১. চেতনাসুত্তৱণ্ণনা
১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযকম্মনিমিত্তং, কাযিকস্স কম্মস্স কটত্তা উপচিতত্তাতি অত্থো. এস নযো সেসসঞ্চেতনাদ্ৱযেপি. উদ্ধচ্চসহগতচেতনা পৱত্তিৱিপাকং দেতিযেৱাতি ‘‘ৱীসতিৱিধা’’তি ৱুত্তং. তথা ৱচীসঞ্চেতনা মনোসঞ্চেতনাতি এত্থ কামাৱচৰকুসলাকুসলৱসেন ৱীসতি চেতনা লব্ভন্তি. ইদং তথা-সদ্দেন উপসংহৰতি. অপিচেত্থ নৱ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তীতি ইমিনা নৱহি ৰূপাৰূপকুসলচেতনাহি সদ্ধিং মনোদ্ৱাৰে একূনতিংসাতি তীসু দ্ৱাৰেসু একূনসত্ততি চেতনা হোন্তীতি দস্সেতি. অৱিজ্জাপচ্চযাৱাতি ইদং তাপি চেতনা অৱিজ্জাপচ্চযাৱ হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. যথাৱুত্তা হি একূনসত্ততি চেতনা কুসলাপি অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তি, পগেৱ ইতৰা অপ্পহীনাৱিজ্জস্সেৱ উপ্পজ্জনতো পহীনাৱিজ্জস্স অনুপ্পজ্জনতো.
যস্মা যং তং যথাৱুত্তং চেতনাভেদং কাযসঙ্খাৰঞ্চেৱ ৱচীসঙ্খাৰঞ্চ মনোসঙ্খাৰঞ্চ পৰেহি অনুস্সাহিতো সামম্পি অসঙ্খাৰিকচিত্তেন কৰোতি, পৰেহি কাৰিযমানো সসঙ্খাৰিকচিত্তেনপি কৰোতি, ‘‘ইদং নাম কম্মং কৰোন্তোপি তস্স এৱৰূপো নাম ৱিপাকো ভৱিস্সতী’’তি এৱং কম্মং ৱিপাকঞ্চ জানন্তোপি কৰোতি, মাতাপিতূসু চেতিযৱন্দনাদীনি কৰোন্তেসু অনুকৰোন্তো দাৰকো ৱিয কেৱলং কম্মঞ্ঞেৱ ৱিজ্জানন্তো ‘‘ইমস্স পন কম্মস্স অযং ৱিপাকো’’তি ৱিপাকং অজানন্তোপি কৰোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘সামং ৱা ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পৰেহি অনাণত্তোতি সৰসেনেৱ ৱত্তমানো. জানন্তোতি অনুস্সৱাদিৱসেন জানন্তো.
ননু চ খীণাসৱো চেতিযং ৱন্দতি, ধম্মং ভণতি, কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি, কথমস্স কাযকম্মাদযো ন হোন্তীতি? অৱিপাকত্তা. খীণাসৱেন হি কতকম্মং নেৱ কুসলং হোতি নাকুসলং, অৱিপাকং হুত্ৱা কিৰিযামত্তে তিট্ঠতি. তেনস্স তে কাযাদযো ন হোন্তি. তেনেৱাহ ‘‘খীণাসৱস্স কাযেন কৰণকম্মং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তন্তি কুসলাকুসলং.
