(১৪) ১. পঠমএতদগ্গৱগ্গো

এতদগ্গপদৱণ্ণনা

১৮৮. এতদগ্গেসু পঠমৱগ্গস্স পঠমে আদিম্হি দিস্সতীতি এত্থ অগ্গসদ্দোতি আনেত্ৱা যোজেতব্বং. অজ্জতগ্গেতি অজ্জদিৱসং আদিং কত্ৱাতি অত্থো. অঙ্গুলগ্গেনাতি অঙ্গুলিকোটিযা. অম্বিলগ্গন্তি অম্বিলকোট্ঠাসো. কোটিভূতাতি পৰমকোটিভূতা তস্মিং ঠানে তাদিসানং অঞ্ঞেসং অভাৱতো. ততো এৱ সেট্ঠভূতাতিপি অগ্গা. এতদগ্গসন্নিক্খেপোতি এতদগ্গে ঠপনং অট্ঠুপ্পত্তিআদীহি চতূহিপি কাৰণেহি. মহাপঞ্ঞতায থেৰেন এতদগ্গট্ঠানস্স লদ্ধভাৱং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং – ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. দ্ৱে পদন্তৰানীতি কণ্ডম্বমূলে যুগন্ধৰপব্বতেতি দ্ৱীসু ঠানেসু দ্ৱে পদানি দস্সেত্ৱা. মুণ্ডপীঠকন্তি যং সত্তঙ্গং পঞ্চঙ্গং ৱা ন হোতি, কেৱলং মুণ্ডকপীঠং, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অৱত্থৰিত্ৱা নিসীদীতি বুদ্ধানুভাৱেন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা নিসীদি. তেনাহ – ‘‘এৱং নিসীদন্তো’’তিআদি. কাযসক্খিং কত্ৱাতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৱসেন সক্খিভূতং কত্ৱা. কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মাতি ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো, তেন সব্বং অভিধম্মদেসনং সঙ্গণ্হাতি.

পাটিহাৰিযট্ঠানেতি যমকপাটিহাৰিযস্স কতট্ঠানে. পস্সথাতি তেসং বহুভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. অস্সাতি মনুস্সসমূহস্স একভাৱং. আকপ্পন্তি আকাৰং. মহাজনোতি সদেৱকে লোকে সব্বো মহাজনো. যথা নিৰযদস্সনং সংৱেগজননত্থং, এৱং দেৱলোকদস্সনম্পি সংৱেগজননত্থমেৱ ‘‘অনুপুব্বিকথাযং সগ্গকথা ৱিয এৱং সব্বসম্পত্তিসমুপেতোপি সগ্গো অনিচ্চো অদ্ধুৱো চৱনধম্মো’’তি. সজ্জেত্ৱাতি সমপণ্ণাসায মুচ্ছনাহি যথা কামেন নিৱাদেতুং সক্কা, এৱং সজ্জেত্ৱা.

পুথুজ্জনপঞ্চকং পঞ্হন্তি পুথুজ্জনপঞ্হং আদিং কত্ৱা পৱত্তিতং খীণাসৱপঞ্হপৰিযন্তং পঞ্হপঞ্চকং. পঠমং…পে… পুচ্ছীতি পুথুজ্জনৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছি. পটিসম্ভিদা যথাভিনীহাৰং যথাসকং ৱিপস্সনাভিনীহাৰেন পঠমভূমিযাদযো ৱিয পৱত্তিতৱিসযাতি ৱুত্তং – ‘‘তে অত্তনো অত্তনো পটিসম্ভিদাৱিসযে ঠত্ৱা কথযিংসূ’’তি. বুদ্ধৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছীতি –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেখা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি. (সু. নি. ১০৪৪) –

