(১৮) ৩. সঞ্চেতনিযৱগ্গো
১. চেতনাসুত্তৱণ্ণনা
১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযকম্মনিমিত্তং, কাযিকস্স কম্মস্স কটত্তা উপচিতত্তাতি অত্থো. এস নযো সেসসঞ্চেতনাদ্ৱযেপি. উদ্ধচ্চসহগতচেতনা পৱত্তিৱিপাকং দেতিযেৱাতি ‘‘ৱীসতিৱিধা’’তি ৱুত্তং. তথা ৱচীসঞ্চেতনা মনোসঞ্চেতনাতি এত্থ কামাৱচৰকুসলাকুসলৱসেন ৱীসতি চেতনা লব্ভন্তি. ইদং তথা-সদ্দেন উপসংহৰতি. অপিচেত্থ নৱ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তীতি ইমিনা নৱহি ৰূপাৰূপকুসলচেতনাহি সদ্ধিং মনোদ্ৱাৰে একূনতিংসাতি তীসু দ্ৱাৰেসু একূনসত্ততি চেতনা হোন্তীতি দস্সেতি. অৱিজ্জাপচ্চযাৱাতি ইদং তাপি চেতনা অৱিজ্জাপচ্চযাৱ হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. যথাৱুত্তা হি একূনসত্ততি চেতনা কুসলাপি অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তি, পগেৱ ইতৰা অপ্পহীনাৱিজ্জস্সেৱ উপ্পজ্জনতো পহীনাৱিজ্জস্স অনুপ্পজ্জনতো.
যস্মা যং তং যথাৱুত্তং চেতনাভেদং কাযসঙ্খাৰঞ্চেৱ ৱচীসঙ্খাৰঞ্চ মনোসঙ্খাৰঞ্চ পৰেহি অনুস্সাহিতো সামম্পি অসঙ্খাৰিকচিত্তেন কৰোতি, পৰেহি কাৰিযমানো সসঙ্খাৰিকচিত্তেনপি কৰোতি, ‘‘ইদং নাম কম্মং কৰোন্তোপি তস্স এৱৰূপো নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতী’’তি এৱং কম্মং ৱিপাকঞ্চ জানন্তোপি কৰোতি, মাতাপিতূসু চেতিযৱন্দনাদীনি কৰোন্তেসু অনুকৰোন্তো দাৰকো ৱিয কেৱলং কম্মঞ্ঞেৱ ৱিজ্জানন্তো ‘‘ইমস্স পন কম্মস্স অযং ৱিপাকো’’তি ৱিপাকং অজানন্তোপি কৰোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘সামং ৱা ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পৰেহি অনাণত্তোতি সৰসেনেৱ ৱত্তমানো. জানন্তোতি অনুস্সৱাদিৱসেন জানন্তো.
ননু চ খীণাসৱো চেতিযং ৱন্দতি, ধম্মং ভণতি, কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, কথমস্স কাযকম্মাদযো ন হোন্তীতি? অৱিপাকত্তা. খীণাসৱেন হি কতকম্মং নেৱ কুসলং হোতি নাকুসলং, অৱিপাকং হুত্ৱা কিৰিযামত্তে তিট্ঠতি. তেনস্স তে কাযাদযো ন হোন্তি. তেনেৱাহ ‘‘খীণাসৱস্স কাযেন কৰণকম্মং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তন্তি কুসলাকুসলং.
