.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তৰনিকাযে
পঞ্চকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. সেখবলৱগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
১. পঞ্চকনিপাতস্স পঠমে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱোপি বলট্ঠো এৱ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযত্তং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৱুত্তং – ‘‘অস্সদ্ধিযে ন কম্পতী’’তি.
সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৬. ৱিত্থতসুত্তাদিৱণ্ণনা
২-৬. দুতিযে হিৰীযতীতি লজ্জতি ৱিৰজ্জতি. যস্মা হিৰী পাপজিগুচ্ছনলক্খণা, তস্মা ‘‘জিগুচ্ছতীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. ওত্তপ্পতীতি উত্ৰসতি. পাপুত্ৰাসলক্খণঞ্হি ওত্তপ্পং.
পগ্গহিতৱীৰিযোতি সঙ্কোচং অনাপন্নৱীৰিযো. তেনাহ ‘‘অনোসক্কিতমানসো’’তি. পহানত্থাযাতি সমুচ্ছিন্নত্থায. কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদা নাম সমধিগমো এৱাতি আহ ‘‘পটিলাভত্থাযা’’তি.
গতিঅত্থা ধাতুসদ্দা বুদ্ধিঅত্থা হোন্তীতি আহ ‘‘উদযঞ্চ ৱযঞ্চ পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থাযা’’তি. মিস্সকনযেনাযং দেসনা গতাতি আহ ‘‘ৱিক্খম্ভনৱসেন চ সমুচ্ছেদৱসেন চা’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চেৱ মগ্গপঞ্ঞায চা’’তি. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ৱিক্খম্ভনকিৰিযতো সা চ খো পদেসিকাতি নিপ্পদেসিকং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞায পটিলাভসংৱত্তনতো’’তি ৱুত্তং. দুক্খক্খযগামিনিভাৱেপি এসেৱ নযো. সম্মাতি যাথাৱতো. অকুপ্পধম্মতায হি মগ্গপঞ্ঞায খেপিতং খেপিতমেৱ, নাস্স পুন খেপনকিচ্চং অত্থীতি উপাযেন ঞাযেন সা পৱত্ততীতি আহ ‘‘হেতুনা নযেনা’’তি. ততিযাদীসু নত্থি ৱত্তব্বং.
ৱিত্থতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. কামসুত্তৱণ্ণনা
৭. সত্তমে অসন্তি লূনন্তি তেনাতি অসিতং, দাত্তং. ৱিৱিধা আভঞ্জন্তি ভাৰং ওলম্বেন্তি তেনাতি ব্যাভঙ্গী, ৱিধং. কুলপুত্তোতি এত্থ দুৱিধো কুলপুত্তো জাতিকুলপুত্তো, আচাৰকুলপুত্তো চ. তত্থ ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো তস্মিংযেৱ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলিকস্স পুত্তো’’তি (ম. নি. ২.২৯৪) এৱং আগতো উচ্চকুলপ্পসুতো জাতিকুলপুত্তো নাম. ‘‘যে তে কুলপুত্তা সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৪) এৱং আগতা পন যত্থ কত্থচি কুলে পসুতাপি আচাৰসম্পন্না আচাৰকুলপুত্তো নাম. ইধ পন আচাৰকুলপুত্তো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘কুলপুত্তোতি আচাৰকুলপুত্তো’’তি. যুত্তন্তি অনুচ্ছৱিকং, এৱং ৱত্তব্বতং অৰহতীতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
কামসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. চৱনসুত্তৱণ্ণনা
৮. অট্ঠমে সদ্ধাযাতি ইমিনা অধিগমসদ্ধা দস্সিতা. চতুব্বিধা হি সদ্ধা – আগমনীযসদ্ধা, অধিগমসদ্ধা, পসাদসদ্ধা, ওকপ্পনসদ্ধাতি. তত্থ আগমনীযসদ্ধা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং পৱত্তা হোতি. আগমনীযপ্পটিপদায আগতা হি সদ্ধা সাতিসযা মহাবোধিসত্তানং পৰোপদেসেন ৱিনা সদ্ধেয্যৱত্থুং অৱিপৰীততো গহেত্ৱা অধিমুচ্চনতো. সচ্চপ্পটিৱেধতো আগতসদ্ধা অধিগমসদ্ধা সুপ্পবুদ্ধাদীনং ৱিয. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু উপ্পজ্জনকপ্পসাদো পসাদসদ্ধা মহাকপ্পিনৰাজাদীনং ৱিয. ‘‘এৱমেত’’ন্তি ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা সদ্দহনৱসেন কপ্পনং ওকপ্পনং, তদেৱ সদ্ধাতি ওকপ্পনসদ্ধা. তত্থ পসাদসদ্ধা পৰনেয্যৰূপা হোতি, সৱনমত্তেনপি পসীদনতো. ওকপ্পনসদ্ধা সদ্ধেয্যং ৱত্থুং ওগাহিত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা ‘‘এৱমেত’’ন্তি পচ্চক্খং কৰোন্তী ৱিয পৱত্ততি.
চৱনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমঅগাৰৱসুত্তৱণ্ণনা
৯. নৱমে অপ্পতিস্সযোতি অপ্পতিস্সৱো ৱ-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা নিদ্দেসো. গৰুনা কিস্মিঞ্চি ৱুত্তো গাৰৱৱসেন পতিস্সৱনং, পতিস্সৱো, পতিস্সৱভূতং, তংসভাৱঞ্চ যং কিঞ্চি গাৰৱং. নত্থি এতস্মিং পতিস্সৱোতি অপ্পতিস্সৱো, গাৰৱৱিৰহিতো. তেনাহ ‘‘অজেট্ঠকো অনীচৱুত্তী’’তি.
পঠমঅগাৰৱসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযঅগাৰৱসুত্তৱণ্ণনা
১০. দসমে ৱুদ্ধিন্তিআদীসু সীলেন ৱুদ্ধিং, মগ্গেন ৱিৰুড়্হিং, নিব্বানেন ৱেপুল্লং. সীলসমাধীহি ৱা ৱুদ্ধিং, ৱিপস্সনামগ্গেহি ৱিৰুড়্হিং, ফলনিব্বানেহি ৱেপুল্লং. এত্থ চ যস্স চতুব্বিধং সীলং অখণ্ডাদিভাৱপ্পৱত্তিযা সুপৰিসুদ্ধং ৱিসেসভাগিযত্তা অপ্পকসিৰেনেৱ মগ্গফলাৱহং সঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰস্স ৱিয, সো তাদিসেন সীলেন ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং আপজ্জিস্সতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সীলেন ৱুদ্ধি’’ন্তি. যস্স পন অৰিযমগ্গো উপ্পন্নো, সো ৱিৰূড়্হমূলো ৱিয পাদপো সুপ্পতিট্ঠিতত্তা সাসনে ৱিৰূড়্হিং আপন্নো নাম হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘মগ্গেন ৱিৰূড়্হি’’ন্তি. যো সব্বকিলেসনিব্বানপ্পত্তো, সো অৰহা সীলাদিধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা সতি ৱেপুল্লপ্পত্তো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নিব্বানেন ৱেপুল্ল’’ন্তি. দুতিযৱিকপ্পে অত্থো ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
দুতিযঅগাৰৱসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সেখবলৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. বলৱগ্গো
১. অননুস্সুতসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে অভিজানিত্ৱাতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিত্ৱা. অট্ঠহি কাৰণেহি তথাগতস্সাতি ‘‘তথা আগতোতি তথাগতো. তথা গতোতি তথাগতো. তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো. তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. তথদস্সিতায তথাগতো. তথাৱাদিতায তথাগতো. তথাকাৰিতায তথাগতো. অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো’’তি এৱং ৱুত্তেহি অট্ঠহি কাৰণেহি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. তেনাহ ‘‘আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠান’’ন্তি. পৰতো দস্সিতবলযোগেন ‘‘দসবলোহ’’ন্তি অভীতনাদং নদতি. ব্ৰহ্মচক্কন্তি এত্থ সেট্ঠপৰিযাযো. ব্ৰহ্মসদ্দোতি আহ ‘‘সেট্ঠচক্ক’’ন্তি. চক্কঞ্চেতং ধম্মচক্কং অধিপ্পেতং.
অননুস্সুতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
১৩. ততিযে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱোপি বলট্ঠো এৱ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযত্তং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৱুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চে ন কম্পতী’’তি.
সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱিত্থতসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কেন, তিক্খৱিসদসূৰভাৱেনাতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন নেপক্কং নাম পঞ্ঞাতি অধিপ্পাযেন ‘‘নেপক্কং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. এৱং সতি অঞ্ঞো নিদ্দিট্ঠো নাম হোতি. সতিমাতি চ ইমিনা সৱিসেসা সতি গহিতাতি পৰতোপি ‘‘চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা’’তি সতিকিচ্চমেৱ নিদ্দিট্ঠং, ন পঞ্ঞাকিচ্চং, তস্মা সতিনেপক্কেনাতি সতিযা নেপক্কভাৱেনাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং লব্ভতেৱ. পচ্চযৱিসেসৱসেন অঞ্ঞধম্মনিৰপেক্খো সতিযা বলৱভাৱো. তথা হি ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি সজ্ঝাযনসম্মসনানি সম্ভৱন্তি.
চিৰকতম্পীতি অত্তনা ৱা পৰেন ৱা কাযেন চিৰকতং চেতিযঙ্গণৱত্তাদিমহাৱত্তপ্পটিপত্তিপূৰণং. চিৰভাসিতম্পীতি অত্তনা ৱা পৰেন ৱা ৱাচায চিৰভাসিতং সক্কচ্চং উদ্দিসনউদ্দিসাপনধম্মাসাৰণধম্মদেসনাউপনিসিন্নকপৰিকথাঅনুমোদনীযাদিৱসেন পৱত্তিতং ৱচীকম্মং. সৰিতা অনুস্সৰিতাতি তস্মিং কাযেন চিৰকতে কাযো নাম কাযৱিঞ্ঞত্তি, চিৰভাসিতে ৱাচা নাম ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, তদুভযম্পি ৰূপং, তংসমুট্ঠাপকা চিত্তচেতসিকা অৰূপং. ইতি ইমে ৰূপাৰূপধম্মা এৱং উপ্পজ্জিত্ৱা এৱং নিৰুদ্ধাতি সৰতি চেৱ অনুস্সৰতি চ, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা হি সতি ইধ অধিপ্পেতা. তায সতিযা এস সকিং সৰণেন সৰিতা, পুনপ্পুনং সৰণেন অনুস্সৰিতাতি ৱেদিতব্বা.
ৱিত্থতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. দট্ঠব্বসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫-২০. পঞ্চমে সৱিসযস্মিংযেৱাতি অত্তনো অত্তনো ৱিসযে এৱ. লোকিযলোকুত্তৰধম্মে কথেতুন্তি লোকিযধম্মে লোকুত্তৰধম্মে চ তেন তেন পৱত্তিৱিসেসেন কথেতুং. চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসূতি সপ্পুৰিসসংসেৱো সদ্ধম্মস্সৱনং যোনিসোমনসিকাৰো ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি ইমেসু চতূসু সোতাপত্তিমগ্গকাৰণেসু. কামঞ্চ তেসু সতিআদযোপি ধম্মা ইচ্ছিতব্বাৱ তেহি ৱিনা তেসং অসম্ভৱতো, তথাপি চেত্থ সদ্ধা ৱিসেসতো কিচ্চকাৰীতি ৱেদিতব্বা. সদ্ধো এৱ হি সপ্পুৰিসে পযিৰুপাসতি, সদ্ধম্মং সুণাতি, যোনিসো চ অনিচ্চাদিতো মনসি কৰোতি, অৰিযমগ্গস্স চ অনুধম্মং পটিপজ্জতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এত্থ সদ্ধাবলং দট্ঠব্ব’’ন্তি. ইমিনা নযেন সেসবলেসুপি অত্থো দট্ঠব্বো.
চতূসু সম্মপ্পধানেসূতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানভাৱনায. চতূসু সতিপট্ঠানেসূতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ সোতাপত্তিঅঙ্গেসু সদ্ধা ৱিয, সম্মপ্পধানভাৱনায ৱীৰিযং ৱিয চ সতিপট্ঠানভাৱনায যস্মা ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬) ৱচনতো পুব্বভাগে কিচ্চতো সতি অধিকা ইচ্ছিতব্বা, এৱং সমাধিকম্মিকস্স সমাধি, ‘‘অৰিযসচ্চভাৱনা পঞ্ঞাভাৱনা’’তি কত্ৱা তত্থ পঞ্ঞা পুব্বভাগে অধিকা ইচ্ছিতব্বাতি পাকটোযমত্থো. অধিগমক্খণে পন সমাধিপঞ্ঞানং ৱিয সব্বেসম্পি বলানং সদ্ধাদীনং সমতাৱ ইচ্ছিতব্বা. তথা হি ‘‘এত্থ সদ্ধাবল’’ন্তিআদিনা তত্থ তত্থ এত্থগ্গহণং কতং.
ইদানি সদ্ধাদীনং তত্থ তত্থ অতিৰেককিচ্চতং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰিদং উপমা সংসন্দনং – ৰাজপঞ্চমসহাযা ৱিয ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি পঞ্চ বলানি. নেসং কীড়নত্থং একজ্ঝং ৱীথিওতৰণং ৱিয বলানং একজ্ঝং ৱিপস্সনাৱীথিওতৰণং, সহাযেসু পঠমাদীনং যথাসকং গেহেৱ ৱিচাৰণা ৱিয সদ্ধাদীনং সোতাপত্তিঅঙ্গাদীনি পত্ৱা পুব্বঙ্গমতা. সহাযেসু ইতৰেসং তত্থ তত্থ তুণ্হীভাৱো ৱিয সেসবলানং তত্থ তত্থ তদন্ৱযতা, তস্স পুব্বঙ্গমস্স বলস্স কিচ্চানুগতা. ন হি তদা তেসং সসম্ভাৰপথৱীআদীসু আপাদীনং ৱিয কিচ্চং পাকটং হোতি, সদ্ধাদীনংযেৱ পন কিচ্চং ৱিভূতং হুত্ৱা তিট্ঠতি পুৰেতৰং তথাপচ্চযেহি চিত্তসন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা. এত্থ চ ৱিপস্সনাকম্মিকস্স ভাৱনা ৱিসেসতো পঞ্ঞুত্তৰাতি দস্সনত্থং ৰাজানং নিদস্সনং কত্ৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ছট্ঠাদীনি সুৱিঞ্ঞেয্যানি.
দট্ঠব্বসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বলৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্চঙ্গিকৱগ্গো
১-২. পঠমঅগাৰৱসুত্তাদিৱণ্ণনা
২১-২২. ততিযস্স পঠমে আভিসমাচাৰিকন্তি অভিসমাচাৰে উত্তমসমাচাৰে ভৱং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৱত্তৱসেন পঞ্ঞত্তসীল’’ন্তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. দুতিযে নত্থি ৱত্তব্বং.
পঠমঅগাৰৱসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. উপক্কিলেসসুত্তাদিৱণ্ণনা
২৩-২৪. ততিযে ন চ পভাৱন্তন্তি ন চ পভাসম্পন্নং. পভিজ্জনসভাৱন্তি তাপেত্ৱা তাড়কজ্জনপভঙ্গুৰং. অৱসেসং লোহন্তি ৱুত্তাৱসেসং সজাতিলোহং, ৱিজাতিলোহং, পিসাচলোহং, কিত্তিমলোহন্তি এৱংপভেদং সব্বম্পি লোহং. উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনাতি এত্থ ননু লোকিযকুসলচিত্তস্সপি সুৱিসুদ্ধস্সপি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনেৱ উপক্কিলেসতাতি? সচ্চমেতং, যস্মিং পন সন্তানে নীৱৰণানি লদ্ধপ্পতিট্ঠানি, তত্থ মহগ্গতকুসলস্সপি অসম্ভৱো, পগেৱ লোকুত্তৰকুসলস্স. পৰিত্তকুসলং পন যথাপচ্চযং উপ্পজ্জমানং নীৱৰণেহি উপহতে সন্তানে উপ্পত্তিযা অপৰিসুদ্ধং হোন্তং উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতি অপৰিসুদ্ধদীপকপল্লিকৱট্টিতেলাদিসন্নিস্সযো পদীপো ৱিয. অপিচ নিপ্পৰিযাযতো উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেনেৱ তেসং উপক্কিলেসতাতি দস্সেন্তো ‘‘যদগ্গেন হী’’তিআদিমাহ. আৰম্মণে ৱিক্খিত্তপ্পৱত্তিৱসেন চুণ্ণৱিচুণ্ণতা ৱেদিতব্বা. চতুত্থে নত্থি ৱত্তব্বং.