ইদং পঞ্হং পুচ্ছি. তত্থ সঙ্খাতধম্মাতি সঙ্খাতা ঞাতা চতুসচ্চধম্মা, যে চ সঙ্খাতধম্মা চতূহি মগ্গেহি পটিৱিদ্ধচতুসচ্চধম্মাতি অত্থো. ইমিনা অসেক্খা কথিতা. পুথু-সদ্দো উভযত্থপি যোজেতব্বো ‘‘যে পুথূ সঙ্খাতধম্মা, যে চ পুথূ সেখা’’তি. তেসন্তি তেসং দ্ৱিন্নং সেক্খাসেক্খপুগ্গলানং মে পুট্ঠোতি যোজেতব্বং, মযা পুট্ঠোতি অত্থো. ইৰিযন্তি সেক্খাসেক্খভূমিযা আগমনপ্পটিপদং. ইৰিযতি গচ্ছতি সেক্খভূমিং অসেক্খভূমিঞ্চ এতাযাতি ইৰিযা, তং তেসং ইৰিযং আগমনপ্পটিপদং মযা পুট্ঠো পব্ৰূহি কথেহীতি অত্থো. এৱং ভগৱা বুদ্ধৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমস্স নু খো, সাৰিপুত্ত, সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি আহ. থেৰো পঞ্হং ওলোকেত্ৱা ‘‘সত্থা মং সেক্খাসেক্খানং ভিক্খূনং আগমনপ্পটিপদং পুচ্ছতী’’তি পঞ্হে নিক্কঙ্খো হুত্ৱা ‘‘আগমনপ্পটিপদা নাম খন্ধাদিৱসেন বহূহিপি মুখেহি সক্কা কথেতুং, কতৰাকাৰেন নু খো কথেন্তো সত্থু অজ্ঝাসযং গণ্হিতুং সক্খিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযে কঙ্খি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘ধম্মসেনাপতি…পে… ন সক্কোতী’’তি. পুচ্ছিতপঞ্হং ৱিস্সজ্জেতুং পটিভানে অসতি দিসাৱিলোকনং সত্তানং সভাৱোতি দস্সেন্তো, ‘‘পুৰত্থিম…পে... নাসক্খী’’তি আহ. তত্থ পঞ্হুপ্পত্তিট্ঠানন্তি পঞ্হুপ্পত্তিকাৰণং.

থেৰস্স কিলমনভাৱং জানিত্ৱাতি ‘‘সাৰিপুত্তো পঞ্হে নিক্কঙ্খো, অজ্ঝাসযে মে কঙ্খমানো কিলমতী’’তি থেৰস্স কিলমনভাৱং ঞত্ৱা. চতুমহাভূতিককাযপৰিগ্গহন্তি এতেন খন্ধমুখেন নামৰূপপৰিগ্গহো ৱুত্তো. ‘‘ভূতমিদন্তি, সাৰিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি হি ৱদন্তেন ভগৱতা খন্ধৱসেন নামৰূপপৰিগ্গহো দস্সিতো. এৱং কিৰস্স ভগৱতো অহোসি ‘‘সাৰিপুত্তো মযা নযে অদিন্নে কথেতুং ন সক্খিস্সতি, দিন্নে পন নযে মমজ্ঝাসযং গহেত্ৱা খন্ধৱসেন কথেস্সতী’’তি. থেৰস্স সহ নযদানেন সো পঞ্হো নযসতেন নযসহস্সেন উপট্ঠাসি. তেনাহ – ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি.

অৰূপাৱচৰে পটিসন্ধি নাম ন হোতীতি বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণস্স অনোকাসভাৱতো ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘অভব্বট্ঠানত্তা’’তি, লদ্ধব্যাকৰণানং বোধিসত্তানং উপ্পত্তিযা অভব্বদেসত্তাতি অত্থো. ৰূপাৱচৰে নিব্বত্তীতি কম্মৱসিতাসম্ভৱতো অৰূপাৱচৰে অনিব্বত্তিত্ৱা ৰূপাৱচৰে নিব্বত্তি.

পৰোসহস্সন্তিআদিনা পৰোসহস্সজাতকং দস্সেতি. তত্থ পৰোসহস্সম্পীতি অতিৰেকসহস্সম্পি. সমাগতানন্তি সন্নিপতিতানং ভাসিতস্স অত্থং জানিতুং অসক্কোন্তানং বালানং. কন্দেয্যুং তে ৱস্সসতং অপঞ্ঞাতি তে এৱং সমাগতা অপঞ্ঞা ইমে বালত্তা সসা ৱিয ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি ৰোদেয্যুং পৰিদেৱেয্যুং. ৰোদমানাপি পন অত্থং ৱা কাৰণং ৱা নেৱ জানেয্যুন্তি দীপেতি. একোৱ সেয্যো পুৰিসো সপঞ্ঞোতি এৱৰূপানং বালানং পৰোসহস্সতোপি একো পণ্ডিতপুৰিসোৱ সেয্যো ৱৰতৰোতি অত্থো. কীদিসো সপঞ্ঞোতি আহ – ‘‘যো ভাসিতস্স ৱিজানাতি অত্থ’’ন্তি, অযং জেট্ঠন্তেৱাসিকো ৱিয যো ভাসিতস্স অত্থং জানাতি, সো তাদিসো সপঞ্ঞো ৱৰতৰোতি অত্থো. দুতিযে পৰোসতজাতকে ঝাযেয্যুন্তি যাথাৱতো অত্থং জানিতুং সমাহিতা হুত্ৱা চিন্তেয্যুং. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱ.