খিড্ডায পদুস্সন্তীতি খিড্ডাপদোসিনো, খিড্ডাপদোসিনো এৱ খিড্ডাপদোসিকা. খিড্ডাপদোসো ৱা এতেসং অত্থীতি খিড্ডাপদোসিকা. তে কিৰ পুঞ্ঞৱিসেসাধিগতেন মহন্তেন অত্তনো সিৰিৱিভৱেন নক্খত্তং কীড়ন্তা তায সম্পত্তিযা মহন্ততায ‘‘আহাৰং পৰিভুঞ্জিম্হা ন পৰিভুঞ্জিম্হা’’তিপি ন জানন্তি. অথ একাহাৰাতিক্কমতো পট্ঠায নিৰন্তৰং খাদন্তাপি পিৱন্তাপি চৱন্তিযেৱ ন তিট্ঠন্তি. কস্মা? কম্মজতেজস্স বলৱতায কৰজকাযস্স মন্দতায. মনুস্সানঞ্হি কম্মজতেজো মন্দো, কৰজকাযো বলৱা. তেসং তেজস্স মন্দতায কাযস্স বলৱতায সত্তাহম্পি অতিক্কমিত্ৱা উণ্হোদকঅচ্ছযাগুআদীহি সক্কা কৰজকাযং উপত্থম্ভেতুং. দেৱানং পন তেজো বলৱা হোতি উড়াৰপুঞ্ঞনিব্বত্তত্তা উড়াৰগৰুসিনিদ্ধসুধাহাৰজীৰণতো চ. কৰজং মন্দং মুদুসুখুমালভাৱতো. তে একং আহাৰৱেলং অক্কমিত্ৱাৱ সণ্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি. যথা নাম গিম্হানং মজ্ঝন্হিকে তত্তপাসাণে ঠপিতং পদুমং ৱা উপ্পলং ৱা সাযন্হসমযে ঘটসতেনপি সিঞ্চিযমানং পাকতিকং ন হোতি ৱিনস্সতিযেৱ, এৱমেৱ পচ্ছা নিৰন্তৰং খাদন্তাপি পিৱন্তাপি চৱন্তিযেৱ ন তিট্ঠন্তি. কতমে পন তে দেৱাতি? ‘‘ইমে নামা’’তি অট্ঠকথায ৱিচাৰণা নত্থি, ‘‘আহাৰূপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৱিযা’’তি ৱুত্তত্তা যে কেচি কবড়ীকাৰাহাৰূপজীৱিনো দেৱা এৱং কৰোন্তি, তে এৱং চৱন্তীতি ৱেদিতব্বা. অভযগিৰিৱাসিনো পনাহু ‘‘নিম্মানৰতিপৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো তে দেৱা, খিড্ডায পদুস্সনমত্তেনেৱ হেতে খিড্ডাপদোসিকাতি ৱুত্তা’’তি. কো পনেত্থ দেৱানং আহাৰো, কা আহাৰৱেলাতি? ‘‘সব্বেসম্পি কামাৱচৰদেৱানং সুধা আহাৰো, সা হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপৰিমানং উপৰিমানং পণীততমা হোতি. তং যথাসকং দিৱসৱসেনেৱ দিৱসে দিৱসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন বদৰপ্পমাণং সুধাহাৰং পৰিভুঞ্জন্তি. সো জিৱ্হাযং ঠপিতমত্তোযেৱ যাৱ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফৰতি, তেসংযেৱ দিৱসৱসেন সত্তদিৱসং যাপনসমত্থোৱ হোতী’’তি ৱদন্তি.
ইস্সাপকতত্তা পদুট্ঠেন মনসা পদুস্সন্তীতি মনোপদোসিকা. উসূযৱসেন ৱা মনসো পদোসো মনোপদোসো, সো এতেসং অত্থি ৱিনাসহেতুভূতোতি মনোপদোসিকা. অক্কুদ্ধো ৰক্খতীতি কুদ্ধস্স সো কোধো ইতৰস্মিং অক্কুজ্ঝন্তে অনুপাদানো একৱাৰমেৱ উপ্পত্তিযা অনাসেৱনো চাৱেতুং ন সক্কোতি, উদকন্তং পত্ৱা অগ্গি ৱিয নিব্বাযতি, তস্মা অক্কুদ্ধো তং চৱনতো ৰক্খতি. উভোসু পন কুদ্ধেসু ভিয্যো ভিয্যো অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পৰিৱড্ঢনৱসেন তিখিণসমুদাচাৰো নিস্সযদহনৰসো কোধো উপ্পজ্জমানো হদযৱত্থুং নিদহন্তো অচ্চন্তসুখুমালং কৰজকাযং ৱিনাসেতি, ততো সকলোপি অত্তভাৱো অন্তৰধাযতি. তেনাহ ‘‘উভোসু পনা’’তিআদি. তথা চাহ ভগৱা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকায…পে… চৱন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪৭).