উপক্কিলেসসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুগ্গহিতসুত্তৱণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে সম্মাদিট্ঠীতি ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠীতিআদিনা অঙ্গুত্তৰভাণকানং মতেন অযং অত্থৱণ্ণনা আৰদ্ধা, মজ্ঝিমভাণকা পনেত্থ অঞ্ঞথা অত্থং ৱদন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং মজ্ঝিমট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৫২) –
‘‘অনুগ্গহিতা’’তি লদ্ধূপকাৰা. সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণে নিব্বত্তা চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলা. তদেৱ চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো অস্সাতি চেতোৱিমুত্তিফলানিসংসা. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. এত্থ চতুত্থফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাৱিমুত্তি নাম, অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. ‘‘সীলানুগ্গহিতা’’তিআদীসু সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতন্তি সপ্পাযধম্মস্সৱনং. সাকচ্ছাতি কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. সমথোতি ৱিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. ৱিপস্সনাতি সত্তৱিধা অনুপস্সনা. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলঞ্হি পূৰেন্তস্স, সপ্পাযধম্মস্সৱনং সুণন্তস্স, কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনং ছিন্দন্তস্স ৱিপস্সনাপাদিকাসু অট্ঠসু সমাপত্তীসু কম্মং কৰোন্তস্স, সত্তৱিধং অনুপস্সনং ভাৱেন্তস্স অৰহত্তমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৱা ফলং দেতি.
‘‘যথা হি মধুৰং অম্বপক্কং পৰিভুঞ্জিতুকামো অম্বপোতকস্স সমন্তা উদককোট্ঠকং থিৰং কত্ৱা বন্ধতি, ঘটং গহেত্ৱা কালেন কালং উদকং আসিঞ্চতি, উদকস্স অনিক্খমনত্থং মৰিযাদং থিৰং কৰোতি. যা হোতি সমীপে ৱল্লি ৱা সুক্খদণ্ডকো ৱা কিপিল্লিকপুটো ৱা মক্কটকজালং ৱা, তং অপনেতি, খণিত্তিং গহেত্ৱা কালেন কালং মূলানি পৰিখণতি, এৱমস্স অপ্পমত্তস্স ইমানি পঞ্চ কাৰণানি কৰোতো সো অম্বো ৱড্ঢিত্ৱা ফলং দেতি, এৱং সম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. ৰুক্খস্স সমন্ততো কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয হি সীলং দট্ঠব্বং, কালেন কালং উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং, মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো, সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং, কালেন কালং খণিত্তিং গহেত্ৱা মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা, তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি অনুগ্গহিতস্স অম্বৰুক্খস্স মধুৰফলদানকালো ৱিয ইমস্স ভিক্খুনো ইমেহি পঞ্চহি ধম্মেহি অনুগ্গহিতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰহত্তফলদানং ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
এত্থ চ লদ্ধূপকাৰাতি যথাৰহং নিস্সযাদিৱসেন লদ্ধপচ্চযা. ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযা অনুগ্গহিতভাৱেন গহিতত্তা মগ্গসম্মাদিট্ঠীসু চ অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. অনন্তৰস্স হি ৱিধি পটিসেধো ৱা, অগ্গফলসমাধিম্হি তপ্পৰিক্খাৰধম্মেসুযেৱ চ কেৱলো চেতোপৰিযাযো নিৰুড়্হোতি সম্মাদিট্ঠীতি অৰহত্তমগ্গসম্মাদিট্ঠি. ফলক্খণেতি অনন্তৰং কালন্তৰে চাতি দুৱিধেপি ফলক্খণে. পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন সব্বসংকিলেসেহি চেতোৱিমুচ্চতি এতাযাতি চেতোৱিমুত্তি, অগ্গফলপঞ্ঞং ঠপেত্ৱা অৱসেসা ফলধম্মা. তেনাহ ‘‘চেতোৱিমুত্তি ফলং অস্সাতি, চেতোৱিমুত্তিসঙ্খাতং ফলং আনিসংসো’’তি. সব্বকিলেসেহি চেতসো ৱিমুচ্চনসঙ্খাতং পটিপ্পস্সম্ভনসঞ্ঞিতং পহানং ফলং আনিসংসো চাতি যোজনা. ইধ চেতোৱিমুত্তিসদ্দেন পহানমত্তং গহিতং, পুব্বে পহাযকধম্মা. অঞ্ঞথা ফলধম্মা এৱ আনিসংসোতি গয্হমানে পুনৱচনং নিৰত্থকং সিযা. পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলানিসংসাতি এত্থাপি এৱমেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা সীলসভাৱত্তা ৱিসেসতো সমাধিস্স উপকাৰা, তথা সম্মাসঙ্কপ্পো ঝানসভাৱত্তা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো. সম্মাসতিসম্মাৱাযামা পন সমাধিপক্খিযা এৱাতি আহ ‘‘অৱসেসা ধম্মা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা’’তি.
চতুপাৰিসুদ্ধিসীলন্তি অৰিযমগ্গাধিগমস্স পদট্ঠানভূতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সুতাদীসুপি এসেৱ নযো. অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিআৰোচনৱসেন সহ কথনং সংকথা, সংকথাৱ সাকচ্ছা. ইধ পন কম্মট্ঠানপ্পটিবদ্ধাতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানে…পে… কথা’’তি. তস্স কম্মট্ঠানস্স একৱাৰং ৱিধিযা অপ্পটিপজ্জনং খলনং, অনেকৱাৰং পক্খলনং, তদুভযস্স ৱিচ্ছেদনী অপনযনী কথা খলনপক্খলনচ্ছেদনকথা. পূৰেন্তস্সাতি ৱিৱট্টসন্নিস্সিতং কত্ৱা পালেন্তস্স ব্ৰূহেন্তস্স চ. সুণন্তস্সাতি ‘‘যথাউগ্গহিতকম্মট্ঠানং ফাতিং গমিস্সতী’’তি এৱং সুণন্তস্স. তেনেৱ হি ‘‘সপ্পাযধম্মস্সৱন’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মং কৰোন্তস্সাতি ভাৱনানুযোগকম্মং কৰোন্তস্স. পঞ্চসুপি ঠানেসু অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থজোতনো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৱুচ্চমানা অম্বূপমা যুজ্জেয্য.
উদককোট্ঠকন্তি জলাৱাটং. থিৰং কত্ৱা বন্ধতীতি অসিথিলং দড়্হং নাতিমহন্তং নাতিখুদ্দকং কত্ৱা যোজেতি. থিৰং কৰোতীতি উদকসিঞ্চনকালে ততো ততো পৱত্তিত্ৱা উদকস্স অনিক্খমনত্থং জলাৱাটপাড়িং থিৰতৰং কৰোতি. সুক্খদণ্ডকোতি তস্সেৱ অম্বগচ্ছস্স সুক্খকো সাখাসীসকো. কিপিল্লিকপুটোতি তম্বকিপিল্লিকপুটো. খণিত্তিন্তি কুদালং. কোট্ঠকবন্ধনং ৱিয সীলং সম্মাদিট্ঠিযা ৱড্ঢনূপাযস্স মূলভাৱতো. উদকসিঞ্চনং ৱিয ধম্মস্সৱনং ভাৱনায পৰিব্ৰূহনতো. মৰিযাদায থিৰভাৱকৰণং ৱিয সমথো যথাৱুত্তায ভাৱনাধিট্ঠানায সীলমৰিযাদায দড়্হীভাৱাপাদনতো. সমাহিতস্স হি সীলং থিৰতৰং হোতি. সমীপে ৱল্লিআদীনং হৰণং ৱিয কম্মট্ঠানে খলনপক্খলনচ্ছেদনং ইচ্ছিতব্বভাৱনায ৱিবন্ধনাপনযনতো. মূলখণনং ৱিয সত্তন্নং অনুপস্সনানং ভাৱনা তস্সা ৱিবন্ধস্স মূলভূতানং তণ্হামানদিট্ঠীনং পলিখণনতো. এত্থ চ যস্মা সুপৰিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তস্স সপ্পাযধম্মস্সৱনং ইচ্ছিতব্বং, ততো যথাসুতে অত্থে সাকচ্ছাসমাপজ্জনং, ততো কম্মট্ঠানৱিসোধনেন সমথনিব্বত্তি, ততো সমাহিতস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাপাৰিপূৰি, পৰিপুণ্ণা ৱিপস্সনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিং ব্ৰূহেতীতি এৱমেতেসং অঙ্গানং পৰম্পৰায সম্মুখা অনুগ্গণ্হনতো অযমানুপুব্বী কথিতাতি ৱেদিতব্বং.