ততিযজাতকে যে সঞ্ঞিনোতি ঠপেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনলাভিনো অৱসেসচিত্তকসত্তে দস্সেতি. তেপি দুগ্গতাতি তস্সা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা অলাভতো তেপি দুগ্গতা দুক্খং উপগতা সঞ্ঞীভৱে. ‘‘সঞ্ঞা ৰোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্ল’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৪) হি তে সঞ্ঞায আদীনৱদস্সিনো. যেপি অসঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞীভৱে নিব্বত্তে অচিত্তকসত্তে দস্সেতি. তেপি ইমিস্সাযেৱ সমাপত্তিযা অলাভতো দুগ্গতাযেৱ. ঝানসুখং অনঙ্গণং নিদ্দোসং যথাৱুত্তদোসাভাৱতো. বলৱচিত্তেকগ্গতাসভাৱেনপি তং অনঙ্গণং নাম জাতং. নেৱসঞ্ঞী নাসঞ্ঞীতি আহাতি অতীতে কিৰ বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো অৰঞ্ঞাযতনে কালং কৰোন্তো অন্তেৱাসিকেহি পুট্ঠো ‘‘নেৱসঞ্ঞী নাসঞ্ঞী’’তি আহ. পুৰিমজাতকে ৱুত্তনযেনেৱ তাপসা জেট্ঠন্তেৱাসিকস্স কথং ন গণ্হিংসু. বোধিসত্তো আভস্সৰতো আগন্ত্ৱা আকাসে ঠত্ৱা ইমং গাথমাহ. তেন ৱুত্তং – ‘‘সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

চতুত্থজাতকে (জা. ১.১.১৩৫) চন্দস্স ৱিয আভা এতস্সাতি চন্দাভং, ওদাতকসিণং. সূৰিযাভন্তি সূৰিযস্স ৱিয আভা এতস্সাতি সূৰিযাভং, পীতকসিণং. যোধ পঞ্ঞায গাধতীতি যো পুগ্গলো ইধ সত্তলোকে ইদং কসিণদ্ৱযং পঞ্ঞায গাধতি, আৰম্মণং কত্ৱা অনুপ্পৱিসতি, তত্থ ৱা পতিট্ঠহতি. অৱিতক্কেন দুতিযজ্ঝানেন আভস্সৰূপগো হোতীতি সো পুগ্গলো তথা কত্ৱা পটিলদ্ধেন দুতিযেন ঝানেন আভস্সৰব্ৰহ্মলোকূপগো হোতি. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি ইমিনা ইমং দস্সেতি (জা. অট্ঠ. ১.১.১৩৫ চন্দাভজাতকৱণ্ণনা) – অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো অৰঞ্ঞাযতনে কালং কৰোন্তো অন্তেৱাসিকেহি পুচ্ছিতো ‘‘চন্দাভং সূৰিযাভ’’ন্তি ৱত্ৱা আভস্সৰে নিব্বত্তো. তাপসা জেট্ঠন্তেৱাসিকস্স ন সদ্দহিংসু. বোধিসত্তো আগন্ত্ৱা আকাসে ঠিতো ইমং গাথং অভাসি.

পঞ্চমজাতকে আসীসেথেৱাতি আসাচ্ছেদং অকত্ৱা অত্তনো কম্মেসু আসং কৰেয্যেৱ. ন নিব্বিন্দেয্যাতি ন নিব্বেদং উপ্পাদেয্য, ন উক্কণ্ঠেয্যাতি অত্থো. ৱোতি নিপাতমত্তং. যথা ইচ্ছিন্তি অহঞ্হি সট্ঠিহত্থা নৰকা উট্ঠানং ইচ্ছিং, সোম্হি তথেৱ জাতো, ততো উট্ঠিতোযেৱাতি দীপেতি.

