.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তৰনিকাযে
চতুক্কনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. ভণ্ডগামৱগ্গো
১-২. অনুবুদ্ধসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৱেধো অনুবোধেন অভিসমযো. তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৱেধো অনুবোধেন ৱিনা ন হোতি. অনুবোধো হি একচ্চো পটিৱেধসম্বদ্ধো, তদুভযাভাৱহেতুকঞ্চ ৱট্টে সংসৰণং, তস্মা ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ভৱতো ভৱন্তৰূপগমনং সন্ধাৱনং, অপৰাপৰং চৱনূপপজ্জনৱসেন সঞ্চৰণং সংসৰণন্তি আহ ‘‘ভৱতো’’তিআদি. সন্ধাৱিতসংসৰিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৱিকপ্পে. দুতিযৱিকপ্পে পন ভাৱসাধনতং হদযে কত্ৱা ‘‘মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথাৰুতৱসেনেৱ ৱুত্তং. দীঘৰজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৱিয ৰজ্জুহত্থো পুৰিসো দেসন্তৰং তণ্হাৰজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খাৰো ভৱন্তৰং নেতি এতাযাতি ভৱনেত্তি. তেনাহ ‘‘ভৱৰজ্জূ’’তিআদী.
ৱট্টদুক্খস্স অন্তকৰোতি সকলৱট্টদুক্খস্স সকসন্তানে পৰসন্তানে চ ৱিনাসকৰো অভাৱকৰো. বুদ্ধচক্খুধম্মচক্খুদিব্বচক্খুমংসচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. সৱাসনানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা সাতিসযং কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো. দুতিযং উত্তানমেৱ.
অনুবুদ্ধসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পঠমখতসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩-৪. ততিযে কলিন্তি অপৰাধং. ৱিচিনাতীতি আচিনোতি পসৱতি. তেন চ কলিনা সুখং ন পটিলভতীতি তেন অপৰাধেন সুখং ন ৱিন্দতি. নিন্দিযপ্পসংসায হি পসংসিযনিন্দায চ সমকোৱ ৱিপাকো. পসংসিযনিন্দাতি চ সম্পন্নগুণপৰিধংসনৱসেন পৱত্তিযা মহাসাৱজ্জতায কটুকতৰৱিপাকা. নিন্দিযপ্পসংসা পন কথং তায সমৱিপাকাতি চে? তস্মিং অৱিজ্জমানগুণসমাৰোপনেন অত্তনো পৰেসঞ্চ মিচ্ছাপটিপত্তিহেতুভাৱতো পসংসিযেন তস্স সব্ভাৱকৰণতো চ. লোকেপি হি অসূৰং সূৰেন সমং কৰোন্তো গাৰয্হো হোতি, পগেৱ দুপ্পটিপন্নং সুপ্পটিপন্নেন সমং কৰোন্তোতি. সকেন ধনেনাতি অত্তনো সাপতেয্যেন. অপ্পমত্তকোৱ কলীতি দিট্ঠধম্মিকত্তা সপ্পটিকাৰত্তা চ অপ্পমত্তকো অপৰাধো. অযং…পে… মহন্ততৰো কলি কতূপচিতত্তা সম্পৰাযিকত্তা অপ্পটিকাৰত্তা চ.
নিৰব্বুদোতি গণনাৱিসেসো এসোতি আহ ‘‘নিৰব্বুদগণনাযা’’তি, সতসহস্সং নিৰব্বুদাতি অত্থো. নিৰব্বুদপৰিমাণং পন ৱস্সগণনায এৱং ৱেদিতব্বং. যথেৱ হি সতং সতসহস্সানং কোটি হোতি, এৱং সতং সতসহস্সানং কোটিযো পকোটি নাম হোতি, সতং সতসহস্সানং পকোটিযো কোটিপকোটি, সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং, সতং সতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং, সতং সতসহস্সনিন্নহুতানি একং অব্বুদং, ততো ৱীসতিগুণিতং নিৰব্বুদং. যং অৰিযে গৰহন্তো নিৰযং উপপজ্জতীতি অৰিযে গৰহন্তো যং নিৰব্বুদসঙ্খাতং নিৰযং উপপজ্জতি, নিৰব্বুদোতি চ পাটিযেক্কো নিৰযো নত্থি, অৱীচিম্হিযেৱ পন নিৰব্বুদগণনায পচ্চিতব্বট্ঠানস্সেতং নামং. চতুত্থং উত্তানমেৱ.
পঠমখতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুসোতসুত্তৱণ্ণনা
৫. পঞ্চমে অনুসোতং গচ্ছতীতি সংসাৰসোতস্স অনুকূলভাৱেন গচ্ছতি. পচ্চনীকপটিপত্তিযাতি সংসাৰসোতস্স পটিকূলৱসেন পৱত্তনিব্বিদানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা. ঠিতসভাৱোতি অচলপ্পসাদাদিসমন্নাগমেন ঠিতসভাৱো. অনাগামী হি অস্সদ্ধিযেহি কামৰাগব্যাপাদেহি অকম্পনিযচিত্ততায তম্হা লোকা অনাৱত্তিধম্মতায চ ঠিতসভাৱো নাম. ওঘং তৰিত্ৱাতি কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং অতিক্কমিত্ৱা. পৰতীৰং গতোতি নিব্বানপাৰং গতো. ব্ৰাহ্মণোতি বাহিতপাপতায ব্ৰাহ্মণোতি সঙ্খং গতো খীণাসৱো. তেনাহ ‘‘সেট্ঠো নিদ্দোসো’’তি. পঞ্চৱেৰকম্মন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চদুচ্চৰিতং. সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেনাতি কিলেসপৰিযুট্ঠানে সতি উপ্পন্নেন দুক্খদোমনস্সেন সদ্ধিম্পি. পৰিপুণ্ণন্তি তিস্সন্নং সিক্খানং একাযপি অনূনং. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সেট্ঠচৰিযং. ইমিনা ৱাৰেন সোতাপন্নসকদাগামিনো কথিতা. কিং পন তে ৰুদন্তা ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তীতি? আম, কিলেসৰোদনেন ৰোদন্তা চৰন্তি নাম, সীলসম্পন্নো পুথুজ্জনভিক্খু এত্থেৱ সঙ্গহিতো.
চেতোৱিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. ছহাকাৰেহি পাৰগতোতি অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, ভাৱনাপাৰগূ, পহানপাৰগূ, সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ, সমাপত্তিপাৰগূতি এৱং ছহি আকাৰেহি সব্বধম্মানং পাৰং পৰিযোসানং গতো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অনুসোতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পস্সুতসুত্তৱণ্ণনা
৬. ছট্ঠে অপ্পকং সুতং হোতীতি নৱঙ্গসত্থুসাসনে কিঞ্চিদেৱ সুতং হোতি. তদেৱ নৱঙ্গসত্থুসাসনং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুত্তাদীনি ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘উভতোৱিভঙ্গনিদ্দেসক্খন্ধকপৰিৱাৰা’’তিআদিমাহ. কথং পনাযং ৱিভাগো যুজ্জেয্য. সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণং. তদুভযৱিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৱিসেসসঞ্ঞাৰহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা. মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয. গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয. তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;
সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা; সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা)
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰো) ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি. এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২) সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. ৱিসেসৱিধযো পৰে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৱা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণং. এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো, ‘‘গাথাৱিৰহে সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদীৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতো. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থাৱাতি? ন তদৱত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্ত’’ন্তি.
যঞ্চ ৱুত্তং – ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৱেনেৱ, তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৱো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং – ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি. এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকায ৱিনযসংৱণ্ণনায সাৰত্থদীপনিযা (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা) অম্হেহি পকাসিতো, ইচ্ছন্তেহি ততোযেৱ গহেতব্বো.
ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতীতি অট্ঠকথাঞ্চ পাড়িঞ্চ জানিত্ৱা লোকুত্তৰধম্মস্স অনুৰূপধম্মং পুব্বভাগপ্পটিপদং পটিপন্নো ন হোতীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞাযাতি অট্ঠকথঞ্চ পাড়িঞ্চ জানিত্ৱা…পে… ন পটিপন্নো হোতী’’তি.
অপ্পস্সুতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সোভনসুত্তৱণ্ণনা
৭. সত্তমে পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেনাতি সচ্চসম্পটিৱেধাদিপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন. ৱিনযং উপেতাতি তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং ৱিনযং উপেতা. ৱেসাৰজ্জেনাতি সাৰজ্জকৰানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৱিগমনতো ৱেসাৰজ্জেন, সাৰজ্জৰহিতেনাতি অত্থো. তেপিটকৱসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৱ পৰিযত্তিধম্মং ধাৰেন্তি সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসং ৱিয ৱিনস্সন্তং অকত্ৱা সুপ্পগুণসুপ্পৱত্তিভাৱেন হদযে ঠপেন্তীতি ধম্মধৰা. এদিসা চ অত্তনা সুতস্স ধম্মস্স আধাৰভূতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সুতধম্মানং আধাৰভূতা’’তি.
সোভনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৱেসাৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা
৮. অট্ঠমে ব্যামোহৱসেন সৰণপৰিযেসনং সাৰজ্জনং সাৰদো, ব্যামোহভযং. ৱিগতো সাৰদো এতস্সাতি ৱিসাৰদো, তস্স ভাৱো ৱেসাৰজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং, পহানসম্পদং, দেসনাৱিসেসসম্পদং খেমঞ্চ নিস্সায পৱত্তং চতুব্বিধপচ্চৱেক্খণঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৱসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৱা পৰিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৱ ৱদতি. তিট্ঠমানোৱাতি অৱদন্তোপি তিট্ঠমানোৱ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠসু পৰিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপৰিসং উপসঙ্কমিতা…পে… ব্ৰাহ্মণপৰিসং গহপতিপৰিসং, সমণপৰিসং, চাতুমহাৰাজিকপৰিসং, তাৱতিংসপৰিসং, মাৰপৰিসং, ব্ৰহ্মপৰিসং উপসঙ্কমিতা, তত্ৰপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৱ সল্লপিতপুব্বঞ্চ সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্ৰ ৱত মং ‘ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতী’তি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) এৱং ৱুত্তপৰিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পৰতো দস্সিতঞাণযোগেন ৱিসাৰদো অহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেনাতি খন্ধৱগ্গে আগতেন সীহনাদসুত্তেন.
‘‘দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিফলসম্পত্তিপৱত্তি ৱুত্তা, পুৰিমসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযা পচ্ছিমসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিসম্পত্তিপৱত্তি ৱা ৱুত্তা. আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্কসদ্দস্স গহণং ৱেদিতব্বং. ৱিচক্কসণ্ঠানা অসনি এৱ অসনিৱিচক্কং. উৰচক্কাদীসূতি আদি-সদ্দেন আণাসমূহাদীসুপি চক্কসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ‘‘সঙ্ঘভেদং কৰিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) হি আণা ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুত্তা. ‘‘দেৱচক্কং অসুৰচক্ক’’ন্তিআদীসু সমূহোতি.