অনুগ্গহিতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ৱিমুত্তাযতনসুত্তৱণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে ৱিমুত্তিযা ৱট্টদুক্খতো ৱিমুচ্চনস্স আযতনানি কাৰণানি ৱিমুত্তাযতনানীতি আহ – ‘‘ৱিমুচ্চনকাৰণানী’’তি. পাড়িঅত্থং জানন্তস্সাতি ‘‘ইধ সীলং আগতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা’’তিআদিনা তংতংপাড়িঅত্থং যাথাৱতো জানন্তস্স. পাড়িং জানন্তস্সাতি তদত্থবোধিনিং পাড়িং যাথাৱতো উপধাৰেন্তস্স. তৰুণপীতীতি সঞ্জাতমত্তা মুদুকা পীতি জাযতি. কথং জাযতি? যথাদেসিতং ধম্মং উপধাৰেন্তস্স তদনুচ্ছৱিকমেৱ অত্তনো কাযৱাচামনোসমাচাৰং পৰিগ্গণ্হন্তস্স সোমনস্সং পত্তস্স পমোদলক্খণং পামোজ্জং জাযতি. তুট্ঠাকাৰভূতা বলৱপীতীতি পুৰিমুপ্পন্নায পীতিযা ৱসেন লদ্ধাসেৱনত্তা অতিৱিয তুট্ঠাকাৰভূতা কাযচিত্তদৰথস্স পস্সম্ভনসমত্থতায পস্সদ্ধিযা পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থা বলপ্পত্তা পীতি জাযতি. যস্মা নামকাযে পস্সদ্ধে ৰূপকাযোপি পস্সদ্ধো এৱ হোতি, তস্মা ‘‘নামকাযো পস্সম্ভতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং.
সুখং পটিলভতীতি ৱক্খমানস্স চিত্তসমাধানস্স পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থং চেতসিকং নিৰামিসসুখং পটিলভতি ৱিন্দতি. সমাধিযতীতি এত্থ পন ন যো কোচি সমাধি অধিপ্পেতো, অথ খো অনুত্তৰসমাধীতি দস্সেন্তো ‘‘অৰহত্ত…পে… সমাধিযতী’’তি আহ. ‘‘অযং হী’’তিআদি তস্সং দেসনাযং তাদিসস্স পুগ্গলস্স যথাৱুত্তসমাধিপটিলাভস্স কাৰণভাৱৱিভাৱনং, যং তথা ৱিমুত্তাযতনভাৱো. ওসক্কিতুন্তি দস্সিতুং. সমাধিযেৱ সমাধিনিমিত্তন্তি কম্মট্ঠানপাড়িযা আৰুড়্হো সমাধি এৱ পৰতো উপ্পজ্জনকভাৱনাসমাধিস্স কাৰণভাৱতো সমাধিনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘আচৰিযস্স সন্তিকে’’তিআদি.
ৱিমুত্তাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সমাধিসুত্তৱণ্ণনা
২৭. সত্তমে সব্বসো কিলেসদুক্খদৰথপৰিড়াহানং ৱিগতত্তা সাতিসযমেত্থ সুখন্তি ৱুত্তং ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তি. পুৰিমস্স পুৰিমস্স ৱসেন পচ্ছিমং পচ্ছিমং লদ্ধাসেৱনতায সন্তপণীততৰভাৱপ্পত্তং হোতীতি আহ ‘‘পুৰিমো…পে… সুখৱিপাকো’’তি. কিলেসপ্পটিপ্পস্সদ্ধিযাতি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনেন লদ্ধত্তা. ‘‘কিলেসপ্পটিপ্পস্সদ্ধিভাৱন্তি কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনভাৱং. লদ্ধত্তা পত্তত্তা তব্ভাৱং উপগতত্তা. লোকিযসমাধিস্স পচ্চনীকানি নীৱৰণপঠমজ্ঝাননিকন্তিআদীনি নিগ্গহেতব্বানি, অঞ্ঞে কিলেসা ৱাৰেতব্বা. ইমস্স পন অৰহত্তসমাধিস্স পটিপ্পস্সদ্ধসব্বকিলেসত্তা ন নিগ্গহেতব্বং ৱাৰেতব্বঞ্চ অত্থীতি মগ্গানন্তৰং সমাপত্তিক্খণে চ অপ্পযোগেন অধিগতত্তা অপ্পিতত্তা চ অপৰিহানিৱসেন ৱা অপ্পিতত্তা ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো. সতিৱেপুল্লপ্পত্তত্তাতি এতেন অপ্পৱত্তমানাযপি সতিযা সতিবহুলতায সতো এৱ নামাতি দস্সেতি. যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেনাতি এতেন পৰিচ্ছিন্নস্সতিযা সতোতি দস্সেতি. সেসেসূতি ঞাণেসু.
সমাধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-৯. পঞ্চঙ্গিকসুত্তাদিৱণ্ণনা
২৮-২৯. অট্ঠমে কৰো ৱুচ্চতি পুপ্ফসম্ভৱং ‘‘গব্ভাসযে কিৰীযতী’’তি কত্ৱা. কৰতো জাতো কাযো কৰজকাযো, তদুপনিস্সযো চতুসন্ততিৰূপসমুদাযো. কামং নামকাযোপি ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন তথালদ্ধূপকাৰো, ‘‘অভিসন্দেতী’’তিআদিৱচনতো পন ৰূপকাযো ইধ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ইমং কৰজকায’’ন্তি. অভিসন্দেতীতি অভিসন্দনং কৰোতি. তং পন অভিসন্দনং ঝানমযেন পীতিসুখেন কৰজকাযস্স তিন্তভাৱাপাদনং সব্বত্থকমেৱ লূখভাৱাপনযনন্তি আহ ‘‘তেমেতী’’তিআদি. তযিদং অভিসন্দনং অত্থতো যথাৱুত্তপীতিসুখসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি কাযস্স পৰিপ্ফৰণং দট্ঠব্বং. পৰিসন্দেতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বং এতস্স অত্থীতি সব্বাৱা, তস্স সব্বাৱতো. অৱযৱাৱযৱিসম্বন্ধে অৱযৱিনি সামিৱচনন্তি অৱযৱৱিসযো সব্ব-সদ্দো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সব্বকোট্ঠাসৱতো’’তি. অফুটং নাম ন হোতি যত্থ যত্থ কম্মজৰূপং, তত্থ তত্থ চিত্তজৰূপস্স অভিব্যাপনতো. তেনাহ ‘‘উপাদিন্নকসন্ততী’’তিআদি.
ছেকোতি কুসলো. তং পনস্স কোসল্লং নহানীযচুণ্ণানং কৰণে পিণ্ডিকৰণে চ সমত্থতাৱসেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পটিবলো’’তিআদি. কংস-সদ্দো ‘‘মহতিযা কংসপাতিযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৬১) সুৱণ্ণে আগতো.‘‘কংসো উপহতো যথা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৩৪) কিত্তিমলোহে. কত্থচি পণ্ণত্তিমত্তে ‘‘উপকংসো নাম ৰাজাসি, মহাকংসস্স অত্ৰজো’’তিআদি (জা. অট্ঠ. ৪.১০.১৬৪ ঘটপণ্ডিতজাতকৱণ্ণনা). ইধ পন যত্থ কত্থচি লোহেতি আহ ‘‘যেন কেনচি লোহেন কতভাজনে’’তি. স্নেহানুগতাতি উদকসিনেহেন অনুপ্পৱিসনৱসেন গতা উপগতা. স্নেহপৰেতাতি উদকসিনেহেন পৰিতো গতা সমন্ততো ফুটা. ততো এৱ সন্তৰবাহিৰা ফুটা স্নেহেন. এতেন সব্বসো উদকেন তেমিতভাৱমাহ. ন চ পগ্ঘৰিণীতি এতেন তিন্তস্সপি তস্স ঘনথদ্ধভাৱং ৱদতি. তেনাহ ‘‘ন বিন্দুবিন্দূ’’তিআদি.
তাহি তাহি উদকসিৰাহি উব্ভিজ্জতীতি উব্ভিদং, উব্ভিদং উদকং এতস্সাতি উব্ভিদোদকো. উব্ভিন্নউদকোতি নদীতীৰে খতকূপকো ৱিয উব্ভিজ্জনকউদকো. উগ্গচ্ছনউদকোতি ধাৰাৱসেন উট্ঠহনউদকো. কস্মা পনেত্থ উব্ভিদোদকোৱ ৰহদো গহিতো, ন ইতৰোতি আহ ‘‘হেট্ঠা উগ্গচ্ছনউদকঞ্হী’’তিআদি. ধাৰানিপাতবুব্বুড়কেহীতি ধাৰানিপাতেহি চ উদকবুব্বুড়েহি চ. ‘‘ফেণপটলেহি চা’’তি ৱত্তব্বং, সন্নিসিন্নমেৱ অপৰিক্খোভতায নিচ্চলমেৱ, সুপ্পসন্নমেৱাতি অধিপ্পাযো. সেসন্তি ‘‘অভিসন্দেতী’’তিআদিকং.