অতীতে (জা. অট্ঠ. ৪.১৩.সৰভমিগজাতকৱণ্ণনা) কিৰ বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো সৰভমিগযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা অৰঞ্ঞে পটিৱসতি. ৰাজা মিগৱিত্তকো অহোসি থামসম্পন্নো. একদিৱসং গন্ত্ৱা অমচ্চে আহ – ‘‘যস্স পস্সেন মিগো পলাযতি, তেনেৱ সো দাতব্বো’’তি. অথেকদিৱসং সৰভমিগো উট্ঠায ৰঞ্ঞো ঠিতট্ঠানেন পলাযি. অথ নং অমচ্চা উপ্পণ্ডেসুং. ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘ইমে মং পৰিহাসন্তি, মম পমাণং ন জানন্তী’’তি গাড়্হং নিৱাসেত্ৱা পত্তিকোৱ খগ্গং আদায ‘‘সৰভং গণ্হিস্সামী’’তি ৱেগেন পক্খন্দি. অথ নং দিস্ৱা তীণি যোজনানি অনুবন্ধি. সৰভো অৰঞ্ঞং পাৱিসি. ৰাজাপি পাৱিসিযেৱ. তত্থ সৰভমিগস্স গমনমগ্গে সট্ঠিহত্থমত্তো মহাপূতিপাতনৰকআৱাটো অত্থি, সো তিংসহত্থমত্তং উদকেন পুণ্ণো তিণেহি চ পটিচ্ছন্নো. সৰভো উদকগন্ধং ঘাযিত্ৱাৱ আৱাটভাৱং ঞত্ৱা থোকং ওসক্কিত্ৱা গতো. ৰাজা পন উজুকমেৱ আগচ্ছন্তো তস্মিং পতি.

সৰভো তস্স পদসদ্দং অসুণন্তো নিৱত্তিত্ৱা তং অপস্সন্তো ‘‘নৰকআৱাটে পতিতো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা আগন্ত্ৱা ওলোকেন্তো তং গম্ভীৰে উদকে অপ্পতিট্ঠে কিলমন্তং দিস্ৱা তেন কতাপৰাধং হদযে অকত্ৱা সঞ্জাতকাৰুঞ্ঞো ‘‘মা মযি পস্সন্তে ৱৰাকো নস্সতু, ইমম্হা তং দুক্খা মোচেস্সামী’’তি আৱাটতীৰে ঠিতো ‘‘মা ভাযি, মহাৰাজ, অহং তং দুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৱত্ৱা অত্তনো পিযপুত্তং উদ্ধৰিতুং উস্সাহং কৰোন্তো ৱিয তস্সুদ্ধৰণত্থায সিলায যোগ্গং কত্ৱা ‘‘ৱিজ্ঝিস্সামী’’তি আগতং ৰাজানং সট্ঠিহত্থা নৰকা উদ্ধৰিত্ৱা অস্সাসেত্ৱা পিট্ঠিং আৰোপেত্ৱা অৰঞ্ঞা নীহৰিত্ৱা সেনায অৱিদূৰে ওতাৰেত্ৱা ওৱাদমস্স দত্ৱা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. ৰাজা সেনঙ্গপৰিৱুতো নগৰং গন্ত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায সকলৰট্ঠৱাসিনো পঞ্চ সীলানি ৰক্খন্তূ’’তি ধম্মভেৰিং চৰাপেসি. মহাসত্তেন পন অত্তনো কতগুণং কস্সচি অকথেত্ৱা সাযং নানগ্গৰসভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা অলঙ্কতসযনে সযিত্ৱা পচ্চূসকালে মহাসত্তস্স গুণং সৰিত্ৱা উট্ঠায সযনপিট্ঠে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা পীতিপুণ্ণেন হদযেন উদানং উদানেন্তো ‘‘আসীসেথেৱ পুৰিসো’’তিআদিনা ইমা ছ গাথা অভাসি.

তত্থ অহিতা হিতা চাতি দুক্খফস্সা সুখফস্সা চ, মৰণফস্সা, জীৱিতফস্সাতিপি অত্থো. সত্তানঞ্হি মৰণফস্সো অহিতো, জীৱিতফস্সো হিতো. তেসং অচিন্তিতো মৰণফস্সো আগচ্ছতীতি দস্সেতি. অচিন্তিতম্পীতি মযা ‘‘আৱাটে পতিস্সামী’’তি ন চিন্তিতং, ‘‘সৰভং মাৰেস্সামী’’তি চিন্তিতং. ইদানি পন মে চিন্তিতং নট্ঠং, অচিন্তিতমেৱ জাতন্তি উদানৱসেন ৱদতি. ভোগাতি যসপৰিৱাৰা, এতে চিন্তামযা ন হোন্তি. তস্মা ঞাণৱতা ৱীৰিযমেৱ কাতব্বন্তি ৱদতি. ৱীৰিযৱতো হি অচিন্তিতম্পি হোতিযেৱ.