কতমে তেন দেৱা দট্ঠব্বাতি এত্থ তেনাতি পচ্চত্তে কৰণৱচনন্তি আহ ‘‘কতমে নাম তে দেৱা দট্ঠব্বা’’তি. কৰণত্থেযেৱ ৱা এতং কৰণৱচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেন ৱা অত্তভাৱেনা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
চেতনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিভত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৭২. দুতিযে অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থোতি চেত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৱসেন অৰণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তেনাহ ‘‘পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি. আচিক্খামীতিআদীসু আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি নাম, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৱ উদ্দেসং পৰিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং উদ্দিসনৱসেন পকাৰেহি ঞাপেন্তো ঞাপেতি. পকাৰেহি এৱ তমত্থং পতিট্ঠাপেন্তো পট্ঠপেতি. যথাউদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দিসনৱসেন ৱিৱৰতি. ৱিৱটং ৱিভজতি. ৱিভত্তঅত্থং হেতূদাহৰণদস্সনেহি পাকটং কৰোন্তো উত্তানিং কৰোতি.
তিস্সো পটিসম্ভিদাতি ধম্মনিৰুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদা. তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা নাম ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ঞাণং. ধম্মোতি চ সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৱেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি, তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি.
এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানন্তি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৱা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৱা ৱুত্তে পন ‘‘অযং অসভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামাখ্যাতউপসগ্গব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং জানিত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং অসভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতীতি. তং পন ‘‘নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চ’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱত্থু কথিতং –
তিস্সদত্তত্থেৰো কিৰ বোধিমণ্ডে সুৱণ্ণসলাকং গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠাৰসসু ভাসাসু কতৰভাসায কথেমী’’তি পৱাৰেসি. তং পন তেন অত্তনো উগ্গহে ঠত্ৱা পৱাৰিতং, ন পটিসম্ভিদায ঠিতেন. সো হি মহাপঞ্ঞতায তং তং ভাসং কথাপেত্ৱা উগ্গহেত্ৱা এৱং পৱাৰেসি. ‘‘ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তী’’তি ৱত্ৱা পনেত্থ ইদং কথিতং. মাতাপিতৰো হি দহৰকালে কুমাৰকে মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি কৰোন্তি. দাৰকা তেসং তং তং ভাসং ৱৱত্থাপেন্তি ‘‘ইমিনা ইদং ৱুত্ত’’ন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিড়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতো দাৰকো সচে মাতুকথং পঠমং সুণাতি, দমিড়ভাসং ভাসিস্সতি. সচে পিতুকথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অস্সুণন্তো মাগধভাসং ভাসিস্সতি. যোপি অগামকে মহাঅৰঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি. সোপি অত্তনো ধম্মতায ৱচনং সমুট্ঠাপেন্তো, মাগধভাসমেৱ ভাসিস্সতি. নিৰযে, তিৰচ্ছানযোনিযং, পেত্তিৱিসযে, মনুস্সলোকে, দেৱলোকেতি সব্বত্থ মাগধভাসাৱ উস্সন্না, সেসা ওট্টকিৰাতঅন্ধকযোনকদমিড়ভাসাদিকা অট্ঠাৰস ভাসা পৰিৱত্তন্তি, কালন্তৰেন অঞ্ঞথা হোন্তি চ নস্সন্তি চ.
অযমেৱেকা যথাভুচ্চব্ৰহ্মৱোহাৰঅৰিযৱোহাৰসঙ্খাতা মাগধভাসা ন পৰিৱত্ততি. সা হি কত্থচি কদাচি পৰিৱত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথাৱ পৰিৱত্ততি, কপ্পৱিনাসেপি তিট্ঠতিযেৱ. সম্মাসম্বুদ্ধোপি হি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং তন্তিং আৰোপেন্তো মাগধভাসায এৱ আৰোপেসি. কস্মা? এৱঞ্হি আহৰিতুং সুখং হোতি. মাগধভাসায হি তন্তিং আৰুড়্হস্স বুদ্ধৱচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৱ পপঞ্চো. তেন সঙ্ঘটিতমত্তেনেৱ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায ভাসায তন্তিং আৰুড়্হকং সোধেত্ৱা উগ্গহেতব্বং হোতি, বহুম্পি উগ্গহেত্ৱা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি, অৰিযসাৱকো নোপটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম নত্থি.
পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মাদিৱিসযেসু হি তীসু ঞাণেসু ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৱিভ. ৭২৫-৭৩১) এৱং পৱত্তঞাণস্সেতং অধিৱচনং. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৱীসু? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ, তত্থ সাৰিপুত্তত্থেৰস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্সাতি অসীতিযাপি মহাথেৰানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেৰস্স, চিত্তস্স গহপতিনো, ধম্মিকস্স উপাসকস্স, উপালিস্স গহপতিনো, খুজ্জুত্তৰায উপাসিকাযাতি এৱমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদগতাতি ইমাসু দ্ৱীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি. পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং.
কতমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তীতি? অধিগমেন, পৰিযত্তিযা, সৱনেন, পৰিপুচ্ছায, পুব্বযোগেন. তত্থ অধিগমো নাম অৰহত্তং. তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. সৱনং নাম ধম্মস্সৱনং. সক্কচ্চং সুণন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পৰিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাড়িযা অত্থং কথেন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৱচৰতা হৰণপচ্চাহৰণনযেন পৰিহটকম্মট্ঠানতা. পুব্বযোগাৱচৰস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি.
এতেসু পন পৰিযত্তি, সৱনং, পৰিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৱ বলৱকাৰণানি, পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৱপচ্চযো. পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন যথা অধিগমস্স বলৱপচ্চযো হোতি, তথা পভেদস্স. পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৱা মা ৱা, পুব্বযোগেন পন পুব্বে চেৱ এতৰহি চ সঙ্খাৰসম্মসনং ৱিনা পটিসম্ভিদাধিগমো নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৱা ৱিসদা হোন্তীতি.
ৱিভত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. মহাকোট্ঠিকসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৩-৪. ততিযে ফস্সাযতনানন্তি এত্থ আকৰট্ঠো আযতনসদ্দোতি আহ ‘‘ফস্সাকৰান’’ন্তিআদি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং, ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰোপি ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুত্তো, সঞ্জাতিসমোসৰণাদিৱসেনপি আযতনট্ঠো লব্ভতিযেৱ. মা-ইতি পটিসেধে নিপাতো. স্ৱাযং ছন্নং ফস্সাযতনানং অসেসং ৱিৰাগনিৰোধা অত্থঞ্ঞং ৱচনং কিঞ্চীতি সন্ধাযাহাতি আহ ‘‘মা ভণীতি অত্থো’’তি. পঞ্চফস্সাযতনানি নিৰুদ্ধানীতি চক্খাদীনঞ্চ তত্থ অভাৱং সন্ধায ৱদতি. ছট্ঠস্সাতি মনাযতনস্স. চতুত্থে নত্থি ৱত্তব্বং.
মহাকোট্ঠিকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. উপৱাণসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৫-৬. পঞ্চমে ৱিজ্জাযাতি দিব্বচক্খুপুব্বেনিৱাসানুস্সতিআসৱক্খযঞাণসঙ্খাতায তিৱিধায ৱিজ্জায, অট্ঠৱিধায ৱা. অট্ঠৱিধাপি হি ৱিজ্জা ৱিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ অভিঞ্ঞা পৰিগ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. পন্নৰসধম্মভেদেন চৰণেন সমন্নাগতোতি সীলসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, সদ্ধা, হিৰী, ওত্তপ্পং, বাহুসচ্চং, ৱীৰিযং, সতি, পঞ্ঞা, চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানীতি এৱং পন্নৰসভেদেন চৰণধম্মেন সমন্নাগতো. ইমেযেৱ হি পন্নৰস ধম্মা যস্মা এতেহি চৰতি অৰিযসাৱকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. ছট্ঠে নত্থি ৱত্তব্বং.
উপৱাণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ৰাহুলসুত্তৱণ্ণনা
১৭৭. সত্তমে পথৱীধাতুৰেৱেসাতি দুৱিধাপেসা থদ্ধট্ঠেন, কক্খড়ট্ঠেন, ফৰুসট্ঠেন একলক্খণা পথৱীধাতু এৱাতি অজ্ঝত্তিকং বাহিৰায সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতি. কস্মা? বাহিৰায পথৱীধাতুযা অচেতনাভাৱো পাকটো, ন অজ্ঝত্তিকায, তস্মা বাহিৰায সদ্ধিং একসদিসা অচেতনাযেৱাতি গণ্হন্তস্স সুখপৰিগ্গাহা হোতি, যথা কিং? দন্তেন গোণেন সদ্ধিং যোজিতো অদন্তো কতিপাহমেৱ ৱিসুকাযতি ৱিপ্ফন্দতি, অথ ন চিৰস্সেৱ দমথং উপেতি, এৱং অজ্ঝত্তিকং বাহিৰায সদ্ধিং একসদিসাতি গণ্হন্তস্স কতিপাহমেৱ অচেতনভাৱেন উপট্ঠাতি, অথ ন চিৰেনেৱস্সা অচেতনভাৱো পাকটো হোতি ধাতুমত্ততায দস্সনতো. নেতং মম…পে… দট্ঠব্বন্তি তং উভযম্পি ‘‘ন এতং মম, ন এসোহমস্মি, ন এসো মে অত্তা’’তি এৱং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যথাভূতন্তি যথাসভাৱং. তঞ্হি অনিচ্চাদিসভাৱং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি এৱং দট্ঠব্বন্তি অত্থো. যস্মা ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি পস্সন্তো নেৱ কত্থচি অত্তানং পস্সতি, ন তং পৰস্স কিঞ্চনভাৱে উপনেতব্বং পস্সতি, ন পৰস্স অত্তানং অত্তনো কিঞ্চনভাৱে উপনেতব্বং পস্সতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চতুকোটিকসুঞ্ঞতা নাম কথিতা’’তি.
ৰাহুলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. জম্বালীসুত্তৱণ্ণনা
১৭৮. অট্ঠমে সন্তন্তি অঙ্গসন্ততায চেৱ আৰম্মণসন্ততায চ কমনীযং মনোহৰং. চেতোৱিমুত্তিন্তি ৰূপাৰূপাৱচৰং চিত্তৱিমুত্তিং. তেনেৱাহ ‘‘অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অঞ্ঞতৰং সমাপত্তি’’ন্তি. লেপমক্খিতেনাতি লাখামক্খিতেন. পাৰিপন্থিকে অসোধেত্ৱাতি কামচ্ছন্দাদিপাৰিপন্থিকে অসোধেত্ৱা. যো হি কামাদীনৱপচ্চৱেক্খণাদীহি কামচ্ছন্দং ন সুট্ঠু ৱিক্খম্ভেত্ৱা কাযপ্পস্সদ্ধিৱসেন দুট্ঠুল্লং সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধং অকত্ৱা আৰম্ভধাতুমনসিকাৰাদিৱসেন থিনমিদ্ধং ন সুট্ঠু পটিৱিনোদেত্ৱা সমথনিমিত্তমনসিকাৰাদিৱসেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ন সমূহতং কত্ৱা অঞ্ঞেপি সমাধিপৰিপন্থে ধম্মে ন সুট্ঠু সোধেত্ৱা ঝানং সমাপজ্জতি. সো অসোধিতং আসযং পৱিট্ঠভমৰো ৱিয অসুদ্ধং উয্যানং পৱিট্ঠৰাজা ৱিয চ খিপ্পমেৱ নিক্খমতি. যো পন সমাধিপৰিপন্থে ধম্মে সুট্ঠু ৱিসোধেত্ৱা ঝানং সমাপজ্জতি, সো সুৱিসোধিতং আসযং পৱিট্ঠভমৰো ৱিয সুপৰিসুদ্ধং উয্যানং পৱিট্ঠৰাজা ৱিয চ সকলম্পি দিৱসভাগং অন্তোসমাপত্তিযংযেৱ হোতি.
আযমুখানীতি নদিতড়াককন্দৰপদৰাদিতো আগমনমগ্গা. তে চ কন্দৰাযেৱাতি আহ ‘‘চতস্সো পৱিসনকন্দৰা’’তি. অপাযমুখানীতি অপগমনমগ্গা. অপেন্তি অপগচ্ছন্তি এতেহীতি হি অপাযা, তে এৱ মুখানীতি অপাযমুখানি. তানি চ উদকনিক্খমনচ্ছিদ্দানীতি আহ ‘‘অপৱাহনচ্ছিদ্দানী’’তি, অপাযসঙ্খাতানি উদকনিক্খমনচ্ছিদ্দানীতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
জম্বালীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. নিব্বানসুত্তৱণ্ণনা
১৭৯. নৱমে অভিধম্মে ৱুত্তনযেনাতি –
‘‘কতমা হানভাগিনী পঞ্ঞা? পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা, তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৯৯) –
আদিনা ৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেন এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.