খিড্ডায পদুস্সন্তীতি খিড্ডাপদোসিনো, খিড্ডাপদোসিনো এৱ খিড্ডাপদোসিকা. খিড্ডাপদোসো ৱা এতেসং অত্থীতি খিড্ডাপদোসিকা. তে কিৰ পুঞ্ঞৱিসেসাধিগতেন মহন্তেন অত্তনো সিৰিৱিভৱেন নক্খত্তং কীড়ন্তা তায সম্পত্তিযা মহন্ততায ‘‘আহাৰং পৰিভুঞ্জিম্হা ন পৰিভুঞ্জিম্হা’’তিপি ন জানন্তি. অথ একাহাৰাতিক্কমতো পট্ঠায নিৰন্তৰং খাদন্তাপি পিৱন্তাপি চৱন্তিযেৱ ন তিট্ঠন্তি. কস্মা? কম্মজতেজস্স বলৱতায কৰজকাযস্স মন্দতায. মনুস্সানঞ্হি কম্মজতেজো মন্দো, কৰজকাযো বলৱা. তেসং তেজস্স মন্দতায কাযস্স বলৱতায সত্তাহম্পি অতিক্কমিত্ৱা উণ্হোদকঅচ্ছযাগুআদীহি সক্কা কৰজকাযং উপত্থম্ভেতুং. দেৱানং পন তেজো বলৱা হোতি উড়াৰপুঞ্ঞনিব্বত্তত্তা উড়াৰগৰুসিনিদ্ধসুধাহাৰজীৰণতো চ. কৰজং মন্দং মুদুসুখুমালভাৱতো. তে একং আহাৰৱেলং অক্কমিত্ৱাৱ সণ্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি. যথা নাম গিম্হানং মজ্ঝন্হিকে তত্তপাসাণে ঠপিতং পদুমং ৱা উপ্পলং ৱা সাযন্হসমযে ঘটসতেনপি সিঞ্চিযমানং পাকতিকং ন হোতি ৱিনস্সতিযেৱ, এৱমেৱ পচ্ছা নিৰন্তৰং খাদন্তাপি পিৱন্তাপি চৱন্তিযেৱ ন তিট্ঠন্তি. কতমে পন তে দেৱাতি? ‘‘ইমে নামা’’তি অট্ঠকথায ৱিচাৰণা নত্থি, ‘‘আহাৰূপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৱিযা’’তি ৱুত্তত্তা যে কেচি কবড়ীকাৰাহাৰূপজীৱিনো দেৱা এৱং কৰোন্তি, তে এৱং চৱন্তীতি ৱেদিতব্বা. অভযগিৰিৱাসিনো পনাহু ‘‘নিম্মানৰতিপৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো তে দেৱা, খিড্ডায পদুস্সনমত্তেনেৱ হেতে খিড্ডাপদোসিকাতি ৱুত্তা’’তি. কো পনেত্থ দেৱানং আহাৰো, কা আহাৰৱেলাতি? ‘‘সব্বেসম্পি কামাৱচৰদেৱানং সুধা আহাৰো, সা হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপৰিমানং উপৰিমানং পণীততমা হোতি. তং যথাসকং দিৱসৱসেনেৱ দিৱসে দিৱসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন বদৰপ্পমাণং সুধাহাৰং পৰিভুঞ্জন্তি. সো জিৱ্হাযং ঠপিতমত্তোযেৱ যাৱ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফৰতি, তেসংযেৱ দিৱসৱসেন সত্তদিৱসং যাপনসমত্থোৱ হোতী’’তি ৱদন্তি.
ইস্সাপকতত্তা পদুট্ঠেন মনসা পদুস্সন্তীতি মনোপদোসিকা. উসূযৱসেন ৱা মনসো পদোসো মনোপদোসো, সো এতেসং অত্থি ৱিনাসহেতুভূতোতি মনোপদোসিকা. অক্কুদ্ধো ৰক্খতীতি কুদ্ধস্স সো কোধো ইতৰস্মিং অক্কুজ্ঝন্তে অনুপাদানো একৱাৰমেৱ উপ্পত্তিযা অনাসেৱনো চাৱেতুং ন সক্কোতি, উদকন্তং পত্ৱা অগ্গি ৱিয নিব্বাযতি, তস্মা অক্কুদ্ধো তং চৱনতো ৰক্খতি. উভোসু পন কুদ্ধেসু ভিয্যো ভিয্যো অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পৰিৱড্ঢনৱসেন তিখিণসমুদাচাৰো নিস্সযদহনৰসো কোধো উপ্পজ্জমানো হদযৱত্থুং নিদহন্তো অচ্চন্তসুখুমালং কৰজকাযং ৱিনাসেতি, ততো সকলোপি অত্তভাৱো অন্তৰধাযতি. তেনাহ ‘‘উভোসু পনা’’তিআদি. তথা চাহ ভগৱা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকায…পে… চৱন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪৭).
কতমে তেন দেৱা দট্ঠব্বাতি এত্থ তেনাতি পচ্চত্তে কৰণৱচনন্তি আহ ‘‘কতমে নাম তে দেৱা দট্ঠব্বা’’তি. কৰণত্থেযেৱ ৱা এতং কৰণৱচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেন ৱা অত্তভাৱেনা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
চেতনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.