পটিৱেধনিট্ঠত্তা অৰহত্তমগ্গঞাণং পটিৱেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৱুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পৰস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৱত্তং নামা’’তি ৱুত্তং. ততো পৰং পন যাৱ পৰিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৱত্তি তস্সেৱ পৱত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৱেদিতব্বং.
দস্সিতধম্মেসূতি ৱুত্তধম্মেসু. ৱচনমত্তমেৱ হি তেসং, ন পন দস্সনং তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স অভাৱতো. ভগৱতো এৱ ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি পৰস্স ৱচনৱসেন দস্সিতধম্মেসু. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮-৭২১) ৱিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপৰিযাযোতি আহ ‘‘সহধম্মেনাতি সহেতুনা’’তি. হেতূতি চ উপপত্তিসাধনহেতু ৱেদিতব্বো, ন কাৰকো, সম্পাপকো ৱা. নিমিত্তন্তি চোদনায কাৰণং. তত্থ চোদকো চোদনং কৰোতীতি কাৰণং, ধম্মো চোদনং কৰোতি এতেনাতি কাৰণং. তেনাহ ‘‘পুগ্গলোপী’’তিআদি. খেমন্তি কেনচি অপ্পটিবাহিযভাৱেন অনুপদ্দুতং.
অন্তৰাযো এতেসং অত্থি, অন্তৰাযে ৱা নিযুত্তাতি অন্তৰাযিকা. এৱংভূতা পন তে যস্মা অন্তৰাযকৰা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা’’তি. অসঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমে নাতিসাৱজ্জাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কন্তা’’তি. সত্ত আপত্তিক্খন্ধাতিআদি নিদস্সনমত্তং ইতৰেসম্পি চতুন্নং ‘‘অন্তৰাযিকা’’তি ৱুত্তধম্মানং তব্ভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱতো. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতোতি ইদং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন ৱুত্তং অৰিট্ঠসিক্খাপদং (পাচি. ৪১৭) ৱিয. যস্মা তংখণম্পি কামানং আদীনৱং দিস্ৱা ৱিৰতো হোতি চে, ৱিসেসং অধিগচ্ছতি, ন কামেসু আসত্তো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মেথুন…পে…অন্তৰাযো হোতী’’তি. তত্থ যস্স কস্সচীতি ন কেৱলং পব্বজিতস্সেৱ, অথ খো যস্স কস্সচি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘মেথুনমনুযুত্তস্স, মুস্সতেৱাপি সাসন’’ন্তি (সু. নি. ৮২০).
তস্মিং অনিয্যানিকধম্মেতি তস্মিং পৰেহি পৰিকপ্পিতঅনিয্যানিকধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি ইদং কম্মসংযোগে ভুম্মং.
উপনিবদ্ধাতি ৱিৰচিতা. তেনাহ ‘‘অভিসঙ্খতা’’তি. পুথুভাৱন্তি বহুভাৱং. পুথূহি ৱা সিতাতি বহূহি সমণব্ৰাহ্মণেহি সিতা উপনিবদ্ধা.
ৱেসাৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা
৯. নৱমে ভৱতি এতেন আৰোগ্যন্তি ভৱো, গিলানপচ্চযো. পৰিৱুদ্ধো ভৱো অভৱো. ৱুদ্ধিঅত্থো হি অযমকাৰো যথা ‘‘সংৱৰাসংৱৰো, ফলাফল’’ন্তি চ. সপ্পিনৱনীতাদীনীতি আদি-সদ্দেন তেলমধুফাণিতাদীনং গহণং. সপ্পিনৱনীতাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, সব্বস্সপি গিলানপচ্চযস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৱাভৱোতি ৱা খুদ্দকো চেৱ মহন্তো চ উপপত্তিভৱো ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘সম্পত্তিভৱেসূ’’তিআদি. ভৱোতি ৱা সম্পত্তি, অভৱোতি ৱিপত্তি. ভৱোতি ৱুদ্ধি, অভৱোতি হানি. তংনিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘ভৱাভৱহেতু ৱা’’তি.
তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিৰুদককন্তাৰে মৰীচিকায উদকসঞ্ঞা ৱিয পিপাসাভিভূতং তসিতং সত্তং অস্সাসদস্সনৱসেন সহাযকিচ্চং কৰোন্তী ভৱাদীসু অনিব্বিন্নং কত্ৱা পৰিব্ভমাপেতি. তথা হি তং পপাতকং অচিন্তেত্ৱা মধুগ্গণ্হনকলুদ্দকা ৱিয অনেকাদীনৱাকুলেসু ভৱেসু আনিসংসমেৱ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পৰিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা ‘‘পুৰিসস্স দুতিযা’’তি ৱুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৱনিব্বত্তিপচ্চযাতি? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৱিসেসপচ্চযো, যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি, কামাৱচৰাদিকুসলেহি চ ৱিনা ৰূপাৱচৰাদিকুসলেহি ভৱনিব্বত্তিযা ৱিসেসপচ্চযো. যতো সমুদযসচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি ইত্থভাৱো চ অঞ্ঞথাভাৱো চ ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো, সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো, সংসাৰো, তং ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং. তত্থ ইত্থভাৱো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৱো ততো অৱসিট্ঠসত্তাৱাসা. ইত্থভাৱো ৱা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, অঞ্ঞথাভাৱো অনাগতত্তভাৱো. এৱৰূপো ৱা অঞ্ঞোপি অত্তভাৱো ইত্থভাৱো, ন এৱৰূপো অঞ্ঞথাভাৱো. তেনেৱাহ ‘‘ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি এত্থ ইত্থভাৱো নাম অযং অত্তভাৱো’’তিআদি. সংসৰণং সংসাৰো.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি’’. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেসো; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪);
তেনাহ ‘‘খন্ধধাতুআযতনানং পটিপাটি’’ন্তি, খন্ধধাতুআযতনানং হেতুফলভাৱেন অপৰাপৰপ্পৱত্তিন্তি অত্থো.
এৱমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এত্থ এতমাদীনৱং ঞত্ৱাতিপি পঠন্তি, এতং সকলৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱং সমুদযং তণ্হং আদীনৱং ঞত্ৱাতি অত্থো. অথ ৱা এৱমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এতং যথাৱুত্তং সংসাৰানতিৱত্তনআদীনৱং দোসং ঞত্ৱা. নিগ্গহণোতি চতুৰূপাদানসঙ্খাতস্স সব্বস্স গহণস্স পটিনিস্সজ্জনেন নিগ্গহণো, খন্ধপৰিনিব্বানেন সঙ্খাৰপ্পৱত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তণ্হুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যোগসুত্তৱণ্ণনা
১০. দসমে যোজেন্তীতি কম্মং ৱিপাকেন ভৱাদিং, ভৱন্তৰাদীহি দুক্খেন সত্তং যোজেন্তি ঘটেন্তীতি যোগা. কামনট্ঠেন কামো চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন যোগো চাতি কামযোগো. ভৱযোগো নাম ভৱৰাগোতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰূপভৱেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৱেসু ৰাগো, দুতিযো কম্মভৱেসু, ততিযো ভৱদিট্ঠিসহগতো যথা ৰজ্জনট্ঠেন ৰাগো, এৱং যুজ্জনট্ঠেন যোগোতি ৱুত্তো. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৱুত্তং. সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৱা পুব্বন্তাদীনং.
সমুদযন্তি দ্ৱে সমুদযা খণিকসমুদযো পচ্চযসমুদযো চ. উপ্পাদক্খণো খণিকসমুদযো, পচ্চযোৱ পচ্চযসমুদযো. সমুদযতে সমুদযনং সমুদযো, সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযোতি এৱং উভিন্নং সমুদযানং সদ্দত্থতোপি ভেদো ৱেদিতব্বো. পচ্চযসমুদযং পজানন্তোপি ভিক্খু খণিকসমুদযং পজানাতি, খণিকসমুদযং পজানন্তোপি পচ্চযসমুদযং পজানাতি. পচ্চযতো হি সঙ্খাৰানং উদযং পস্সতো খণতো চ নেসং উদযদস্সনং সুখং হোতি, খণতো চ নেসং উদযং পস্সতো পগেৱ পচ্চযানং সুগ্গহিতত্তা পচ্চযতো দস্সনং সুখেন ইজ্ঝতি. ইধ পন খণিকসমুদযং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমুদযন্তি উপ্পত্তি’’ন্তি.
অত্থঙ্গমোপি দুৱিধো অচ্চন্তত্থঙ্গমো, ভেদত্থঙ্গমোতি. অচ্চন্তত্থঙ্গমো অপ্পৱত্তিনিৰোধো, নিব্বানন্তি কেচি. ভেদত্থঙ্গমো খণিকনিৰোধো. তদুভযং পুব্বভাগে উগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেন পস্সতো অঞ্ঞতৰদস্সনেন ইতৰদস্সনম্পি সিদ্ধমেৱ হোতি. পুব্বভাগেযেৱ আৰম্মণৱসেন খযতো ৱযতো সম্মসনাদিকালে ভেদত্থঙ্গমং পস্সন্তো ব্যতিৰেকৱসেন অনুস্সৱাদিতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সতি, মগ্গক্খণে পন আৰম্মণতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সন্তো অসম্মোহতো ইতৰম্পি পস্সতি. ইধ পন ভেদত্থঙ্গমং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থঙ্গমন্তি ভেদ’’ন্তি. কামানং উপ্পত্তিভেদগ্গহণেনেৱ চেত্থ যথা কামানং পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৱিভাৱিতা, এৱং কামৱত্থুনোপীতি উভযেসম্পি অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা চ ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বং. মধুৰভাৱন্তি ইমিনা কামসন্নিস্সিতং সুখং সোমনস্সং দস্সেতি. ‘‘যং খো, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) হি ৱুত্তং. অমধুৰভাৱন্তি ইমিনা পন কামহেতুকং দুক্খং দোমনস্সং দস্সেতি.
ফস্সাযতনানন্তি ছদ্ৱাৰিকস্স ফস্সস্স কাৰণভূতানং চক্খাদিআযতনানং. তেনাহ ‘‘চক্খাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদিকাৰণান’’ন্তি. পুনব্ভৱকৰণং পুনোভৱো উত্তৰপদলোপেন, মনো-সদ্দস্স ৱিয চ পুৰিমপদস্স ওকাৰন্ততা দট্ঠব্বা. পুনোভৱো সীলমেতেসন্তি পোনোভৱিকা. অথ ৱা সীলত্থেন ইকসদ্দেন গমিতত্থত্তা কিৰিযাৱাচকসদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো. অথ ৱা পুনব্ভৱং দেন্তি, পুনব্ভৱায সংৱত্তন্তি, পুনপ্পুনব্ভৱে নিব্বত্তেন্তীতি পোনোভৱিকা. ‘‘তদ্ধিতা’’তি হি বহুৱচননিদ্দেসা ৱিচিত্তত্তা ৱা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৱা ‘‘পুনব্ভৱং দেন্তী’’তিআদীসুপি অত্থেসু পোনোভৱিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
ৱিসংযোজেন্তি পটিপন্নং পুগ্গলং কামযোগাদিতো ৱিযোজেন্তীতি ৱিসংযোগা, অসুভজ্ঝানাদীনি ৱিসংযোজনকাৰণানি. তেনাহ ‘‘ৱিসংযোগাতি ৱিসংযোজনকাৰণানী’’তিআদি.
যোগসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভণ্ডগামৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চৰৱগ্গো
১. চৰসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে চৰতোতি গচ্ছন্তস্স, চঙ্কমন্তস্স ৱা. উপ্পজ্জতি কামৱিতক্কো ৱাতি ৱত্থুকামেসু অৱীতৰাগতায তাদিসে পচ্চযে কামপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো উপ্পজ্জতি চে, যদি উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৱিতক্কো ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কো ৱাতি আঘাতৱিনযে ৱিসেসেন চিত্তস্স অদমিতত্তা আঘাতনিমিত্তে ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো, লেড্ডুদণ্ডাদীতি পৰহিংসনৱসেন ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো উপ্পজ্জতি চেতি সম্বন্ধো. তং চে ভিক্খু অধিৱাসেতীতি তং যথাৱুত্তং কামৱিতক্কাদিং যথাপচ্চযং অত্তনো চিত্তে উপ্পন্নং ‘‘ইতিপাযং ৱিতক্কো পাপকো, ইতিপি অকুসলো, ইতিপি সাৱজ্জো, সো চ খো অত্তব্যাবাধায সংৱত্ততী’’তিআদিনা নযেন পচ্চৱেক্খণায অভাৱতো অধিৱাসেতি অত্তনো চিত্তং আৰোপেত্ৱা ৱাসেতি. অধিৱাসেন্তোযেৱ চ নপ্পজহতি তদঙ্গাদিপ্পহানৱসেন ন পটিনিস্সজ্জতি. ততো এৱ চ ন ৱিনোদেতি অত্তনো চিত্তসন্তানতো ন নুদতি ন নীহৰতি. তথা অৱিনোদনতো ন ব্যন্তীকৰোতি ন ৱিগতন্তং কৰোতি. আতাপী পহিতত্তো যথা তেসং অন্তোপি নাৱসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, এৱং কৰোতি, অযং পন তথা ন কৰোতীতি অত্থো. তথাভূতো পন ন অনভাৱং গমেতি অনু অনু অভাৱং ন গমেতি. ন পজহতি চে, ন ৱিনোদেতি চেতি ইতিআদিনা চে-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.
এৱংভূতোতি এৱং কামৱিতক্কাদীহি পাপৱিতক্কেহি সমঙ্গিভূতো. অনাতাপীতি কিলেসানং আতাপযিকস্স ৱীৰিযস্স অভাৱেন অনাতাপী. পাপুত্ৰাসলক্খণস্স ওত্তপ্পস্স অভাৱেন অনোত্তাপী. সততং সমিতং সব্বকালং নিৰন্তৰং. কুসীতো হীনৱীৰিযোতি কুসলেহি ধম্মেহি পৰিহাপযিত্ৱা অকুসলপক্খে কুচ্ছিতং সীদনতো কোসজ্জসমন্নাগমেন চ কুসীতো, সম্মপ্পধানৱীৰিযাভাৱেন হীনৱীৰিযো ৱীৰিযৱিৰহিতোতি ৱুচ্চতি কথীযতি. ঠিতস্সাতি গমনং উপচ্ছিন্দিত্ৱা তিট্ঠতো. সযনইৰিযাপথস্স ৱিসেসতো কোসজ্জপক্খিকত্তা যথা তংসমঙ্গিনো ভাৱিতত্তা সম্ভৱন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘জাগৰস্সা’’তি ৱুত্তং.
সুক্কপক্খে তঞ্চে ভিক্খু নাধিৱাসেতীতি আৰদ্ধৱীৰিযস্সপি ৱিহৰতো অনাদিমতি সংসাৰে চিৰকালভাৱিতত্তা তথাৰূপপচ্চযসমাযোগে সতিসম্মোসেন ৱা কামৱিতক্কাদি উপ্পজ্জতি চে, তং ভিক্খু অত্তনো চিত্তং আৰোপেত্ৱা ন ৱাসেতি, অব্ভন্তৰে ন ৱাসেতীতি অত্থো. অনধিৱাসেন্তো কিং কৰোতি? পজহতি ছড্ডেতি. কিং কচৱৰং ৱিয পিটকেনাতি? ন, অপিচ খো তং ৱিনোদেতি নুদতি নীহৰতি. কিং বলিবদ্দং ৱিয পতোদেনাতি? ন, অথ খো ব্যন্তীকৰোতি ৱিগতন্তং কৰোতি, যথা তেসং অন্তোপি নাৱসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, তথা তে কৰোতি. কথং পন তে তথা কৰোতি? অনভাৱং গমেতি অনু অনু অভাৱং গমেতি, ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন যথা সুৱিক্খম্ভিতা হোন্তি, তথা নে কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি.
এৱংভূতোতিআদীসু এৱং কামৱিতক্কাদীনং অনধিৱাসেন সুৱিসুদ্ধাসযো সমানো তায চ আসযসম্পত্তিযা তন্নিমিত্তায চ পযোগসম্পত্তিযা পৰিসুদ্ধসীলো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো জাগৰিযং অনুযুত্তো তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং আতাপনলক্খণেন ৱীৰিযেন সমন্নাগতত্তা আতাপী. সব্বসো পাপুত্ৰাসেন সমন্নাগতত্তা ওত্তাপী সততং ৰত্তিন্দিৱং. সমিতং নিৰন্তৰং সমথৱিপস্সনানুযোগৱসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানসিদ্ধিযা আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো. নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তোতি ৱুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো.
গাথাসু গেহনিস্সিতন্তি এত্থ গেহৱাসীহি অপৰিচ্চত্তত্তা গেহৱাসিসভাৱত্তা গেহধম্মত্তা ৱা গেহং ৱুচ্চতি ৱত্থুকামো. অথ ৱা গেহপ্পটিবদ্ধভাৱতো, কিলেসকামানং নিৱাসট্ঠানভাৱতো ৱা গেহাতি ৱুচ্চন্তি, তংৱত্থুকত্তা কামৱিতক্কাদি গেহনিস্সিতং নাম. কুম্মগ্গপটিপন্নোতি যস্মা অৰিযমগ্গস্স উপ্পথভাৱতো অভিজ্ঝাদযো তদেকট্ঠধম্মা চ কুম্মগ্গো, তস্মা কামৱিতক্কাদিবহুলো কুম্মগ্গপটিপন্নো. মোহনেয্যেসু মুচ্ছিতোতি মোহসংৱত্তনিযেসু ৰূপাদীসু মুচ্ছিতো সম্মত্তো অজ্ঝোপন্নো. সম্বোধিন্তি অৰিযমগ্গঞাণং. ফুট্ঠন্তি ফুসিতুং পত্তুং পাপো সো তাদিসো মিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচৰো পুগ্গলো অভব্বো, ন কদাচি তং পাপুণাতীতি অত্থো.
ৱিতক্কং সমযিত্ৱানাতি যথাৱুত্তং মিচ্ছাৱিতক্কং পটিসঙ্খানভাৱনাবলেন ৱূপসমেত্ৱা. ৱিতক্কূপসমে ৰতোতি নৱন্নম্পি মহাৱিতক্কানং অচ্চন্তূপসমভূতে অৰহত্তে, নিব্বানে এৱ ৱা অজ্ঝাসযেন ৰতো অভিৰতো. ভব্বো সোতি সো যথাৱুত্তো সম্মাপটিপজ্জমানো পুগ্গলো পুব্বভাগে সমথৱিপস্সনাবলেন সব্বৱিতক্কে যথাৰহং তদঙ্গাদিৱসেন ৱূপসমেত্ৱা ঠিতো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং নিব্বানসঙ্খাতঞ্চ অনুত্তৰং সম্বোধিং ফুট্ঠুং অধিগন্তুং ভব্বো অৰহা. এৱমেত্থ পাড়িৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা.
চৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সীলসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে সম্পন্নসীলাতি এত্থ তিৱিধং সম্পন্নং পৰিপুণ্ণসমঙ্গিমধুৰৱসেন. তত্থ –
‘‘সম্পন্নং সালিকেদাৰং, সুৱা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৱেদেমি তে ব্ৰহ্মে, ন নে ৱাৰেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –
ইদং পৰিপুণ্ণসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) ইদং সমঙ্গিসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৱিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং, সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৱমস্সাদ’’ন্তি (পাৰা. ১৭) ইদং মধুৰসম্পন্নং নাম. ইধ পৰিপুণ্ণসম্পন্নৱসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্পন্নসীলাতি পৰিপুণ্ণসীলা’’তি আহ. সমঙ্গিসম্পন্নৱসেনপি অত্থো যুজ্জতিযেৱ, তস্মা সম্পন্নসীলাতি পৰিপুণ্ণসীলা হুত্ৱাতিপি সীলসমঙ্গিনো হুত্ৱাতিপি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্থ সীলস্স অনৱসেসসমাদানেন অখণ্ডাদিভাৱপ্পত্তিযা পৰিপুণ্ণসীলা, সমাদানতো পট্ঠায অৱিচ্ছিন্দনতো সীলসমঙ্গিনো. সমাদানৱতো হি অচ্চন্তৱিৰোধিধম্মানুপ্পত্তিযা সীলসমঙ্গিতা ৱেদিতব্বা, চেতনাদীনং পন সীলনলক্খণানং ধম্মানং পৱত্তিলক্খণেন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
তত্থ ‘‘পৰিপুণ্ণসীলা’’তি ইমিনা অত্থেন খেত্তদোসৱিগমেন খেত্তপাৰিপূৰী ৱিয সীলদোসৱিগমেন সীলপাৰিপূৰী ৱুত্তা হোতি. যথা হি খেত্তং বীজখণ্ডং, ৱপ্পখণ্ডং, উদকখণ্ডং, ঊসখণ্ডন্তি চতুদোসসমন্নাগতং অপৰিপূৰং হোতি. তত্থ বীজখণ্ডং নাম যত্থ অন্তৰন্তৰা বীজানি খণ্ডানি ৱা পূতীনি ৱা হোন্তি, তানি যত্থ পতন্তি, তত্থ সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি, অপৰিপূৰং হোতীতি অত্থো. ৱপ্পখণ্ডং নাম যত্থ অকুসলো বীজানি ৱপন্তো অন্তৰন্তৰা নিপাতেতি. এৱঞ্হি সব্বত্থ সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি. উদকখণ্ডং নাম যত্থ কত্থচি উদকং অতিবহুং ৱা হোতি, ন ৱা হোতি. তত্ৰাপি হি সস্সানি ন উট্ঠেন্তি, খেত্তং খণ্ডং হোতি. ঊসখণ্ডং নাম যত্থ কস্সকো কিস্মিঞ্চি পদেসে নঙ্গলেন ভূমিং চত্তাৰো পঞ্চ ৱাৰে কসন্তো অতিগম্ভীৰং কৰোতি, ততো ঊসং উপ্পজ্জতি. তত্ৰাপি হি সস্সং ন উট্ঠেতি, খেত্তং খণ্ডং হোতি, তাদিসঞ্চ খেত্তং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. তত্ৰাপি বহুম্পি ৱপিত্ৱা অপ্পং লভতি. ইমেসং পন চতুন্নং দোসানং ৱিগমা খেত্তং পৰিপুণ্ণং হোতি, তাদিসঞ্চ খেত্তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. এৱমেৱ খণ্ডং, ছিদ্দং, সবলং, কম্মাসন্তি চতুদোসসমন্নাগতং সীলং অপৰিপূৰং হোতি, তাদিসঞ্চ সীলং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. ইমেসং পন চতুন্নং দোসানং ৱিগমা সীলং পৰিপুণ্ণং হোতি, তাদিসঞ্চ সীলং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং.
