২. ৱিভত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৭২. দুতিযে অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থোতি চেত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৱসেন অৰণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তেনাহ ‘‘পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. আচিক্খামীতিআদীসু আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি নাম, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৱ উদ্দেসং পৰিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং উদ্দিসনৱসেন পকাৰেহি ঞাপেন্তো ঞাপেতি. পকাৰেহি এৱ তমত্থং পতিট্ঠাপেন্তো পট্ঠপেতি. যথাউদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দিসনৱসেন ৱিৱৰতি. ৱিৱটং ৱিভজতি. ৱিভত্তঅত্থং হেতূদাহৰণদস্সনেহি পাকটং কৰোন্তো উত্তানিং কৰোতি.
তিস্সো পটিসম্ভিদাতি ধম্মনিৰুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদা. তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা নাম ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ঞাণং. ধম্মোতি চ সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৱেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি, তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি.
এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানন্তি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৱা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৱা ৱুত্তে পন ‘‘অযং অসভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং জানিত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং অসভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতীতি. তং পন ‘‘নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চ’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱত্থু কথিতং –
তিস্সদত্তত্থেৰো কিৰ বোধিমণ্ডে সুৱণ্ণসলাকং গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠাৰসসু ভাসাসু কতৰভাসায কথেমী’’তি পৱাৰেসি. তং পন তেন অত্তনো উগ্গহে ঠত্ৱা পৱাৰিতং, ন পটিসম্ভিদায ঠিতেন. সো হি মহাপঞ্ঞতায তং তং ভাসং কথাপেত্ৱা উগ্গহেত্ৱা এৱং পৱাৰেসি. ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৱত্ৱা পনেত্থ ইদং কথিতং. মাতাপিতৰো হি দহৰকালে কুমাৰকে মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি কৰোন্তি. দাৰকা তেসং তং তং ভাসং ৱৱত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৱুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিড়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতো দাৰকো সচে মাতুকথং পঠমং সুণাতি, দমিড়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতুকথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অস্সুণন্তো মাগধভাসং ভাসিস্সতি. যোপি অগামকে মহাঅৰঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি. সোপি অত্তনো ধম্মতায ৱচনং সমুট্ঠাপেন্তো, মাগধভাসমেৱ ভাসিস্সতি. নিৰযে, তিৰচ্ছানযোনিযং, পেত্তিৱিসযে, মনুস্সলোকে, দেৱলোকেতি সব্বত্থ মাগধভাসাৱ উস্সন্না, সেসা ওট্টকিৰাতঅন্ধকযোনকদমিড়ভাসাদিকা অট্ঠাৰস ভাসা পৰিৱত্তন্তি, কালন্তৰেন অঞ্ঞথা হোন্তি চ নস্সন্তি চ.
অযমেৱেকা যথাভুচ্চব্ৰহ্মৱোহাৰঅৰিযৱোহাৰসঙ্খাতা মাগধভাসা ন পৰিৱত্ততি. সা হি কত্থচি কদাচি পৰিৱত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথাৱ পৰিৱত্ততি, কপ্পৱিনাসেপি তিট্ঠতিযেৱ. সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং তন্তিং আৰোপেন্তো মাগধভাসায এৱ আৰোপেসি. কস্মা? এৱঞ্হি আহৰিতুং সুখং হোতি. মাগধভাসায হি তন্তিং আৰুড়্হস্স বুদ্ধৱচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৱ পপঞ্চো. তেন সঙ্ঘটিতমত্তেনেৱ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায ভাসায তন্তিং আৰুড়্হকং সোধেত্ৱা উগ্গহেতব্বং হোতি, বহুম্পি উগ্গহেত্ৱা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অৰিযসাৱকো নোপটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.
পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মাদিৱিসযেসু হি তীসু ঞাণেসু ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৱিভ. ৭২৫-৭৩১) এৱং পৱত্তঞাণস্সেতং অধিৱচনং. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৱীসু? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ, তত্থ সাৰিপুত্তত্থেৰস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্সাতি অসীতিযাপি মহাথেৰানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেৰস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তৰায উপাসিকাযাতি এৱমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদগতাতি ইমাসু দ্ৱীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি. পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং.
কতমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তীতি? অধিগমেন, পৰিযত্তিযা, সৱনেন, পৰিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অৰহত্তং. তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. সৱনং নাম ধম্মস্সৱনং. সক্কচ্চং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পৰিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাড়িযা অত্থং কথেন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৱচৰতা হৰণপচ্চাহৰণনযেন পৰিহটকম্মট্ঠানতা. পুব্বযোগাৱচৰস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি.
এতেসু পন পৰিযত্তি, সৱনং, পৰিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৱ বলৱকাৰণানি, পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৱপচ্চযো. পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন যথা অধিগমস্স বলৱপচ্চযো হোতি, তথা পভেদস্স. পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৱা মা ৱা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৱ এতৰহি চ সঙ্খাৰসম্মসনং ৱিনা পটিসম্ভিদাধিগমো নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৱা ৱিসদা হোন্তীতি.
ৱিভত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.