উপ্পলানীতি উপ্পলগচ্ছানি. সেতৰত্তনীলেসূতি উপ্পলেসু, সেতুপ্পলৰত্তুপ্পলনীলুপ্পলেসূতি অত্থো. যং কিঞ্চি উপ্পলং উপ্পলমেৱ সামঞ্ঞগ্গহণতো. সতপত্তন্তি এত্থ সত-সদ্দো বহুপৰিযাযো ‘‘সতগ্ঘী’’তিআদীসু ৱিয. তেন অনেকসতপত্তস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. লোকে পন ৰত্তং পদুমং, সেতং পুণ্ডৰীকন্তি ৱুচ্চতি. যাৱ অগ্গা যাৱ চ মূলা উদকেন অভিসন্দনাদিসম্ভৱদস্সনত্থং উদকানুগ্গতগ্গহণং. ইধ উপ্পলাদীনি ৱিয কৰজকাযো, উদকং ৱিয ততিযজ্ঝানসুখং.
যস্মা পৰিসুদ্ধেন চেতসাতি চতুত্থজ্ঝানচিত্তমাহ, তঞ্চ ৰাগাদিউপক্কিলেসমলাপগমতো নিৰুপক্কিলেসং নিম্মলং, তস্মা আহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসট্ঠেন পৰিসুদ্ধ’’ন্তি. যস্মা পন পাৰিসুদ্ধিযা এৱ পচ্চযৱিসেসেন পৱত্তিৱিসেসো পৰিযোদাততা সুধন্তসুৱণ্ণস্স নিঘংসনেন পভস্সৰতা ৱিয, তস্মা আহ ‘‘পভস্সৰট্ঠেন পৰিযোদাতং ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ইদন্তি ওদাতৱচনং. উতুফৰণত্থন্তি উতুনো ফৰণদস্সনত্থং. উতুফৰণং ন হোতি সেসন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তঙ্খণ …পে… বলৱং হোতী’’তি. ৱত্থং ৱিয কৰজকাযোতি যোগিনো কৰজকাযো ৱত্থং ৱিয দট্ঠব্বো উতুফৰণসদিসেন চতুত্থজ্ঝানসুখেন ফৰিতব্বত্তা. পুৰিসস্স সৰীৰং ৱিয চতুত্থজ্ঝানং দট্ঠব্বং উতুফৰণট্ঠানিযস্স সুখস্স নিস্সযভাৱতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ চ ‘‘পৰিসুদ্ধেন চেতসা’’তি চেতোগহণেন ঝানসুখং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘উতুফৰণং ৱিয চতুত্থজ্ঝানসুখ’’ন্তি. ননু চ চতুত্থজ্ঝানে সুখমেৱ নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, সাতলক্খণসন্তসভাৱত্তা পনেত্থ উপেক্খা ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতা. তেন ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩২) ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি.
তস্স তস্স সমাধিস্স সৰূপদস্সনস্স পচ্চযত্তা পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণনিমিত্তং. সমভৰিতোতি সমপুণ্ণো.
মণ্ডভূমীতি পপাৱণ্ণভূমি. যত্থ সলিলসিঞ্চনেন ৱিনাৱ সস্সানি ঠিতানি সম্পজ্জন্তি. যুগে যোজেতব্বানি যোগ্গানি, তেসং আচৰিযো যোগ্গাচৰিযো. তেসং সিক্খাপনতো হত্থিআদযোপি ‘‘যোগ্গা’’তি ৱুচ্চন্তীতি আহ পাড়িযং ‘‘অস্সদম্মসাৰথী’’তি. যেন যেনাতি চতূসু মগ্গেসু যেন যেন মগ্গেন. যং যং গতিন্তি জৱসমজৱাদিভেদাসু গতীসু যং যং গতিং. নৱমে নত্থি ৱত্তব্বং.
পঞ্চঙ্গিকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নাগিতসুত্তৱণ্ণনা
৩০. দসমে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাতি উদ্ধং উগ্গতত্তা উচ্চো পত্থটো মহন্তো ৱিনিব্ভিজ্জিত্ৱা গহেতুং অসক্কুণেয্যো সদ্দো এতেসন্তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা. ৱচীঘোসোপি হি বহূহি একজ্ঝং পৱত্তিতো অত্থতো সদ্দতো চ দুৰৱবোধো কেৱলং মহানিগ্ঘোসো এৱ হুত্ৱা সোতপথমাগচ্ছতি. মচ্ছৱিলোপেতি মচ্ছানং ৱিলুম্পিত্ৱা ৱিয গহণে, মচ্ছানং ৱা ৱিলুম্পনে. কেৱট্টানঞ্হি মচ্ছপচ্ছিঠপিতট্ঠানে মহাজনো সন্নিপতিত্ৱা ‘‘ইধ অঞ্ঞং একং মচ্ছং দেহি, একং মচ্ছফালং দেহী’’তি, ‘‘এতস্স তে মহা দিন্নো, ময্হং খুদ্দকো’’তি এৱং উচ্চাসদ্দং মহাসদ্দং কৰোন্তি. মচ্ছগ্গহণত্থং জালে পক্খিত্তেপি তস্মিং ঠানে কেৱট্টা চেৱ অঞ্ঞে চ ‘‘পৱিট্ঠো গহিতো’’তি মহাসদ্দং কৰোন্তি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অসুচিসুখন্তি কাযাসুচিসন্নিস্সিতত্তা কিলেসাসুচিসন্নিস্সিতত্তা চ অসুচিসন্নিস্সিতসুখং. নেক্খম্মসুখস্সাতি কামতো নিক্খমন্তস্স সুখস্স. পৱিৱেকসুখস্সাতি গণসঙ্গণিকতো কিলেসসঙ্গণিকতো চ ৱিগতস্স সুখস্স. উপসমসুখস্সাতি ৰাগাদিৱূপসমাৱহস্স সুখস্স. সম্বোধসুখন্তি মগ্গসঙ্খাতস্স সম্বোধস্স নিট্ঠপ্পত্তত্থায সুখং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
নাগিতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চঙ্গিকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সুমনৱগ্গো
১. সুমনসুত্তৱণ্ণনা
৩১. চতুত্থস্স পঠমে সতক্ককূতি সতসিখৰো, অনেককূটোতি অত্থো. ইদং তস্স মহামেঘভাৱদস্সনং. সো হি মহাৱস্সং ৱস্সতি. তেনেৱাহ – ‘‘ইতো চিতো চ উট্ঠিতেন ৱলাহককূটসতেন সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি. দস্সনসম্পন্নোতি এত্থ দস্সনং নাম সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি. যদিপি তং গোত্ৰভু পঠমতৰং পস্সতি, দিস্ৱা পন কত্তব্বকিচ্চস্স কিলেসপ্পহানস্স অকৰণতো ন তং ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি. আৱজ্জনট্ঠানিযঞ্হি তং ঞাণং. মগ্গস্স নিব্বানাৰম্মণতাসামঞ্ঞেন চেতং ৱুত্তং, ন নিব্বানপ্পটিৱিজ্ঝনেন, তস্মা ধম্মচক্খুং পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেন ভাৱনং অপ্পত্তং দস্সনং, ধম্মচক্খুঞ্চ পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণেন চতুসচ্চধম্মদস্সনং তদভিসমযোতি নত্থেত্থ গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সুমনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চুন্দীসুত্তৱণ্ণনা
৩২. দুতিযে ‘‘অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৭৯) অৰিযকন্তানীতি পঞ্চসীলানি আগতানি. অৰিযকন্তানি হি পঞ্চসীলানি অৰিযানং কন্তানি পিযানি, ভৱন্তৰগতাপি অৰিযা তানি ন ৱিজহন্তি. ইধ পন ‘‘যাৱতা, চুন্দ, সীলানি অৰিযকন্তানি সীলানি, তেসং অগ্গমক্খাযতি…পে… অগ্গে তে পৰিপূৰকাৰিনো’’তি ৱুত্তত্তা মগ্গফলানি সীলানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘অৰিযকন্তানি সীলানীতি মগ্গফলসম্পযুত্তানি সীলানী’’তি.
চুন্দীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উগ্গহসুত্তৱণ্ণনা
৩৩. ততিযে সব্বপঠমং উট্ঠানসীলাতি ৰত্তিযা ৱিভাযনৱেলায সামিকে পৰিজনে সেয্যায অৱুট্ঠিতে সব্বপঠমং উট্ঠানসীলা. সামিকং দিস্ৱা নিসিন্নাসনতো অগ্গিদড্ঢা ৱিয পঠমমেৱ ৱুট্ঠহন্তীতি ৱা পুব্বুট্ঠাযিনিযো. কিংকাৰন্তি কিংকৰণীযং, কিংকৰণভাৱেন পুচ্ছিত্ৱা কাতব্বৱেয্যাৱচ্চন্তি অত্থো. তং পটিস্সুণন্তা ৱিচৰন্তীতি কিংকাৰপ্পটিস্সাৱিনিযো. মনাপংযেৱ কিৰিযং কৰোন্তি সীলেনাতি মনাপচাৰিনিযো. পিযমেৱ ৱদন্তি সীলেনাতি পিযৱাদিনিযো.