‘‘সীলসমঙ্গিনো’’তি ইমিনা পনত্থেন সীলেন সমঙ্গিভূতা সমোধানগতা সমন্নাগতা হুত্ৱা ৱিহৰথাতি ইদমেৱ ৱুত্তং হোতি. তত্থ দ্ৱীহি কাৰণেহি সম্পন্নসীলতা হোতি সীলৱিপত্তিযা আদীনৱদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা চ আনিসংসদস্সনেন. তদুভযম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪) ৱিত্থাৰিতং. তত্থ ‘‘সম্পন্নসীলাতি এত্তাৱতা চ কিৰ ভগৱা চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৱা ‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতা’তি ইমিনা তত্থ জেট্ঠকসীলং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতী’’তি দিৱাৱিহাৰৱাসী সুমত্থেৰো আহ. অন্তেৱাসিকো পনস্স তেপিটকচূড়নাগত্থেৰো আহ – ‘‘উভযত্থাপি পাতিমোক্খসংৱৰো ভগৱতা ৱুত্তো, পাতিমোক্খসংৱৰোযেৱ হি সীলং, ইতৰানি পন তীণি সীলন্তি ৱুত্তট্ঠানং নাম অত্থী’’তি ৱত্ৱা তং অননুজানন্তো আহ – ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰো নাম ছদ্ৱাৰৰক্খামত্তকমেৱ, আজীৱপাৰিসুদ্ধি ধম্মেন সমেন পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকং, পচ্চযনিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ইদমত্থন্তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জনমত্তকং. নিপ্পৰিযাযেন পাতিমোক্খসংৱৰোৱ সীলং. যস্স সো ভিন্নো, অযং ছিন্নসীসো ৱিয পুৰিসো হত্থপাদে, সেসানি ৰক্খিস্সতীতি ন ৱত্তব্বো. যস্স পন সো অৰোগো, অযং অচ্ছিন্নসীসো ৱিয পুৰিসো জীৱিতং, সেসানি পুন পাকতিকানি কত্ৱা ৰক্খিতুং সক্কোতি. তস্মা ‘সম্পন্নসীলা’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰং উদ্দিসিত্ৱা ‘সম্পন্নপাতিমোক্খা’তি তস্সেৱ ৱেৱচনং ৱত্ৱা তং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতা’তিআদিমাহা’’তি.
পাতিমোক্খসংৱৰসীলেন সংৱুতাতি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৱচীদ্ৱাৰা. এৱংভূতা চ তেন উপেতা সমন্নাগতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘উপেতা হুত্ৱা’’তি. আচাৰেন চ গোচৰেন চ সম্পন্নাতি কাযিকৱাচসিকঅৱীতিক্কমসঙ্খাতেন আচাৰেন, ন-ৱেসিযগোচৰতাদিসঙ্খাতেন গোচৰেন চ সম্পন্না, সম্পন্নআচাৰগোচৰাতি অত্থো. অণুপ্পমাণেসূতি অতিপৰিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূতি অপৰে. দোসেসূতি গাৰয্হেসু অকুসলধম্মেসু. ভযতো দস্সনসীলাতি পৰমাণুমত্তম্পি ৱজ্জং সিনেৰুপ্পমাণং ৱিয কত্ৱা ভাযনসীলা. সব্বসিক্খাকোট্ঠাসেসূতি মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদেসু. তং তং সমাদাতব্বং সমাদাযাতি যং কিঞ্চি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিআদিভেদেসু সিক্খিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং পূৰিতব্বং কাযিকং ৱাচসিকং ৱা সীলং, তং সব্বং সম্মা আদায, সম্মদেৱ সক্কচ্চং সব্বসো চ আদিযিত্ৱাতি অত্থো.
উদযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতীতি ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. তথা অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতী’’তিআদিনা নযেন একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তানি পঞ্চৱীসতি উদযলক্খণানি পস্সতি.
ৱযং পস্সন্তো পঞ্চৱীসতি লক্খণানি পস্সতীতি ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. তণ্হানিৰোধা…পে… কম্মনিৰোধা…পে… আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. অৱিজ্জানিৰোধা…পে… তণ্হানিৰোধা…পে… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতী. ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’তিআদিনা নযেন একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তানি পঞ্চৱীসতি ৱযলক্খণানি পস্সতি. পেসিতত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো. কথযন্তীতি তথাৱিধং ভিক্খুং বুদ্ধাদযো অৰিযা আচিক্খন্তি.
যতং চৰেতি ৱাযমমানো চৰেয্য, চঙ্কমনাদিৱসেন গমনং কপ্পেন্তোপি ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৩২) নযেন ৱুত্তপ্পধানৱীৰিযং কৰোন্তো ঘটেন্তো ৱাযমন্তো যথা অকুসলধম্মা পহীযন্তি, কুসলধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, এৱং গমনং কপ্পেয্যাতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি. যতমেনং পসাৰযেতি এতং পসাৰেতব্বং হত্থপাদাদিং যতং যতমানো যথাৱুত্তৱীৰিযসমঙ্গী হুত্ৱা পসাৰেয্য, সব্বত্থ পধানং ন জহেয্যাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি যথা পটিপজ্জন্তো যতং যতন্তো নাম হোতি, তং পটিপদং দস্সেতুং ‘‘উদ্ধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উদ্ধন্তি উপৰি. তিৰিযন্তি পৰিতো, পুৰত্থিমদিসাদিৱসেন সমন্ততো দিসাভাগেসূতি অত্থো. অপাচীনন্তি হেট্ঠা. যাৱতা জগতো গতীতি যত্তকা সত্তসঙ্খাৰভেদস্স লোকস্স পৱত্তি, তত্থ সব্বত্থাতি অত্থো. এত্তাৱতা অনৱসেসতা সম্মসনঞাণস্স ৱিসযং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি. সমৱেক্খিতাতি সমা হেতুনা ঞাযেন অৱেক্খিতা, অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সিতাতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মানন্তি সত্তসুঞ্ঞানং. খন্ধানন্তি ৰূপাদীনং পঞ্চন্নং খন্ধানং. উদযব্বযন্তি উদযঞ্চ ৱযঞ্চ. ইদং ৱুত্তং হোতি – উপৰি তিৰিযং অধোতি তিধা সঙ্গহিতে সব্বস্মিং লোকে অতীতাদিভেদভিন্নানং পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতানং সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং অনিচ্চাদিসম্মসনাধিগতেন উদযব্বযঞাণেন পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি উদযং, পঞ্চৱীসতিযা আকাৰেহি ৱযং সমৱেক্খিতা সমনুপস্সিতা ভৱেয্যাতি.
চেতোসমথসামীচিন্তি চিত্তসংকিলেসানং অচ্চন্তৱূপসমনতো চেতোসমথসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স অনুচ্ছৱিকং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং. সিক্খমানন্তি পটিপজ্জমানং ভাৱেন্তং ঞাণপৰম্পৰা নিব্বত্তেন্তং. সদাতি সব্বকালং ৰত্তিঞ্চেৱ দিৱা চ. সতন্তি চতুসম্পজঞ্ঞসমন্নাগতায সতিযা সতোকাৰী. এৱম্পেত্থ গাথাৱণ্ণনা দট্ঠব্বা. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সীলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পধানসুত্তৱণ্ণনা
১৩. ততিযে উত্তমৱীৰিযানীতি সেট্ঠৱীৰিযানি ৱিসিট্ঠস্স অত্থস্স সাধনতো. মাৰো ধিয্যতি এত্থাতি মাৰধেয্যং, কিলেসমাৰস্স পৱত্তিট্ঠানভূতং, তং তেভূমকৱট্টন্তি আহ ‘‘তেভূমকৱট্টসঙ্খাতং মাৰধেয্য’’ন্তি. জাতিমৰণতো জাতং ভযং জাতিমৰণভযং, জাতিমৰণমেৱ ৱা ভযহেতুতো ভযন্তি জাতিমৰণভযং. তেনাহ ‘‘জাতিঞ্চ মৰণঞ্চ…পে… ভযস্সা’’তি সেসং উত্তানমেৱ.
পধানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সংৱৰসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে সংৱৰাদীনং সাধনৱসেন পদহতি এতেহীতি পধানানি. সংৱৰন্তস্স উপ্পন্নৱীৰিযন্তি যথা অভিজ্ঝাদযো ন উপ্পজ্জন্তি, এৱং সতিযা উপট্ঠানে চক্খাদীনং পিদহনে অনলসস্স উপ্পন্নৱীৰিযং. পজহন্তস্সাতি ৱিনোদেন্তস্স. উপ্পন্নৱীৰিযন্তি তস্সেৱ পহানস্স সাধনৱসেন পৱত্তৱীৰিযং. ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নৱীৰিযন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সমাধিনিমিত্তন্তি সমাধি এৱ. পুৰিমুপ্পন্নসমাধি হি পৰতো উপ্পজ্জনকসমাধিস্স কাৰণং হোতীতি ‘‘সমাধিনিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
উপধিৱিৱেকত্তাতি খন্ধূপধিআদিউপধীহি ৱিৱিত্তত্তা ৱিনিস্সটত্তা. তং আগম্মাতি তং নিব্বানং মগ্গেন অধিগমহেতু. ৰাগাদযো ৱিৰজ্জন্তি এত্থ, এতেনাতি ৱিৰাগো. এৱং নিৰোধোপি দট্ঠব্বো. যস্মা ইধ বোজ্ঝঙ্গমিস্সকৱসেন ইচ্ছিতা, তস্মা ‘‘আৰম্মণৱসেন ৱা অধিগন্তব্বৱসেন ৱা’’তি ৱুত্তং. তত্থ অধিগন্তব্বৱসেনাতি তন্নিন্নতাৱসেন. ৱোস্সগ্গপৰিণামিন্তি ৱোস্সগ্গৱসেন পৰিণামিতং পৰিচ্চজনৱসেন চেৱ পক্খন্দনৱসেন চ পৰিণামনসীলং. তেনাহ ‘‘দ্ৱে ৱোস্সগ্গা’’তিআদি. খন্ধানং পৰিচ্চজনং নাম তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানৱসেনাতি যেনাকাৰেন ৱিপস্সনা কিলেসে পজহতি, তেনেৱাকাৰেন তন্নিমিত্তক্খন্ধে চ পজহতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি আহ ‘‘ৱিপস্সনা…পে… পৰিচ্চজতী’’তি. যস্মা ৱিপস্সনা ৱুট্ঠানগামিনিভাৱং পাপুণন্তী নিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন একংসতো নিব্বানং পক্খন্দতীতি ৱত্তব্বতং লভতি, মগ্গো চ সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসে খন্ধে চ ৰাগং পৰিচ্চজতি, তস্মা যথাক্কমং ৱিপস্সনামগ্গানং ৱসেন পক্খন্দনপৰিচ্চাগৱোস্সগ্গা ৱেদিতব্বা. ৱোসগ্গত্থাযাতি পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গত্থায চেৱ পক্খন্দনৱোস্সগ্গত্থায চ. পৰিণমতীতি পৰিচ্চজতি. তং পন পৰিণামনং ৱুট্ঠানগামিনিভাৱপ্পত্তিযা চেৱ অৰিযমগ্গভাৱপ্পত্তিযা চ ইচ্ছিতন্তি আহ ‘‘ৱিপস্সনাভাৱঞ্চ মগ্গভাৱঞ্চ পাপুণাতী’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তিআদীসু সেসসম্বোজ্ঝঙ্গকোট্ঠাসেসু.