তত্থ পঠমস্স ঝানস্স লাভিন্তি য্ৱাযং অপ্পগুণস্স পঠমস্স ঝানস্স লাভী, তং. কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তীতি ততো ৱুট্ঠিতং আৰম্মণৱসেন কামসহগতা হুত্ৱা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা হাযতি পৰিহাযতি, তস্মা ‘‘হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা. তদনুধম্মতাতি তদনুৰূপসভাৱা. সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং মিচ্ছাসতিং সন্ধায ৱুত্তং, ন সম্মাসতিং. যস্স হি পঠমজ্ঝানানুৰূপসভাৱা পঠমজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৱা অস্সাদযমানা অভিনন্দমানা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, তস্স নিকন্তিৱসেন পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা নেৱ হাযতি ন ৱড্ঢতি, ঠিতিকোট্ঠাসিকা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা’’তি. অৱিতক্কসহগতাতি অৱিতক্কং দুতিযজ্ঝানং সন্ততো পণীততো মনসিকৰোতো আৰম্মণৱসেন অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা. সমুদাচৰন্তীতি পগুণতো পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতং দুতিযজ্ঝানাধিগমত্থায তুদন্তি চোদেন্তি, তস্স উপৰি দুতিযজ্ঝানানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা ৱিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপ্পত্তিপদট্ঠানতায ‘‘ৱিসেসভাগিনী’’তি ৱুত্তা.
নিব্বিদাসহগতাতি তংযেৱ পঠমজ্ঝানলাভিং ঝানতো ৱুট্ঠিতং নিব্বিদাসঙ্খাতেন ৱিপস্সনাঞাণেন সহগতা. ৱিপস্সনাঞাণঞ্হি ঝানঙ্গভেদে ৱত্তন্তে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি, তস্মা ‘‘নিব্বিদা’’তি ৱুচ্চতি. সমুদাচৰন্তীতি নিব্বানসচ্ছিকিৰিযত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. ৱিৰাগূপসঞ্হিতাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন নিব্বানেন উপসংহিতা. ৱিপস্সনাঞাণঞ্হি সক্কা ইমিনা মগ্গেন ৱিৰাগং নিব্বানং সচ্ছিকাতুন্তি পৱত্তিতো ‘‘ৱিৰাগূপসংহিত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তংসম্পযুত্তসঞ্ঞামনসিকাৰাপি ৱিৰাগূপসংহিতা এৱ নাম. তস্স তেসং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা অৰিযমগ্গপ্পটিৱেধস্স পদট্ঠানতায ‘‘নিব্বেধভাগিনী’’তি ৱুত্তাতি.
নিব্বানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. মহাপদেসসুত্তৱণ্ণনা
১৮০. দসমে মহাওকাসেতি মহন্তে ওকাসে মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি. যেসু পতিট্ঠাপিতো ধম্মো নিচ্ছীযতি অসন্দেহতো. কানি পন তানি? আগমনৱিসিট্ঠানি সুত্তোতৰণাদীনি. দুতিযৱিকপ্পে অপদিসীযন্তীতি অপদেসা, মহন্তা অপদেসা এতেসন্তি মহাপদেসা. ‘‘সম্মুখা মেতং, আৱুসো, ভগৱতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স ধম্মোতি ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং. কিং পন তন্তি? তস্স যথাভতস্স সুত্তোতৰণাদি এৱ. যদি এৱং কথং চত্তাৰোতি? যস্মা ধম্মস্স দ্ৱে সম্পদাযো সত্থা সাৱকো চ. তেসু সাৱকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৱসেন তিৱিধা. এৱমিমম্হা মযাযং ধম্মো পটিগ্গহিতোতি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তাৰো. তেনাহ ‘‘সম্মুখা মেতং, আৱুসো, ভগৱতো সুত’’ন্তিআদি. তথা চ ৱুত্তং নেত্তিযং (নেত্তি. ৪.১৮) ‘‘চত্তাৰো মহাপদেসা বুদ্ধাপদেসো, সঙ্ঘাপদেসো, গণাপদেসো, পুগ্গলাপদেসো. ইমে চত্তাৰো মহাপদেসা’’তি. বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদযো…পে… মহাকাৰণানী’’তি.