তত্ৰুপাযাযাতি তত্ৰ কম্মে সাধেতব্বউপাযভূতায ৱীমংসায. তেনাহ ‘‘তস্মিং উণ্ণাকপ্পাসসংৱিধানে’’তিআদি. অলং কাতুন্তি কাতুং সমত্থা. অলং সংৱিধাতুন্তি ৱিচাৰেতুং সমত্থা. তেনাহ ‘‘অলং কাতুং অলং সংৱিধাতুন্তি অত্তনা কাতুম্পি পৰেহি কাৰাপেতুম্পী’’তিআদি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
উগ্গহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. সীহসেনাপতিসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৪-৩৫. চতুত্থে সন্দিট্ঠিকন্তি অসম্পৰাযিকতায সামং দট্ঠব্বং. সযং অনুভৱিতব্বং অত্তপচ্চক্খং দিট্ঠধম্মিকন্তি অত্থো. ন সদ্ধামত্তকেনেৱ তিট্ঠতীতি ‘‘দানং নাম সাধু সুন্দৰং, বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পসত্থ’’ন্তি এৱং সদ্ধামত্তকেনেৱ ন তিট্ঠতি. যং দানং দেতীতি যং দেয্যধম্মং পৰস্স দেতি. তস্স পতি হুত্ৱাতি তব্বিসযং লোভং সুট্ঠু অভিভৱন্তো তস্স অধিপতি হুত্ৱা দেতি. তেন অনধিভৱনীযত্তা ন দাসো ন সহাযোতি. তত্থ তদুভযং অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. দাসো হুত্ৱা দেতি তণ্হাদাসব্যস্স উপগতত্তা. সহাযো হুত্ৱা দেতি তস্স পিযভাৱাৱিস্সজ্জনতো. সামী হুত্ৱা দেতি তত্থ তণ্হাদাসব্যতো অত্তানং মোচেত্ৱা অভিভুয্য পৱত্তনতো. অথ ৱা যো দানসীলতায দাযকো পুগ্গলো, সো দানে পৱত্তিভেদেন দানদাসো, দানসহাযো, দানপতীতি তিপ্পকাৰো হোতি. তদস্স তিপ্পকাৰতং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. দাতব্বট্ঠেন দানং, অন্নপানাদি.
তত্থ যং অত্তনা পৰিভুঞ্জতি, তণ্হাধিপন্নতায তস্স ৱসেন ৱত্তনতো দাসো ৱিয হোতি. যং পৰেসং দীযতি, তত্থাপি অন্নপানসামঞ্ঞেন ইদং ৱুত্তং ‘‘দানসঙ্খাতস্স দেয্যধম্মস্স দাসো হুত্ৱা’’তি. সহাযো হুত্ৱা দেতি অত্তনা পৰিভুঞ্জিতব্বস্স পৰেসং দাতব্বস্স চ সমসমং ঠপনতো. পতি হুত্ৱা দেতি সযং দেয্যধম্মস্স ৱসে অৱত্তিত্ৱা তস্স অত্তনো ৱসে ৱত্তাপনতো. অপৰো নযো – যো অত্তনা পণীতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পৰেসং নিহীনং দেতি, সো দানদাসো নাম তন্নিমিত্তনিহীনভাৱাপত্তিতো. যো যাদিসং অত্তনা পৰিভুঞ্জতি, তাদিসমেৱ পৰেসং দেতি, সো দানসহাযো নাম তন্নিমিত্তহীনাধিকভাৱৱিৱজ্জনেন সদিসভাৱাপত্তিতো. যো অত্তনা নিহীনং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পৰেসং পণীতং দেতি, সো দানপতি নাম তন্নিমিত্তসেট্ঠভাৱাপত্তিতো.
নিত্তেজভূতো তেজহানিপ্পত্তিযা. সহ ব্যতি গচ্ছতীতি সহব্যো, সহপৱত্তনকো, তস্স ভাৱো সহব্যতা, সহপৱত্তীতি আহ ‘‘সহভাৱং একীভাৱং গতা’’তি. অসিতস্সাতি ৱা অবন্ধস্স, তণ্হাবন্ধনেন অবন্ধস্সাতি অত্থো. পঞ্চমং উত্তানমেৱ.
সীহসেনাপতিসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬-৭. কালদানসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৬-৩৭. ছট্ঠে আৰামতোতি ফলাৰামতো. পঠমুপ্পন্নানীতি সব্বপঠমং সুজাতানি. ভাসিতঞ্ঞূতি ভিক্খূ ঘৰদ্ৱাৰে ঠিতা কিঞ্চাপি তুণ্হী হোন্তি, অত্থতো পন ‘‘ভিক্খং দেথা’’তি ৱদন্তি নাম অৰিযায যাচনায. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘উদ্ধিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তি, এসা অৰিযানং যাচনা’’তি. তত্ৰ যে ‘‘মযং পচাম, ইমে ন পচন্তি, পচমানে পত্ৱা অলভন্তা কুহিং লভিস্সন্তী’’তি দেয্যধম্মং সংৱিভজন্তি, তে ভাসিতঞ্ঞূ নাম ঞত্ৱা কত্তব্বস্স কৰণতো. যুত্তপ্পত্তকালেতি দাতুং যুত্তপ্পত্তকালে. অপ্পটিৱানচিত্তোতি অনিৱত্তনচিত্তো. সত্তমং উত্তানমেৱ.
কালদানসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সদ্ধসুত্তৱণ্ণনা
৩৮. অট্ঠমে অনুকম্পন্তীতি ‘‘সব্বে সত্তা সুখী হোন্তু অৱেৰা অব্যাপজ্জা’’তি এৱং হিতফৰণেন অনুগ্গণ্হন্তি. অপিচ উপট্ঠাকানং গেহং অঞ্ঞে সীলৱন্তে সব্ৰহ্মচাৰিনো গহেত্ৱা পৱিসন্তাপি অনুগ্গণ্হন্তি নাম. নীচৱুত্তিন্তি পণিপাতসীলং. কোধমানথদ্ধতায ৰহিতন্তি কোধমানৱসেন উপ্পন্নো যো থদ্ধভাৱো চিত্তস্স উদ্ধুমাতলক্খণো, তেন ৱিৰহিতন্তি অত্থো. সোৰচ্চেনাতি ‘‘তত্থ কতমং সোৰচ্চং? যো কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, ইদং ৱুচ্চতি সোৰচ্চং. সব্বোপি সীলসংৱৰো সোৰচ্চ’’ন্তি এৱমাগতেন সীলসংৱৰসঙ্খাতেন সোৰতভাৱেন. সখিলন্তি ‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৱাচা থদ্ধকা কক্কসা ফৰুসা কটুকা অভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৱত্তনিকা, তথাৰূপিং ৱাচং পহায যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. যা তত্থ সণ্হৱাচতা সখিলৱাচতা অফৰুসৱাচতা, ইদং ৱুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি (ধ. স. ১৩৫০) এৱং ৱুত্তেন সম্মোদকমুদুভাৱেন সমন্নাগতং. তেনাহ ‘‘সখিলন্তি সম্মোদক’’ন্তি.
সদ্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. পুত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৯-৪০. নৱমে ভতোতি পোসিতো. তং পন ভৰণং জাতকালতো পট্ঠায সুখপচ্চযূপহৰণেন দুক্খপচ্চযাপহৰণেন চ পৱত্তিতন্তি দস্সেতুং ‘‘অম্হেহী’’তিআদি ৱুত্তং. হত্থপাদৱড্ঢনাদীহীতি আদি-সদ্দেন মুখেন সিঙ্ঘানিকাপনযননহাপনমণ্ডনাদিঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. মাতাপিতূনং সন্তকং খেত্তাদিং অৱিনাসেত্ৱা ৰক্খিতং তেসং পৰম্পৰায ঠিতিযা কাৰণং হোতীতি আহ ‘‘অম্হাকং সন্তকং…পে… কুলৱংসো চিৰং ঠস্সতী’’তি. সলাকভত্তাদীনি অনুপচ্ছিন্দিত্ৱাতি সলাকভত্তাদীনি অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা. যস্মা দাযজ্জপ্পটিলাভস্স যোগ্যভাৱেন ৱত্তমানোযেৱ দাযস্স পটিপজ্জিস্সতি, ন ইতৰোতি আহ ‘‘কুলৱংসানুৰূপায পটিপত্তিযা’’তিআদি. অত্তনা দাযজ্জাৰহং কৰোন্তোতি অত্তানং দাযজ্জাৰহং কৰোন্তো. মাতাপিতৰো হি অত্তনো ওৱাদে অৱত্তমানে মিচ্ছাপটিপন্নে দাৰকে ৱিনিচ্ছযং গন্ত্ৱা অপুত্তে কৰোন্তি, তে দাযজ্জাৰহা ন হোন্তি. ওৱাদে ৱত্তমানে পন কুলসন্তকস্স সামিকে কৰোন্তি. ততিযদিৱসতো পট্ঠাযাতি মতদিৱসতো ততিযদিৱসতো পট্ঠায. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. দসমং উত্তানমেৱ.