ভদ্দকন্তি অভদ্দকানং নীৱৰণাদিপাপধম্মানং ৱিক্খম্ভনেন ৰাগৱিগমনেন একন্তহিতত্তা দুল্লভত্তা চ ভদ্দকং সুন্দৰং. ন হি অঞ্ঞং সমাধিনিমিত্তং এৱং দুল্লভং ৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকভূতং অত্থি. অনুৰক্খতীতি এত্থ অনুৰক্খনা নাম অধিগতসমাধিতো যথা পৰিহানি ন হোতি, এৱং পটিপত্তিসাসন-তপ্পটিপক্খৱিগমনেনাতি আহ ‘‘সমাধী’’তিআদি. অট্ঠিকসঞ্ঞাদিকাতি অট্ঠিকজ্ঝানাদিকা. সঞ্ঞাসীসেন হি ঝানং ৱদতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
সংৱৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঞ্ঞত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে অত্তভাৱো এতেসং অত্থীতি অত্তভাৱিনো, তেসং অত্তভাৱীনং. তেনাহ ‘‘অত্তভাৱৱন্তান’’ন্তি. যাৱ ছত্তিংসায ইন্দানং আযুপ্পমাণং, তাৱ পণীতে কামে পৰিভুঞ্জীতি মন্ধাতুৰাজা কিৰ একদিৱসং অত্তনো পৰিণাযকৰতনং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি. কস্মা দেৱ এৱং ভণসি, কিং ন পস্সসি চন্দিমসূৰিযানং আনুভাৱং, ননু এতেসং ঠানং ইতো ৰমণীযতৰন্তি? ৰাজা চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা তত্থ অগমাসি.
চত্তাৰো মহাৰাজানো ‘‘মন্ধাতুমহাৰাজা আগতো’’তি সুত্ৱা ‘‘তাৱমহিদ্ধিকো মহাৰাজা ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকৰজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৱা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি. অথস্স তাৱতিংসভৱনং কথযিংসু. ‘‘তাৱতিংসভৱনং, দেৱ, ৰমণীযং, তত্থ সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো ইমে চত্তাৰো মহাৰাজানো পাৰিচাৰিকা দোৱাৰিকভূমিযং তিট্ঠন্তি. সক্কো দেৱৰাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো. তস্সিমানি উপভোগট্ঠানানি – যোজনসহস্সুব্বেধো ৱেজযন্তপাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মদেৱসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৱেজযন্তৰথো, তথা এৰাৱণো হত্থী, দিব্বৰুক্খসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং নন্দনৱনং, চিত্তলতাৱনং, ফাৰুসকৱনং, যোজনসতুব্বেধো পাৰিচ্ছত্তকো কোৱিড়াৰো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পঞ্ঞাসযোজনৱিত্থাৰা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপ্পৱিসতী’’তি.
তং সুত্ৱা ৰাজা তত্থ গন্তুকামো চক্কৰতনং অব্ভুক্কিৰি. তং আকাসে উট্ঠহি সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং ৱেমজ্ঝতো চক্কৰতনং ওতৰিত্ৱা পথৱিযা আসন্নে ঠানে অট্ঠাসি সদ্ধিং পৰিণাযকৰতনপ্পমুখায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. ৰাজা এককোৱ অত্তনো আনুভাৱেন তাৱতিংসভৱনং অগমাসি. সক্কো ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৱা তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ‘‘স্ৱাগতং, মহাৰাজ, সকং, তে মহাৰাজ, অনুসাস মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা সদ্ধিং নাটকেহি ৰজ্জং দ্ৱে ভাগে কত্ৱা একং ভাগমদাসি. ৰঞ্ঞো তাৱতিংসভৱনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৱ মনুস্সগন্ধসৰীৰনিস্সন্দাদিমনুস্সভাৱো ৱিগচ্ছি, দেৱলোকে পৱত্তিৱিপাকদাযিনো অপৰপৰিযাযৱেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা সব্বদা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকতামালামিলাযনাদিদেৱভাৱো পাতুৰহোসি. তস্স সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলায নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসনমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৱা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱমানো তদা মনুস্সানং অসঙ্খ্যেয্যাযুকতায যাৱ ছত্তিংস সক্কা উপপজ্জিত্ৱা চুতা, তাৱ সক্কৰজ্জং কাৰেত্ৱা ‘‘কিং মে ইমিনা উপড্ঢৰজ্জেনা’’তি অতিত্তো কামেহি ততো চৱিত্ৱা অত্তনো উয্যানে পতিতো মনুস্সলোকে উতুকক্খড়তায ৱাতাতপেন ফুসিতগত্তো কালমকাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘দেৱলোকে পন যাৱ ছত্তিংসায ইন্দানং আযুপ্পমাণং, তাৱ পণীতে কামে পৰিভুঞ্জী’’তি.
পঞ্ঞত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সোখুম্মসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে সুখুমলক্খণপ্পটিৱিজ্ঝনকানীতি অনিচ্চাদিসুখুমলক্খণানং পটিৱিজ্ঝনকানি. সুখুমলক্খণপৰিগ্গাহকঞাণেনাতি সুখুমলক্খণপৰিগ্গাহকেন ঞাণেন. পৰতো জানিত্ৱাতি অৱসৱত্তনেন অঞ্ঞতো জানিত্ৱা. সঙ্খাৰা হি ‘‘মা ভিজ্জিংসূ’’তি ইচ্ছিতাপি ভিজ্জন্তেৱ, তস্মা তে অৱসৱত্তিতায পৰে নাম. সা চ নেসং পৰতা অনিচ্চদস্সনে পাকটা হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ইমিনা হি পদেন অনিচ্চানুপস্সনা কথিতা’’তি. সেসং উত্তানমেৱ.
সোখুম্মসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. পঠমঅগতিসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭-২০. সত্তমে ছন্দাগতিন্তি এত্থ সন্ধিৱসেন সৰলোপোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ছন্দেন অগতি’’ন্তি. ছন্দাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি, পেমেনাতি অত্থো. ছন্দসদ্দো হেত্থ তণ্হাপৰিযাযো, অকুসলচ্ছন্দপৰিযাযো ৱা. সেসেসূতি ‘‘দোসাগতিং গচ্ছতী’’তিআদীসু.
এত্থ চ যো ‘‘অযং মে মিত্তোতি ৱা, সন্দিট্ঠোতি ৱা, ঞাতকোতি ৱা, লঞ্চং ৱা পন মে দেতী’’তি ছন্দৱসেন অস্সামিকং সামিকং কৰোতি, অযং ছন্দেন অকত্তব্বং কৰোতি নাম. যো ‘‘অযং মে ৱেৰী’’তি চিৰকালানুবদ্ধৱেৰৱসেন ৱা, তঙ্খণুপ্পন্নকোধৱসেন ৱা সামিকং অস্সামিকং কৰোতি, অযং দোসেন অকত্তব্বং কৰোতি নাম. যো পন মন্দত্তা মোমূহত্তা যং ৱা তং ৱা অযুত্তং অকাৰণং ৱত্ৱা অস্সামিকং সামিকং কৰোতি, অযং মোহেন অকত্তব্বং কৰোতি নাম. যো পন ‘‘অযং ৰাজৱল্লভোতি ৱা ৱিসমে চোৰাদিকে ৱিসমানি ৱা কাযদুচ্চৰিতাদীনি সমাদায ৱত্তনেন ৱিসমনিস্সিতো ৱা, অনত্থম্পি মে কৰেয্যা’’তি ভীতো অস্সামিকং সামিকং কৰোতি, অযং ভযেন অকত্তব্বং কৰোতি নাম.
যো পন কিঞ্চি ভাজেন্তো ‘‘অযং মে সন্দিট্ঠো ৱা সম্ভত্তো ৱা’’তি পেমৱসেন অতিৰেকং দেতি, ‘‘অযং মে ৱেৰী’’তি দোসৱসেন ঊনকং দেতি, যো মুয্হন্তো দিন্নাদিন্নং অজানমানো কস্সচি ঊনং, কস্সচি অধিকং দেতি, ‘‘অযং ইমস্মিং অদীযমানে ময্হং অনত্থম্পি কৰেয্যা’’তি সীতো কস্সচি অতিৰেকং দেতি, সো চতুব্বিধোপি যথানুক্কমেন ছন্দাগতিআদীনি গচ্ছন্তো অকত্তব্বং কৰোতি নাম.
নিহীযতি তস্স যসোতি তস্স অগতিগামিনো কিত্তিযসোপি পৰিৱাৰযসোপি নিহীযতি পৰিহাযতি. যস্সতি তেন কিত্তীযতীতি হি যসো, কিত্তি থুতিঘোসো. যস্সতি তেন পুৰেচৰানুচৰভাৱেন পৰিৱাৰযতীতি যসো, পৰিৱাৰো. অট্ঠমনৱমদসমানি উত্তানত্থানেৱ.
চৰৱগ্গো দুতিযো.
৩. উৰুৱেলৱগ্গো
১. পঠমউৰুৱেলসুত্তৱণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে মহাৱেলা ৱিয মহাৱেলা, ৱিপুলৱালিকপুঞ্জতায মহন্তো ৱেলাতটো ৱিযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মহাৱালিকৰাসীতি অত্থো’’তি. উৰু, মৰু, সিকতা, ৱালুকা, ৱণ্ণু, ৱালিকাতি ইমে সদ্দা সমানত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তেনাহ ‘‘উৰূতি ৱালিকা ৱুচ্চতী’’তি.