নেৱ অভিনন্দিতব্বন্তি ন সম্পটিচ্ছিতব্বং, গন্থস্স সম্পটিচ্ছনং নাম সৱনন্তি আহ ‘‘ন সোতব্ব’’ন্তি. পদব্যঞ্জনানীতি পদানি চ ব্যঞ্জনানি চ, অত্থপদানি ব্যঞ্জনপদানি চাতি অত্থো. পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি, অক্খৰাদীনি ব্যঞ্জনপদানি. পজ্জিতব্বতো পদানি, সঙ্কাসনাদীনি অত্থপদানি. ‘‘অট্ঠকথাযং পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানীতি ব্যঞ্জনপদানেৱ ৱুত্তানী’’তি কেচি. অত্থং ব্যঞ্জেন্তীতি ব্যঞ্জনানি, ব্যঞ্জনপদানি. তেহি ব্যঞ্জিতব্বতো ব্যঞ্জনানি, অত্থপদানীতি উভযসঙ্গহতো. ইমস্মিং ঠানেতি তেনাভতসুত্তস্স ইমস্মিং পদেসে. পাড়ি ৱুত্তাতি কেৱলো পাড়িধম্মো ৱুত্তো. অত্থো ৱুত্তোতি পাড়িযা অত্থো ৱুত্তো নিদ্দিট্ঠো. অনুসন্ধি কথিতোতি যথাৰদ্ধদেসনায উপৰিদেসনায চ অনুসন্ধানং কথিতং, সম্বন্ধো কথিতো. পুব্বাপৰং কথিতন্তি পুব্বেন পৰং অৱিৰুজ্ঝনঞ্চেৱ ৱিসেসট্ঠানঞ্চ কথিতং পকাসিতং. এৱং পাড়িধম্মাদীনি সম্মদেৱ সল্লক্খেত্ৱা গহণং সাধুকং উগ্গহণন্তি আহ ‘‘সুট্ঠু গহেত্ৱা’’তি. সুত্তে ওতাৰেতব্বানীতি ঞাণেন সুত্তে ওগাহেত্ৱা তাৰেতব্বানি. তং পন ওগাহেত্ৱা তৰণং তত্থ ওতৰণং অনুপ্পৱেসনং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ওতৰিতব্বানী’’তি. সংসন্দেত্ৱা দস্সনং সন্দস্সনন্তি আহ ‘‘ৱিনযে সংসন্দেতব্বানী’’তি.
‘‘কিং পন তং সুত্তং, কো ৱা ৱিনযো’’তি ৱিচাৰণাযং আচৰিযানং মতিভেদমুখেন তমত্থং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিনযোতি ৱিভঙ্গপাঠমাহ. সো হি মাতিকাসঞ্ঞিতস্স সুত্তস্স অত্থে সূচনতো ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. ৱিৱিধনযত্তা ৱিসিট্ঠনযত্তা চ ৱিনযো, খন্ধকপাঠো. এৱন্তি এৱং সুত্তৱিনযেসু পৰিগ্গয্হমানেসু ৱিনযপিটকম্পি ন পৰিযাদিযতি পৰিৱাৰপাড়িযা অসঙ্গহিতত্তা. সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৱা সুত্তং অত্থসূচনাদিঅত্থসম্ভৱতো. এৱম্পীতি সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি সুত্তং, ৱিনযপিটকং ৱিনযোতি এৱং সুত্তৱিনযৱিভাগে ৱুচ্চমানেপি. ন তাৱ পৰিযাদিযন্তীতি ন তাৱ অনৱসেসতো পৰিগ্গয্হন্তি. কস্মাতি চেতি আহ ‘‘অসুত্তনামকঞ্হী’’তিআদি. যস্মা সুত্তন্তি ইমং নামং অনাৰোপেত্ৱা সঙ্গীতং জাতকাদিবুদ্ধৱচনং অত্থি, তস্মা ৱুত্তনযেন তীণি পিটকানি ন পৰিযাদিযন্তীতি. সুত্তনিপাতউদানইতিৱুত্তকানি দীঘনিকাযাদযো ৱিয সুত্তন্তি নামং আৰোপেত্ৱা অসঙ্গীতানীতি অধিপ্পাযেনেত্থ জাতকাদীহি সদ্ধিং তানিপি গহিতানি. বুদ্ধৱংসচৰিযাপিটকানং পনেত্থ অগ্গহণে কাৰণং মগ্গিতব্বং, কিং ৱা এতেন মগ্গনেন. সব্বোপাযং ৱণ্ণনানযো থেৰৱাদদস্সনমুখেন পটিক্খিত্তো এৱাতি.
কিং অত্থীতি অসুত্তনামকং বুদ্ধৱচনং নত্থিযেৱাতি দস্সেতি. তং সব্বং পটিক্খিপিত্ৱাতি ‘‘সুত্তন্তি ৱিনযো’’তিআদিনা ৱুত্তসংৱণ্ণনাযং ‘‘নাযমত্থো ইধাধিপ্পেতো’’তি পটিসেধেত্ৱা. ৱিনেতি এতেন কিলেসেতি ৱিনযো, কিলেসৱিনযনূপাযো, সো এৱ কাৰণন্তি আহ ‘‘ৱিনযো পন কাৰণ’’ন্তি.
