদিতব্বা.

দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি চেৱাতি পটিপাটিযা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পনাতি চ পদদ্ৱযস্স সমানত্তা পঞ্ঞা. যথাদিট্ঠিস্সাতি নিব্বত্তিতপ্পকাৰদিট্ঠিস্স নিব্বত্তেতব্বপধানানুৰূপদিট্ঠিস্স ৱা যথাদিট্ঠিপৱত্তকিৰিযস্স ৱা. সংৱেগোতি সহোত্তপ্পং ঞাণং, ওত্তপ্পমেৱ ৱা. সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৱো অসন্তুট্ঠিতা. ৱীৰিযপ্পৱাহে পৱত্তমানে অন্তৰা এৱ পটিগমনং নিৱত্তনং পটিৱানং, তং অস্স অত্থীতি পটিৱানী, ন পটিৱানী অপ্পটিৱানী, তস্স ভাৱো অপ্পটিৱানিতা. ৱিমুচ্চনং নাম আৰম্মণে অধিমুত্ততা কিলেসেহি সব্বসঙ্খাৰেহি চ নিস্সটতা চ. পটিসন্ধিৱসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৱজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সংদহনৱসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপৰিযোসানেতি অনুপ্পাদকৰো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পৰিযোসানে.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.