নজ্জাতি নদতি সদ্দাযতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেৰঞ্জৰাযাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৱত্তব্বে ল-কাৰস্স ৰ-কাৰং কত্ৱা ‘‘নেৰঞ্জৰাযা’’তি ৱুত্তং, কদ্দমসেৱালপণকাদিদোসৰহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলং-জলাযাতি ৱত্তব্বে নেৰঞ্জৰাযা’’তি ৱদন্তি. নামমেৱ ৱা এতং তস্সা নদিযাতি ৱেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীৰে যত্থ ভগৱা ৱিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘অজপালনিগ্ৰোধে’’তি ৱুত্তং. কস্মা পনাযং অজপালনিগ্ৰোধো নাম জাতোতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কেচি পন ‘‘যস্মা তত্থ ৱেদে সজ্ঝাযিতুং অসমত্থা মহল্লকব্ৰাহ্মণা পাকাৰপৰিক্খেপযুত্তানি নিৱেসনানি কত্ৱা সব্বে ৱসিংসু, তস্মাস্স অজপালনিগ্ৰোধোতি নামং জাত’’ন্তি ৱদন্তি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ন জপন্তীতি অজপা, মন্তানং অনজ্ঝাযকাতি অত্থো. অজপালন্তি আদিযন্তি নিৱাসং এত্থাতি অজপালোতি. অপৰে পন ৱদন্তি ‘‘যস্মা মজ্ঝন্হিকসমযে অন্তোপৱিট্ঠে অজে অত্তনো ছাযায পালেতি ৰক্খতি, তস্মা ‘অজপালো’তিস্স নামং ৰুড়্হ’’ন্তি. সব্বত্থাপি নামমেতং তস্স ৰুক্খস্স.
পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো, অনুনাসিকলোপেনাযং নিদ্দেসো. তেনেৱাহ ‘‘সম্বুদ্ধো হুত্ৱা পঠমমেৱা’’তি. পঠমন্তি চ ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, তস্মা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পঠমং অজপালনিগ্ৰোধে ৱিহৰামীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. অযং ৱিতক্কোতি অযং ‘‘কিন্নু খ্ৱাহং…পে… ৱিহৰেয্য’’ন্তি এৱং পৱত্তৱিতক্কো. হত্থী চ ৱানৰো চ তিত্তিৰো চ হত্থিৱানৰতিত্তিৰা.
যে ৱুদ্ধমপচাযন্তীতি জাতিৱুদ্ধো, ৱযোৱুদ্ধো, গুণৱুদ্ধোতি তযো ৱুদ্ধা. তেসু জাতিসম্পন্নো জাতিৱুদ্ধো নাম, ৱযে ঠিতো ৱযোৱুদ্ধো নাম, গুণসম্পন্নো গুণৱুদ্ধো নাম. তেসু গুণসম্পন্নো ৱযোৱুদ্ধো ইমস্মিং ঠানে ৱুদ্ধোতি অধিপ্পেতো. অপচাযন্তীতি জেট্ঠাপচাযিকাকম্মেন পূজেন্তি. ধম্মস্স কোৱিদাতি জেট্ঠাপচাযনধম্মস্স কোৱিদা কুসলা. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. পাসংসাতি পসংসাৰহা. সম্পৰাযে চ সুগ্গতীতি সম্পৰেতব্বে ইমং লোকং হিত্ৱা গন্তব্বে পৰলোকেপি তেসং সুগতিযেৱ. অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – খত্তিযা ৱা হোন্তু ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱেস্সা ৱা সুদ্দা ৱা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা তিৰচ্ছানগতা ৱা, যে কেচি সত্তা জেট্ঠাপচিতিকম্মেন সীলাদিগুণসম্পন্নানং ৱযোৱুদ্ধানং অপচিতিং কৰোন্তি, তে ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৱে জেট্ঠাপচিতিকাৰকাতি পসংসং ৱণ্ণনং থোমনং লভন্তি, কাযস্স চ ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তীতি.
অঞ্ঞস্মিন্তি পৰস্মিং. অত্তা ন হোতীতি অঞ্ঞো, পৰো. সো পনেত্থ ন যো কোচি অধিপ্পেতো, অথ খো গৰুট্ঠানিযো. তেনাহ ‘‘কঞ্চি গৰুট্ঠানে অট্ঠপেত্ৱা’’তি. পতিস্সতি গৰুনো আণং সম্পটিচ্ছতীতি পতিস্সো, ন পতিস্সো অপ্পতিস্সো, পতিস্সযৰহিতো, গৰুপস্সযৰহিতোতি অত্থো.
সদেৱকেতি অৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো. সদেৱকগ্গহণেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং পাৰিসেসঞাযেন ইতৰেসং পদন্তৰেহি সঙ্গহিতত্তা. সমাৰকগ্গহণেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেন. তত্থ হি মাৰো জাতো তন্নিৱাসী চ হোতি. সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং পচ্চাসত্তিঞাযেনেৱ. সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজাযাতি সাসনস্স পচ্চত্থিকসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অপচ্চত্থিকানং অসমিতাবাহিতপাপানঞ্চ সমণব্ৰাহ্মণানং তেনেৱ ৱচনেন গহিতত্তা. কামং ‘‘সদেৱকে’’তিআদিৱিসেসনানং ৱসেন সত্তৱিসযো লোকসদ্দোতি ৱিঞ্ঞাযতি তুল্যযোগৱিসযত্তা তেসং, ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু পন অতুল্যযোগে অযং সমাসো লব্ভতীতি ব্যভিচাৰদস্সনতো পজাগহণন্তি পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং.
দেৱভাৱসামঞ্ঞেন মাৰব্ৰহ্মেসু গহিতেসুপি ইতৰেহি তেসং লব্ভমানৱিসেসদস্সনত্থং ৱিসুং গহণন্তি দস্সেন্তো ‘‘মাৰো নামা’’তিআদিমাহ. মাৰো ব্ৰহ্মানম্পি ৱিচক্খুকম্মায পহোতীতি আহ ‘‘সব্বেস’’ন্তি. উপৰীতি উপৰিভাগে. ব্ৰহ্মাতি দসসহস্সিব্ৰহ্মানং সন্ধাযাহ. তথা চাহ ‘‘দসহি অঙ্গুলীহী’’তিআদি. ইধ দীঘনিকাযাদযো ৱিয বাহিৰকানম্পি গন্থনিকাযো লব্ভতীতি আহ ‘‘একনিকাযাদিৱসেনা’’তি. ৱত্থুৱিজ্জাদীতি আদি-সদ্দেন ৱিজ্জাট্ঠানানি সঙ্গয্হন্তি. যথাসকং কম্মকিলেসেহি পজাতত্তা নিব্বত্তত্তা পজা, সত্তনিকাযো, তস্সা পজায. সদেৱমনুস্সাযাতি ৱা ইমিনা সম্মুতিদেৱগ্গহণং তদৱসিট্ঠমনুস্সলোকগ্গহণঞ্চ দট্ঠব্বং.
এৱং ভাগসো লোকং গহেত্ৱা যোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি অভাগসো লোকং গহেত্ৱা যোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. লোকৱসেন ৱুত্তানি ‘‘লোকীযন্তি এত্থ কম্মং কম্মফলানী’’তি কত্ৱা. পজাৱসেন ‘‘হেতুপচ্চযেহি পজাতা’’তি কত্ৱা. সীলসম্পন্নতৰন্তি এত্থ পৰিপুণ্ণসম্পন্নতা অধিপ্পেতা ‘‘সম্পন্নং সালিকেদাৰ’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৪.১) ৱিয. তেনাহ ‘‘অধিকতৰন্তি অত্থো’’তি. পৰিপুণ্ণঞ্হি অধিকতৰন্তি ৱত্তুং অৰহতি. কাৰণন্তি যুত্তিং. অত্থন্তি অৱিপৰীতত্থং. ৱড্ঢিন্তি অতিৱড্ঢিনিমিত্তং.
ইমিনা ৱচনেনাতি ইমস্মিং সুত্তে অনন্তৰং ৱুত্তৱচনেন. ন কেৱলং ইমিনাৱ, সুত্তন্তৰম্পি আনেত্ৱা পটিবাহিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থী’’তিআদিমাহ. তত্থ ন মে আচৰিযো অত্থীতি লোকুত্তৰধম্মে ময্হং আচৰিযো নাম নত্থি. কিঞ্চাপি লোকিযধম্মানম্পি যাদিসো লোকনাথস্স অধিগমো, ন তাদিসো অধিগমো পৰূপদেসো অত্থি. লোকুত্তৰধম্মে পনস্স লেসোপি নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং সীলাদীহি গুণেহি পটিনিধিভূতো পুগ্গলো নাম নত্থি. সৰন্তি কৰণে এতং পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘সৰন্তেনা’’তি, সৰন্তি ৱা সৰণহেতু চাতি অত্থো.
যতোতি ভুম্মত্থে তোসদ্দোতি আহ ‘‘যস্মিং কালে’’তি. ৰত্তিযো জানন্তীতি ৰত্তঞ্ঞূ, অত্তনো পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায বহূ ৰত্তিযো জানন্তি, চিৰপব্বজিতাতি ৱুত্তং হোতি. ৰত্তঞ্ঞূনং মহন্তভাৱো ৰত্তঞ্ঞুমহন্তং. ভাৱপ্পধানো এস নিদ্দেসো. ‘‘ৰত্তঞ্ঞুমহত্ত’’ন্তি ৱা পাঠো. এস নযো সেসেসুপি. থেৰনৱমজ্ঝিমানং ৱসেন ৱিপুলভাৱো ৱেপুল্লমহন্তং. সিক্খত্তযসঙ্গহিতস্স সাসনব্ৰহ্মচৰিযস্স ঝানাভিঞ্ঞাদিৱসেন ৱিপুলভাৱো ব্ৰহ্মচৰিযমহন্তং. ৱিসিট্ঠস্স পচ্চযলাভস্স ৱিপুলভাৱো লাভগ্গমহন্তং. চতুব্বিধেন মহন্তেনাতি চতুব্বিধেন মহন্তভাৱেন. মহাপজাপতিযা দুস্সযুগদানকালেতি ভগৱতো সঙ্ঘে গাৰৱস্স পাকটকালদস্সনমত্তং. ন হি ভগৱা ততো পুব্বে সঙ্ঘে গাৰৱৰহিতো ৱিহাসি.
পঠমউৰুৱেলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২.দুতিযউৰুৱেলসুত্তৱণ্ণনা
২২. দুতিযে হুহুঙ্কজাতিকেনাতি সো কিৰ দিট্ঠমঙ্গলিকো মানৱসেন কোধৱসেন চ ‘‘হুহু’’ন্তি কৰোন্তো ৱিচৰতি, তস্মা হুহুঙ্কজাতিকোতি ৱুচ্চতি. ‘‘হুহুক্কজাতিকো’’তিপি পঠন্তি, তেন সদ্ধিং আগতাতি অত্থো. জৰাজিণ্ণাতি জৰায খণ্ডদন্তপলিতকেসাদিভাৱং আপাদিতা. ৱযোৱুদ্ধাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৱুদ্ধিমৰিযাদপ্পত্তা. জাতিমহল্লকাতি উপপত্তিযা মহল্লকভাৱেন সমন্নাগতা. মহত্তং লন্তি গণ্হন্তীতি মহল্লকা, জাতিযা মহল্লকা, ন ৱিভৱাদিনাতি জাতিমহল্লকা. ৱযোঅনুপ্পত্তাতি পচ্ছিমৱযং সম্পত্তা, পচ্ছিমৱযো নাম ৱস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযো ভাগো. জিণ্ণাতি ৱা পোৰাণা, চিৰকালপ্পৱত্তকুলন্ৱযাতি ৱুত্তং হোতি. ৱুদ্ধাতি সীলাচাৰাদিগুণৱুদ্ধিযুত্তা. মহল্লকাতি ৱিভৱমহন্ততায সমন্নাগতা. মহদ্ধনাতি মহাভোগা. অদ্ধগতাতি মগ্গপ্পটিপন্না ব্ৰাহ্মণানং ৱতচৰিযাদিমৰিযাদং অৱীতিক্কম্ম চৰমানা. ৱযোঅনুপ্পত্তাতি জাতিৱুদ্ধভাৱং অন্তিমৱযং অনুপ্পত্তা. সুতং নেতন্তি এত্থ সুতং নো এতন্তি পদচ্ছেদো. নোতি চ কৰণত্থে সামিৱচনং. তেনাহ ‘‘অম্হেহি সুত’’ন্তি.
অকালেতি অযুত্তকালে. অসভাৱং ৱদতীতি যং নত্থি, তং ৱদতি. অনত্থং ৱদতীতি অকাৰণনিস্সিতং ৱদতি. অকাৰণনিস্সিতন্তি চ নিপ্ফলন্তি অত্থো. ফলঞ্হি কাৰণনিস্সিতং. অকাৰণনিস্সিততা চ তদৱিনাভাৱতো অকাৰণে নিস্সিতং, নিপ্ফলং সম্ফন্তি ৱুত্তং হোতি. অৱিনযং ৱদতীতি ন সংৱৰৱিনযপ্পটিসংযুত্তং ৱদতি, অত্তনো সুণন্তস্স চ ন সংৱৰৱিনযাৱহং ৱদতীতি ৱুত্তং হোতি. ন হদযে নিধেতব্বযুত্তকন্তি অহিতসংহিতত্তা চিত্তং অনুপ্পৱেসেত্ৱা নিধেতুং অযুত্তং. কথেতুং অযুত্তকালেনাতি ধম্মং কথেন্তেন যো অত্থো যস্মিং কালে ৱত্তব্বো, ততো পুব্বে পচ্ছা চ তস্স অকালো, তস্মিং অযুত্তকালে ৱত্তা. অপদেসৰহিতন্তি সুত্তাপদেসৰহিতং. সাপদেসং সকাৰণং কত্ৱা ন কথেতীতি ‘‘ভগৱতা অসুকে সুত্তে এৱং ৱুত্ত’’ন্তি এৱং সাপদেসং কাৰণসহিতং কত্ৱা ন কথেতি.
পৰিযন্তৰহিতন্তি পৰিচ্ছেদৰহিতং, সুত্তং ৱা জাতকং ৱা নিক্খিপিত্ৱা তস্স অনুযোগং উপমং ৱা ৱত্থুং ৱা আহৰিত্ৱা যং সুত্তং জাতকং ৱা নিক্খিপিতং, তস্স সৰীৰভূতং কথং অনামসিত্ৱা বাহিৰকথংযেৱ কথেতি, নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমত্তমেৱ হোতি, ‘‘সুত্তং নু খো কথেতি জাতকং নু খো, নাস্স অন্তং ৱা কোটিং ৱা পস্সামা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. যথা ৱটৰুক্খসাখানং গতগতট্ঠানে পাৰোহা ওতৰন্তি, ওতিণ্ণো-তিণ্ণট্ঠানে ৱিৰুড়্হিং আপজ্জিত্ৱা পুন ৱড্ঢন্তিযেৱ, এৱং অড্ঢযোজনম্পি যোজনম্পি গচ্ছতিযেৱ. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে পন মূলৰুক্খো ৱিনস্সতি, অনুজাতপাৰোহমূলানিযেৱ তিট্ঠন্তি, এৱং অযম্পি নিগ্ৰোধধম্মকথিকো নাম হোতি. নিক্খিত্তং নিক্খিত্তমেৱ কত্ৱা পস্সেনেৱ পৰিহৰন্তো গচ্ছতি. যো পন বহুম্পি ভণন্তো ‘‘এতদত্থমিদং ৱুত্ত’’ন্তি নিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞম্পি অনুযোগূপমাৱত্থুৱসেন তদুপযোগীনং আহৰিত্ৱা আহৰিত্ৱা জানাপেতুং সক্কোতি, তথাৰূপস্স ধম্মকথিকস্স বহুম্পি কথেতুং ৱট্টতি. ন লোকিযলোকুত্তৰঅত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো পৰেসঞ্চ ন লোকিযলোকুত্তৰহিতাৱহং.
পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো সভাৱনিৰুত্তিৱসেন চ বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা পকট্ঠানং ৱচনপ্পবন্ধানং আড়ীতি পাড়ি, পৰিযত্তিধম্মো. পুৰিমস্স অত্থস্স পচ্ছিমেন অত্থেন অনুসন্ধানং অনুসন্ধি, অত্থমুখেন পন পাড়িপ্পদেসানম্পি অনুসন্ধি হোতিযেৱ. স্ৱাযং অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিআদিৱসেন চতুব্বিধো, তংতংদেসনানং পন পুব্বাপৰপাড়িৱসেন অনুসন্ধিৱসেন পুব্বাপৰৱসেনাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. উগ্গহিতন্তি ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উদ্ধং উদ্ধং গহিতং, পৰিযাপুণনৱসেন চেৱ পৰিপুচ্ছাৱসেন চ হদযেন গহিতন্তি অত্থো. ৱট্টদুক্খনিস্সৰণত্থিকেহি সোতব্বতো সুতং, পৰিযত্তিধম্মো. তং ধাৰেতীতি সুতধৰো. যো হি সুতধৰো, সুতং তস্মিং পতিট্ঠিতং হোতি সুপ্পতিট্ঠিতং অৰোগিকং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সুতস্স আধাৰভূতো’’তি. তেনাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. একং পদং একক্খৰম্পি অৱিনট্ঠং হুত্ৱা সন্নিচীযতীতি সন্নিচযো, সুতং সন্নিচযো এতস্মিন্তি সুতসন্নিচযো. অজ্ঝোসাযাতি অনুপ্পৱিসিত্ৱা. তিট্ঠতীতি ন সম্মুস্সতি.
পগুণাতি ৱাচুগ্গতা. নিচ্চলিকন্তি অৱিপৰিৱত্তং. সংসন্দিত্ৱাতি অঞ্ঞেহি সংসন্দিত্ৱা. সমনুগ্গাহিত্ৱাতি পৰিপুচ্ছাৱসেন অত্থং ওগাহিত্ৱা. পবন্ধস্স ৱিচ্ছেদাভাৱতো গঙ্গাসোতসদিসং. ‘‘ভৱঙ্গসোতসদিস’’ন্তি ৱা পাঠো, অকিত্তিমং সুখপ্পৱত্তীতি অত্থো. সুত্তেকদেসস্স সুত্তমত্তস্স চ ৱচসা পৰিচযো ইধ নাধিপ্পেতো, ৱগ্গাদিৱসেন পন অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সুত্তদসক…পে… সজ্ঝাযিতা’’তি, ‘‘দসসুত্তানি গতানি, দসৱগ্গানি গতানী’’তিআদিনা সল্লক্খেত্ৱা ৱাচায সজ্ঝাযিতাতি অত্থো. মনসা অনু অনু পেক্খিতা ভাগসো নিজ্ঝাযিতা চিন্তিতা মনসানুপেক্খিতা. ৰূপগতং ৱিয পঞ্ঞাযতীতি ৰূপগতং ৱিয চক্খুস্স ৱিভূতং হুত্ৱা পঞ্ঞাযতি. সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা সুট্ঠু যাথাৱতো পটিৱিদ্ধা.
অধিকং চেতোতি অভিচেতো, উপচাৰজ্ঝানচিত্তং. তস্স পন অধিকতা পাকতিককামাৱচৰচিত্তেহি সুন্দৰতায, সা পটিপক্খতো সুদ্ধিযাতি আহ ‘‘অভিক্কন্তং ৱিসুদ্ধং চিত্ত’’ন্তি. অধিচিত্তন্তি সমাধিমাহ. সোপি উপচাৰসমাধি দট্ঠব্বো. ৱিৱেকজং পীতিসুখং, সমাধিজং পীতিসুখং, অপীতিজং কাযসুখং, সতিপাৰিসুদ্ধিজং ঞাণসুখন্তি চতুব্বিধম্পি ঝানসুখং পটিপক্খতো নিক্খন্ততং উপাদায নেক্খম্মসুখন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘নেক্খম্মসুখং ৱিন্দতী’’তি. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি ইমিনা তেসু ঝানেসু সমাপজ্জনৱসীভাৱমাহ. নিকামলাভীতি পন ৱচনতো আৱজ্জনাধিট্ঠানপচ্চৱেক্খণৱসিযোপি ৱুত্তা এৱাতি ৱেদিতব্বা. সুখেনেৱ পচ্চনীকধম্মে ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি এতেন তেসং ঝানানং সুখপ্পটিপদতং খিপ্পাভিঞ্ঞতঞ্চ দস্সেতি.
ৱিপুলানন্তি ৱেপুল্লং পাপিতানং ঝানানং. ৱিপুলতা নাম সুভাৱিতভাৱেন চিৰতৰপ্পৱত্তিযা, সা চ পৰিচ্ছেদানুৰূপাৱ ইচ্ছিতব্বাতি ‘‘ৱিপুলান’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘যথাপৰিচ্ছেদেন ৱুট্ঠাতুং সমত্থোতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. পৰিচ্ছেদকালঞ্হি অপ্পত্ৱাৱ ৱুট্ঠহন্তো অকসিৰলাভী ন হোতি যাৱদিচ্ছিতং পৱত্তেতুং অসমত্থত্তা. ইদানি যথাৱুত্তে সমাপজ্জনাদিৱসীভাৱে ব্যতিৰেকৱসেন ৱিভাৱেতুং ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ লাভীযেৱ হোতীতি ইদং পটিলদ্ধমত্তস্স ঝানস্স ৱসেন ৱুত্তং. তথাতি ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে. পাৰিপন্থিকেতি ৱসীভাৱস্স পচ্চনীকধম্মে. ঝানাধিগমস্স পন পচ্চনীকধম্মা পগেৱ ৱিক্খম্ভিতা, অঞ্ঞথা ঝানাধিগমো এৱ ন সিযা. কিচ্ছেন ৱিক্খম্ভেতীতি কিচ্ছেন ৱিসোধেতি. কামাদীনৱপচ্চৱেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দাদীনং ৱিয অঞ্ঞেসম্পি সমাধিপাৰিপন্থিকানং দূৰসমুস্সাৰণং ইধ ৱিক্খম্ভনং ৱিসোধনঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. নাড়িকযন্তন্তি কালমাননাড়িকযন্তমাহ.