ধম্মেতি পৰিযত্তিধম্মে. সৰাগাযাতি সৰাগভাৱায কামৰাগভৱৰাগপৰিব্ৰূহনায. সংযোগাযাতি ভৱসংযোজনায. সউপাদানাযাতি চতুৰূপাদানূপসংহিততায. মহিচ্ছতাযাতি মহিচ্ছভাৱায. অসন্তুট্ঠিযাতি অসন্তুট্ঠভাৱায. কোসজ্জাযাতি কুসীতভাৱায. সঙ্গণিকাযাতি কিলেসসঙ্গণিকৱিহাৰায. আচযাযাতি তিৱিধৱট্টাচযায. ৱিৰাগাযাতি সকলৱট্টতো ৱিৰজ্জনত্থায. ৱিসংযোগাযাতি কামৰাগাদীহি ৱিসংযুজ্জনত্থায. অনুপাদানাযাতি সব্বস্সপি কম্মভৱস্স অগ্গহণায. অপ্পিচ্ছতাযাতি পচ্চযপ্পিচ্ছতাদিৱসেন সব্বসো ইচ্ছায অপগমায. সন্তুট্ঠিযাতি দ্ৱাদসৱিধসন্তুট্ঠভাৱায. ৱীৰিযাৰম্ভাযাতি কাযিকস্স চেৱ চেতসিকস্স চ ৱীৰিযস্স পগ্গণ্হনত্থায. ৱিৱেকাযাতি পৱিৱিত্তভাৱায কামৱিৱেকাদিতদঙ্গৱিৱেকাদিৱিৱেকসিদ্ধিযা. অপচযাযাতি সব্বস্সপি ৱট্টস্স অপচযনায, নিব্বানাযাতি অত্থো. এৱং যো পৰিযত্তিধম্মো উগ্গহণধাৰণপৰিপুচ্ছামনসিকাৰৱসেন যোনিসো পটিপজ্জন্তস্স সৰাগাদিভাৱপৰিৱজ্জনস্স কাৰণং হুত্ৱা ৱিৰাগাদিভাৱায সংৱত্ততি, একংসতো এসো ধম্মো, এসো ৱিনযো সম্মদেৱ অপাযাদীসু অপতনৱসেন ধাৰণতো কিলেসানং ৱিনযনতো চ. সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৱাদানুৰূপপ্পৱত্তিভাৱতো এতং সত্থুসাসনন্তি চ জানেয্যাসীতি অত্থো.
চতুসচ্চত্থসূচনং সুত্তন্তি আহ ‘‘সুত্তেতি তেপিটকে বুদ্ধৱচনে’’তি. তেপিটকঞ্হি বুদ্ধৱচনং সচ্চৱিনিমুত্তং নত্থি. ৰাগাদিৱিনযকাৰণং যথা তেন সুত্তপদেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘ৱিনযেতি এতস্মিং ৰাগাদিৱিনযকাৰণে’’তি. সুত্তে ওতৰণঞ্চেত্থ তেপিটকবুদ্ধৱচনপৰিযাপন্নতাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং, ন অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সুত্তপ্পটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৱা’’তি. ছল্লিং উট্ঠপেত্ৱাতি অৰোগস্স মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো উপক্কমেন ছল্লিকায সকলিকায পপটিকায ৱা উট্ঠাপনং ৱিয অৰোগস্স সাসনধম্মস্স তিট্ঠতো ব্যঞ্জনমত্তেন তপ্পৰিযাপন্নং ৱিয হুত্ৱা ছল্লিসদিসং পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধতাদিদোসং উট্ঠপেত্ৱা পৰিদীপেত্ৱা. তাদিসানি পন একংসতো গুড়্হৱেস্সন্তৰাদিপৰিযাপন্নানি হোন্তীতি আহ ‘‘গুড়্হৱেস্সন্তৰ…পে… পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো’’তি. ৰাগাদিৱিনযেতি ৰাগাদিৱিনযনত্থেন অতদাকাৰতায অপঞ্ঞাযমানানি ছড্ডেতব্বানি চজিতব্বানি ন গহেতব্বানি. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.
মহাপদেসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঞ্চেতনিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.