পুত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুমনৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মুণ্ডৰাজৱগ্গো
১-২. আদিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪১-৪২. পঞ্চমস্স পঠমে উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহীতি ৱা উট্ঠানেন চ ৱীৰিযেন চ অধিগতেহি. তত্থ উট্ঠানন্তি কাযিকং ৱীৰিযং. ৱীৰিযন্তি চেতসিকন্তি ৱদন্তি. উট্ঠানন্তি ৱা ভোগুপ্পাদনে যুত্তপ্পযুত্ততা. ৱীৰিযং তজ্জো উস্সাহো. পীণিতন্তি ধাতং সুতিত্তং. তথাভূতো পন যস্মা থূলসৰীৰো হোতি, তস্মা ‘‘থূলং কৰোতী’’তি ৱুত্তং. দুতিযং উত্তানমেৱ.
আদিযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ইট্ঠসুত্তৱণ্ণনা
৪৩. ততিযে অপ্পমাদং পসংসন্তীতি ‘‘এতানি আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদো কাতব্বো’’তি অপ্পমাদমেৱ পসংসন্তি পণ্ডিতা. যস্মা ৱা পুঞ্ঞকিৰিযাসু পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি, তস্মা আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৱ কাতব্বোতি অত্থো. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ‘‘পুঞ্ঞকিৰিযাসূ’’তি পদস্স ‘‘অপ্পমত্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. যস্মা পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি, যস্মা চ পুঞ্ঞকিৰিযাসু অপ্পমত্তো উভো অত্থে অধিগতো হোতি, তস্মা আযুআদীনি পত্থযন্তেন অপ্পমাদোৱ কাতব্বো. দুতিযস্মিং অত্থৱিকপ্পে পণ্ডিতা অপ্পমাদং পসংসন্তি. কত্থাতি? পুঞ্ঞকিৰিযাসু. কস্মাতি চে? যস্মা অপ্পমত্তো উভো অত্থে অধিগ্গণ্হাতি পণ্ডিতো, তস্মাতি অত্থো. অত্থপ্পটিলাভেনাতি দিট্ঠধম্মিকাদিহিতপ্পটিলাভেন.
ইট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মনাপদাযীসুত্তৱণ্ণনা
৪৪. চতুত্থে ঝানমনেন নিব্বত্তং মনোমযন্তি আহ ‘‘সুদ্ধাৱাসেসু একং ঝানমনেন নিব্বত্তং দেৱকায’’ন্তি. সতিপি হি সব্বসত্তানং অভিসঙ্খাৰমনসা নিব্বত্তভাৱে বাহিৰপচ্চযেহি ৱিনা মনসাৱ নিব্বত্তত্তা ‘‘মনোমযা’’তি ৱুচ্চন্তি ৰূপাৱচৰসত্তা. যদি এৱং কামভৱে ওপপাতিকসত্তানম্পি মনোমযভাৱো আপজ্জতীতি চে? ন, তত্থ বাহিৰপচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতাসঙ্কায এৱ অভাৱতো ‘‘মনসাৱ নিব্বত্তা’’তি অৱধাৰণাসম্ভৱতো. নিৰুড়্হো ৱাযং লোকে মনোমযৱোহাৰো ৰূপাৱচৰসত্তেসু. তথা হি ‘‘অন্নমযো, পাণমযো, মনোমযো, আনন্দমযো, ৱিঞ্ঞাণমযো’’তি পঞ্চধা অত্তানং ৱেদৱাদিনোপি ৱদন্তি. উচ্ছেদৱাদিনোপি ৱদন্তি ‘‘দিব্বো ৰূপী মনোমযো’’তি (দী. নি. ১.৮৭). তীসু ৱা কুলসম্পত্তীসূতি ব্ৰাহ্মণখত্তিযৱেস্সসঙ্খাতেসু সম্পন্নকুলেসু. ছসু ৱা কামসগ্গেসূতি ছসু কামাৱচৰদেৱেসু.
মনাপদাযীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৫-৪৬. পঞ্চমে অসঙ্খেয্যোতি আড়্হকগণনায অসঙ্খেয্যো. যোজনৱসেন পনস্স সঙ্খা অত্থি হেট্ঠা মহাপথৱিযা উপৰি আকাসেন পৰিসমন্ততো চক্কৱাড়পব্বতেন মজ্ঝে তত্থ তত্থ ঠিতকেহি দীপপব্বতপৰিযন্তেহি পৰিচ্ছিন্নত্তা জানন্তেন যোজনতো সঙ্খাতুং সক্কাতি কত্ৱা. মহাসৰীৰমচ্ছকুম্ভীলযক্খৰক্খসমহানাগদানৱাদীনং সৱিঞ্ঞাণকানং বলৱামুখপাতালাদীনং অৱিঞ্ঞাণকানং ভেৰৱাৰম্মণানং ৱসেন বহুভেৰৱং. পুথূতি বহূ. সৱন্তীতি সন্দমানা. উপযন্তীতি উপগচ্ছন্তি. ছট্ঠং উত্তানমেৱ.
পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. ধনসুত্তাদিৱণ্ণনা
৪৭-৪৮. সত্তমে সদ্ধাতি মগ্গেনাগতা সদ্ধা. সীলঞ্চ যস্স কল্যাণন্তি কল্যাণসীলং নাম অৰিযসাৱকস্স অৰিযকন্তং সীলং ৱুচ্চতি. তত্থ কিঞ্চাপি অৰিযসাৱকস্স একসীলম্পি অকন্তং নাম নত্থি, ইমস্মিং পনত্থে ভৱন্তৰেপি অপ্পহীনং পঞ্চসীলং অধিপ্পেতং. অট্ঠমং উত্তানমেৱ.
ধনসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কোসলসুত্তৱণ্ণনা
৪৯. নৱমে পতিতক্খন্ধোতি সম্মুখা কিঞ্চি ওলোকেতুং অসমত্থতায অধোমুখো. নিপ্পটিভানোতি সহধম্মিকং কিঞ্চি ৱত্তুং অৱিসহনতো নিপ্পটিভানো পটিভানৰহিতো.
কোসলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নাৰদসুত্তৱণ্ণনা
৫০. দসমে অজ্ঝোমুচ্ছিতোতি অধিমত্তায তণ্হামুচ্ছায মুচ্ছিতো, মুচ্ছং মোহং পমাদং আপন্নো. তেনাহ ‘‘গিলিত্ৱা…পে… অতিৰেকমুচ্ছায তণ্হায সমন্নাগতো’’তি. মহচ্চাতি মহতিযা. লিঙ্গৱিপল্লাসেন চেতং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘মহতা ৰাজানুভাৱেনা’’তি.
নাৰদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মুণ্ডৰাজৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.
২. দুতিযপণ্ণাসকং
(৬) ১. নীৱৰণৱগ্গো
১-২. আৱৰণসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫১-৫২. দুতিযস্স পঠমে আৱৰন্তীতি আৱৰণা, নীৱাৰযন্তীতি নীৱৰণা. এত্থ চ আৱৰন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো পৰিৱাৰেন্তি. নীৱাৰযন্তীতি নিৰৱসেসতো ৱাৰযন্তীতি অত্থো, তস্মা আৱৰণৱসেনাতি আদিতো কুসলুপ্পত্তিৱাৰণৱসেন. নীৱৰণৱসেনাতি নিৰৱসেসতো ৱাৰণৱসেনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যস্মা পঞ্চ নীৱৰণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৱা অভিঞ্ঞা উপচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুচ্চন্তি. উপচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চেত্থ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৱ. ইতি মহগ্গতানুত্তৰপঞ্ঞানং একচ্চায চ পৰিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৱৰণধম্মা ইতৰাসং সমত্থতং ৱিহনন্তিযেৱাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা ৱুত্তা. ভাৱনামনসিকাৰেন ৱিনা পকতিযা মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বো ধম্মোতি মনুস্সধম্মো, মনুস্সত্তভাৱাৱহো ৱা ধম্মো মনুস্সধম্মো, অনুড়াৰং পৰিত্তকুসলং. যং অসতিপি বুদ্ধুপ্পাদে ৱত্ততি, যঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতী’’তি (জা. ১.৮.৭৫). অলং অৰিযায অৰিযভাৱাযাতি অলমৰিযো, অৰিযভাৱায সমত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ঞাণদস্সনমেৱ ঞাণদস্সনৱিসেসো, অলমৰিযো চ সো ঞাণদস্সনৱিসেসো চাতি অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো.
ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৱিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৱেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৱুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আৰাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৪) এত্থ ৱিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ পচ্চৱেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আড়াৰো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন লোকুত্তৰধম্মো অধিপ্পেতো. এত্থ চ ৰূপাযতনং জানাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, দিব্বচক্খু. সম্মসনূপচাৰে চ ধম্মলক্খণত্তযঞ্চ তথা জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, ৱিপস্সনা. নিব্বানং চত্তাৰি ৱা সচ্চানি অসম্মোহপ্পটিৱেধতো জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, মগ্গো. ফলং পন নিব্বানৱসেনেৱ যোজেতব্বং. পচ্চৱেক্খণা মগ্গাধিগতস্স অত্থস্স সব্বসো জোতনট্ঠেন ঞাণদস্সনং. সব্বঞ্ঞুতা অনাৱৰণতায সমন্তচক্খুতায চ ঞাণদস্সনং. ব্যাদিণ্ণকালোতি পৰিযাদিন্নকালো. দুতিযং উত্তানমেৱ.
আৱৰণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পধানিযঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫৩-৫৪. ততিযে পদহতীতি পদহনো, ভাৱনমনুযুত্তো যোগী, তস্স ভাৱো ভাৱনানুযোগো পদহনভাৱো. পধানমস্স অত্থীতি পধানিকো, ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা ‘‘পধানিযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অভিনীহাৰতো পট্ঠায আগতত্তা’’তি ৱুত্তত্তা পচ্চেকবোধিসত্তসাৱকবোধিসত্তানম্পি পণিধানতো পভুতি আগতসদ্ধা আগমনসদ্দা এৱ, উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তান’’ন্তি ৱুত্তং. অধিগমতো সমুদাগতত্তা অগ্গমগ্গফলসম্পযুত্তা চাপি অধিগমসদ্ধা নাম, যা সোতাপন্নস্স অঙ্গভাৱেন ৱুত্তা. অচলভাৱেনাতি পটিপক্খেন অনধিভৱনীযত্তা নিচ্চলভাৱেন. ওকপ্পনন্তি ওক্কন্দিত্ৱা অধিমুচ্চনং, পসাদুপ্পত্তিযা পসাদনীযৱত্থুস্মিং পসীদনমেৱ. সুপ্পটিৱিদ্ধন্তি সুট্ঠু পটিৱিদ্ধং. যথা তেন পটিৱিদ্ধেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং হত্থগতং অহোসি, তথা পটিৱিদ্ধং. যস্স বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্ধা অচলা অসম্পৱেধি, তস্স ধম্মসুধম্মতায সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতায তেন পটিৱেধেন সদ্ধা ন তথাতি অট্ঠানমেতং অনৱকাসো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘যো, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্নো ধম্মে পসন্নো সঙ্ঘে পসন্নো’’তিআদি. পধানৱীৰিযং ইজ্ঝতি ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জৰামৰণতো মুচ্চিস্সামী’’তি সক্কচ্চং পদহনতো.
অপ্প-সদ্দো অভাৱত্থো ‘‘অপ্পসদ্দস্স…পে… খো পনা’’তিআদীসু ৱিযাতি আহ ‘‘অৰোগো’’তি. সমৱেপাকিনিযাতি যথাভুত্তমাহাৰং সমাকাৰেনেৱ পচনসীলায. দড়্হং কত্ৱা পচন্তী হি গহণী ঘোৰভাৱেন পিত্তৱিকাৰাদিৱসেন ৰোগং জনেতি, সিথিলং কত্ৱা পচন্তী মন্দভাৱেন ৱাতৱিকাৰাদিৱসেন তেনাহ ‘‘নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযা’’তি. গহণিতেজস্স মন্দপটুতাৱসেন সত্তানং যথাক্কমং সীতুণ্হসহতাতি আহ ‘‘অতিসীতলগ্গহণিকো’’তিআদি. যাথাৱতো অচ্চযদেসনা অত্তনো আৱিকৰণং নামাতি আহ ‘‘যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা’’তি. উদযত্থগামিনিযাতি সঙ্খাৰানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ পটিৱিজ্ঝন্তিযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উদযঞ্চা’’তিআদি. পৰিসুদ্ধাযাতি নিৰুপক্কিলেসায. নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থাযাতি তদঙ্গৱসেন সৱিসেসং পজহিতুং সমত্থায. তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযাতি যং দুক্খং ইমস্মিং ঞাণে অনধিগতে পৱত্তিৰহং, অধিগতে ন পৱত্তি, তং সন্ধায ৱদতি. তথাহেস যোগাৱচৰো ‘‘চূড়সোতাপন্নো’’তি ৱুচ্চতি. চতুত্থং উত্তানমেৱ.
পধানিযঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মাতাপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৫৫. পঞ্চমে ৱিস্সাসোতি ৱিসচ্ছাযসন্তানো ভাৱো. ওতাৰোতি তত্থ চিত্তস্স অনুপ্পৱেসো. গহেত্ৱাতি অত্তনো এৱ ওকাসং গহেত্ৱা. খেপেত্ৱাতি কুসলৱাৰং খেপেত্ৱা.
ঘট্টেয্যাতি অক্কমনাদিৱসেন বাধেয্য. তীহি পৰিঞ্ঞাহীতি ঞাততীৰণপ্পহানসঙ্খাতাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি. নত্থি এতেসং কুতোচি ভযন্তি অকুতোভযা, নিব্ভযাতি অত্থো. চতুন্নং ওঘানং, সংসাৰমহোঘস্সেৱ ৱা পাৰং পৰিযন্তং গতা. তেনাহ ‘‘পাৰং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তিআদি.
মাতাপুত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপজ্ঝাযসুত্তৱণ্ণনা
৫৬. ছট্ঠে মধুৰকভাৱো নাম সৰীৰস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গৰুভাৱপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগৰুভাৱো’’তি. ন পক্খাযন্তীতি নপ্পকাসেন্তি, নানাকাৰণতো ন উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘চতস্সো দিসা চ অনুদিসা চ ময্হং ন উপট্ঠহন্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
উপজ্ঝাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিণ্হপচ্চৱেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা
৫৭. সত্তমে জৰাধম্মোতি ধম্ম-সদ্দো ‘‘অসম্মোসধম্মো নিব্বান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৭৬৩) ৱিয পকতিপৰিযাযো, তস্মা জৰাপকতিকো জিণ্ণসভাৱোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জৰাসভাৱো’’তিআদি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযতীতি কম্মদাযাদো, অত্তনা যথূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন দাযজ্জং কাৰণূপচাৰেন ৱদন্তো ‘‘কম্মং ময্হং দাযজ্জং সন্তকন্তি অত্থো’’তি আহ যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু, এৱমিদং পুঞ্ঞং ৱড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যোনীহি ফলং সভাৱতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৱিয মিস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘কম্মং ময্হং যোনি কাৰণ’’ন্তি. মমত্তৱসেন বজ্ঝন্তীতি বন্ধূ, ঞাতি সালোহিতো চ, কম্মং পন একন্তসম্বন্ধৱাতি আহ ‘‘কম্মং ময্হং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৱস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৱস্সযো নত্থি.
যোব্বনং আৰব্ভ উপ্পন্নমদোতি ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং কৰিস্সাম, দহৰম্হ তাৱা’’তি যোব্বনং অপস্সায মানকৰণং. ‘‘অহং নিৰোগো সট্ঠি ৱা সত্ততি ৱা ৱস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হৰীতকখণ্ডম্পি খাদিতব্বং, ইমে পনঞ্ঞে ‘অসুকং নো ঠানং ৰুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামা’তি ৱিচৰন্তি, কো অঞ্ঞো মযা সদিসো নিৰোগো নামা’’তি এৱং মানকৰণং আৰোগ্যমদো. সব্বেসম্পি জীৱিতং নাম পভঙ্গুৰং দুক্খানুবন্ধঞ্চ, তদুভযং অনোলোকেত্ৱা পবন্ধট্ঠিতিং পচ্চযসুলভতঞ্চ নিস্সায ‘‘চিৰং জীৱিং, চিৰং জীৱামি, চিৰং জীৱিস্সামি, সুখং জীৱিং, সুখং জীৱামি, সুখং জীৱিস্সামী’’তি এৱং মানকৰণং জীৱিতমদো.
উপধিৰহিতন্তি কামূপধিৰহিতং. চত্তাৰো হি উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খাৰূপধীতি. কামাপি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৱং ৱুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৱতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৱচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৱুচ্চতি, খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, অভিসঙ্খাৰাপি ভৱদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অভিণ্হপচ্চৱেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.