অট্ঠপিতসঙ্কপ্পোতি ন সম্মাপণিহিতসঙ্কপ্পো. অভিঞ্ঞাপাৰগূতি সব্বেসং লোকিযলোকুত্তৰধম্মানং অভিঞ্ঞায পাৰং গতো, সব্বধম্মে অভিৱিসিট্ঠায অগ্গমগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. পৰিঞ্ঞাপাৰগূতি পঞ্চন্নং খন্ধানং পৰিঞ্ঞায পাৰং গতো, পঞ্চক্খন্ধে পৰিজানিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. ভাৱনাপাৰগূতি চতুন্নং মগ্গানং ভাৱনায পাৰং গতো, চত্তাৰো মগ্গে ভাৱেত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. পহানপাৰগূতি সব্বকিলেসানং পহানেন পাৰং গতো, সব্বকিলেসে পজহিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূতি নিৰোধসচ্ছিকিৰিযায পাৰং গতো, নিৰোধং সচ্ছিকত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. সমাপত্তিপাৰগূতি সব্বসমাপত্তীনং সমাপজ্জনেন পাৰং গতো, সব্বা সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলীতি যং ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলং সকলভাৱো, তেন সমন্নাগতো, সকলচতুমগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সকলব্ৰহ্মচৰিযো’’তি, পৰিপুণ্ণমগ্গব্ৰহ্মচৰিযোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
দুতিযউৰুৱেলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. লোকসুত্তৱণ্ণনা
২৩. ততিযে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. অত্থতো পুৰিমস্মিং অৰিযসচ্চদ্ৱযং, ইধ পন দুক্খং অৰিযসচ্চং ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘লোকোতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. ৱিসংযুত্তোতি ৱিসংসট্ঠো ন পটিবদ্ধো, সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৱ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৱিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খাৰেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. লোকনিৰোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিৰোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অৰিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ৱুচ্চতি.
এত্তাৱতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৱতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তাৰি হি অৰিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০; পটি. ম. ২.৮) ৱিত্থাৰো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৱগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা ভগৱা সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায অৱিপৰীতায গতো অৱগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং অৱিপৰীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৱং ইমিস্সা পাড়িযা তথাগতভাৱদীপনৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ইতি ভগৱা চতুসচ্চাভিসম্বোধৱসেন অত্তনো তথাগতভাৱং পকাসেত্ৱা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৱং কথেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তং তথাগতসদ্দবুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকৰণতং দস্সেতুং ৱুত্তং. তথা চেৱ হি পাড়ি পৱত্তাতি. দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং দট্ঠব্বতো. তেন যং দিট্ঠং যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সমৱাযে পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠন্তেৱ গহিতং কালৱিসেসস্স অনামট্ঠভাৱতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি দস্সেতি. সুতন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযে ইন্দ্ৰিযে নিস্সযং মুঞ্চিত্ৱা পাপুণিত্ৱা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৱা গহেতব্বতো’’তি. ৱিঞ্ঞাতন্তি ৱিজানিতব্বং. তং পন দিট্ঠাদিৱিনিমুত্তং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদি ধম্মাৰম্মণ’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্ৱা হত্থগতং, অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা’’তি. পৰিযেসিতন্তি পত্তিযা অত্থং পৰিযিট্ঠং. তং পন পত্তং ৱা সিযা অপ্পত্তং ৱা, উভযথাপি পৰিযেসিতমেৱাতি আহ ‘‘পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা’’তি. দ্ৱযেনপি দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পত্তং দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পৰিযেসিতং তেন তেন পকাৰেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতন্তি তে পন অপাপেত্ৱা চিত্তেনেৱ অনু অনু সঞ্চৰিতং, ৱিপৰিতক্কিতন্তি অত্থো.
পীতকন্তিআদীতি আদিসদ্দেন লোহিতওদাতাদিসব্বং ৰূপাৰম্মণভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি ৰাগৱসেন লোভৱসেন সদ্ধাদিৱসেন ৱা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৱিতক্কৱসেন ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কৱসেন ৱা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৱসেন, ঞাণৱসেন ৱা মজ্ঝত্তো. এস নযো সব্বত্থ. তত্থ আদিসদ্দেন সঙ্খসদ্দো, পণৱসদ্দো, পত্তগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, পুপ্ফৰসো, ফলৰসো, উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৱেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৱিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. লোকেন গতন্তি লোকেন ঞাতং. তথেৱ গতত্তাতি তথেৱ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা, গতসদ্দেন একত্তং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. গতিঅত্থো হি ধাতৱো বুদ্ধিঅত্থা ভৱন্তীতি অক্খৰচিন্তকা.
যঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰতিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযং তথাআগতত্তাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৱা বোধিমণ্ডে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযংযেৱ কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তৰেতি ইমাসং দ্ৱিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং মজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালে পঠমবোধিযম্পি মজ্ঝিমবোধিযম্পি পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদস্সনৱসেন, লপতি উদ্দিসনৱসেন, নিদ্দিসতি পৰিনিদ্দিসনৱসেন. সব্বং তং তথেৱ হোতীতি তং এত্থন্তৰে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনূনং অনধিকং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং ৰাগমদনিম্মদনং দোসমদনিম্মদনং মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৱালগ্গমত্তম্পি অৱক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৱিয একায নাড়িযা মিতং ৱিয একতুলায তুলিতং ৱিয চ তং তথেৱ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৱ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৱাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৱা আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. ততো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱমেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
যথাৱাদীতি যে ধম্মে ভগৱা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৱজ্জা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’’তি পৰেসং ধম্মং দেসেন্তো ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৱা – ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৱজ্জা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, তস্মা যথাৱাদী ভগৱা তথাকাৰীতি ৱেদিতব্বো. তথা সম্মদেৱ সীলাদিপৰিপূৰণৱসেন সম্মাপটিপদাযং যথাকাৰী ভগৱা, তথেৱ ধম্মদেসনায পৰেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৱসেন তথাৱাদী. ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা, তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চ যথা ৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতা পৱত্তাতি অত্থো.
অভিভূ অনভিভূতোতি উপৰি ভৱগ্গং, হেট্ঠা অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৱা সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি. অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো ধম্মৰাজা দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা, ততো এৱ অযং ন কেনচি অভিভূতো. দক্খতীতি সব্বং পস্সতি. ৱিসেসৱচনিচ্ছাযপি অভাৱতো অনৱসেসৱিসযো দসসদ্দো. তেন যং কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৱিয পস্সতীতি দীপেতি. অৱিপৰীতং আসযাদিঅৱবোধেন হিতূপসংহাৰাদিনা চ সত্তে, ভাৱঞ্ঞত্থত্তূপনযৱসেন সঙ্খাৰে, সব্বাকাৰেন সুচিণ্ণৱসিতায সমাপত্তিযো, চিত্তঞ্চ ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
ৱিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি ৱিসংযুত্তো. তেনাহ ‘‘চতুন্নং যোগানং পহানেন ৱিসংযুত্তো’’তি. তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি ৱিৰহিতোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতেহি উপযেহি ৱিৰহিতো.
অভিভৱিত্ৱা ঠিতোতি তব্বিসযকিলেসপ্পহানেন অভিভুয্য অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো. চত্তাৰোপি গন্থে মোচেত্ৱা ঠিতোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে সকসন্তানতো মোচেত্ৱা ঠিতো. ৱেনেয্যসন্তানে ৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন তেসং পমোচনোতি সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠস্স পৰমা সন্তীতি অস্স অনেন খীণাসৱেন বুদ্ধেন পৰমা সন্তি ঞাণফুসনেন ফুট্ঠাতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ফুট্ঠস্সা’’তিআদি. নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থীতি কুতোচি ভযকাৰণতো নিব্বানে ভযং নত্থি অসঙ্খতভাৱেন সব্বসো খেমত্তা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘খেমঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি খেমগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.৩৭৯-৪০৮). নিব্বানপ্পত্তস্স ৱা কুতোচি ভযং নত্থীতি নিব্বানং অকুতোভযন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, ন কুতোচি ভযং এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি অকুতোভযং, নিব্বানন্তি এৱমেত্থ নিব্বচনঞ্চ দট্ঠব্বং.
অনীঘো নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পৰিযোসানং অচ্চন্তভাৱং পত্তো. উপধী সম্মদেৱ খীযন্তি এত্থাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ ‘‘উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে’’তি. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৱত্তযীতি তেপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং পৱত্তেসি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং. ৱীতসাৰদন্তি চতুৱেসাৰজ্জযোগেন ৱীতসাৰদং. সেসং উত্তানমেৱ.
লোকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. কাড়কাৰামসুত্তৱণ্ণনা
২৪. চতুত্থে বাড়্হং খো নে পসংসসীতি নে সমণে বাড়্হং কত্ৱা পসংসসি ৱণ্ণযসি. কীদিসং সীলং এতেসন্তি কিংসীলা. কো সমাচাৰো এতেসন্তি কিংসমাচাৰা. গুণমগ্গসণ্ঠিতাতি গুণগ্গসণ্ঠিতা. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো, অগ্গগুণে পতিট্ঠিতাতি ৱুত্তং হোতি. সন্তিন্দ্ৰিযা সন্তমানসা, ‘‘সন্তং তেসং গতং ঠিত’’ন্তিপি পঠন্তি. এককিযাতি এককা, চতূসু ইৰিযাপথেসু এককা হুত্ৱা ৱিহৰন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘অদুতিযা’’তি. তাদিসা সমণা মমাতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন –
‘‘কাযকম্মং সুচি নেসং, ৱাচাকম্মং অনাৱিলং;
মনোকম্মং সুৱিসুদ্ধং, তাদিসা সমণা মম.
‘‘ৱিমলা সঙ্খমুত্তাভা, সুদ্ধা অন্তৰবাহিৰা;
পুণ্ণা সুদ্ধেহি ধম্মেহি, তাদিসা সমণা মম.
‘‘লাভেন উন্নতো লোকো, অলাভেন চ ওনতো;
লাভালাভেন একট্ঠা, তাদিসা সমণা মম.
‘‘যসেন উন্নতো লোকো, অযসেন চ ওনতো;
যসাযসেন একট্ঠা, তাদিসা সমণা মম.
‘‘পসংসাযুন্নতো লোকো, নিন্দাযপি চ ওনতো;
সমা নিন্দাপসংসাসু, তাদিসা সমণা মম.
‘‘সুখেন উন্নতো লোকো, দুক্খেনপি চ ওনতো;
অকম্পা সুখদুক্খেসু, তাদিসা সমণা মমা’’তি. (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩০৩ চূড়সুভদ্দাৱত্থু) –