তস্সেতং উদানং উদানেন্তস্সেৱ অৰুণং উট্ঠহি. পুৰোহিতো পাতোৱ সুখসেয্যপুচ্ছনত্থং আগন্ত্ৱা দ্ৱাৰে ঠিতো তস্স উদানগীতসদ্দং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা হিয্যো মিগৱং অগমাসি, তত্থ সৰভমিগং ৱিদ্ধো ভৱিস্সতি, তেন মঞ্ঞে উদানং উদানেতী’’তি. এৱং ব্ৰাহ্মণস্স ৰঞ্ঞো পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনং উদানং সুত্ৱা সুমজ্জিতে আদাসে মুখং ওলোকেন্তস্স ছাযা ৱিয ৰঞ্ঞা চ সৰভেন চ কতকাৰণং পাকটং অহোসি, সো নখগ্গেন দ্ৱাৰং আকোটেসি. ৰাজা ‘‘কো এসো’’তি পুচ্ছি. অহং, দেৱ, পুৰোহিতোতি. অথস্স দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘ইতো এহাচৰিযা’’তি আহ. সো পৱিসিত্ৱা ৰাজানং জযাপেত্ৱা একমন্তং ঠিতো ‘‘অহং, মহাৰাজ, তযা অৰঞ্ঞে কতকাৰণং জানামি, ত্ৱং একং সৰভমিগং অনুবন্ধন্তো নৰকে পতিতো, অথ নং সো সৰভো সিলায যোগ্গং কত্ৱা নৰকতো উদ্ধৰি, সো ত্ৱং তস্স গুণং সৰিত্ৱা উদানং উদানেসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘সৰভং গিৰিদুগ্গস্মি’’ন্তিআদিনা দ্ৱে গাথা অভাসি.

তত্থ অনুসৰীতি অনুবন্ধি. ৱিক্কন্তন্তি উদ্ধৰণত্থায কতপৰক্কমং. অনুজীৱসীতি উপজীৱসি, তস্সানুভাৱেন তযা জীৱিতং লদ্ধন্তি অত্থো. সমুদ্ধৰীতি উদ্ধৰণং অকাসি. সিলায যোগ্গং সৰভো কৰিত্ৱাতি সিলায সোপানসদিসায নৰকতো উদ্ধৰণযোগ্গতং কৰিত্ৱা. অলীনচিত্তন্তি সঙ্কোচং অপ্পত্তচিত্তং. ত মিগং ৱদেসীতি সুৱণ্ণসৰভমিগং ইধ সিৰিসযনে নিপন্নো ৱণ্ণেসি. তং সুত্ৱা ৰাজা, ‘‘অযং মযা সদ্ধিং ন মিগৱং আগতো, সব্বঞ্চ পৱত্তিং জানাতি, কথং নু খো জানাতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘কিং ত্ৱং নু তত্থেৱা’’তি নৱমগাথমাহ. তত্থ ভিংসৰূপন্তি কিং নু তে ঞাণং বলৱজাতিকং, তেনেতং জানাসীতি ৱদতি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘নাহং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো, ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৱা তযা কথিতগাথায পন ময্হং অত্থো উপট্ঠাতী’’তি দীপেন্তো ‘‘ন চেৱহ’’ন্তি দসমগাথমাহ. তত্থ সুভাসিতানন্তি ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৱা সুট্ঠু ভাসিতানং. অত্থং তদানেন্তীতি যো তেসং অত্থো, তং আনেন্তি উপধাৰেন্তীতি অত্থো. তদা পুৰোহিতো ধম্মসেনাপতি অহোসি. তেনেৱাহ – ‘‘অতীতেপী’’তিআদি. সেসং উত্তানত্থমেৱ.

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰৱত্থু

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰাদযোতিআদীসু পন যাথাৱসৰসগুণৱসেনাতি যথাসভাৱগুণৱসেন. পব্বজ্জাৱসেন পটিৱেধৱসেন সুচিৰং সুনিপুণং ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদজাননৱসেন চ ৰত্তঞ্ঞুতা ৱেদিতব্বাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ঠপেত্ৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তিআদিমাহ. পাকটোৱ হোতীতি সতিপঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিকো পাকটো ৱিভূতো হোতি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি সাৱকেসু সব্বপঠমং চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ঞাতকোণ্ডঞ্ঞো. সব্বেসুপি এতদগ্গেসূতি সব্বেসুপি এতদগ্গসুত্তেসু, সব্বেসু ৱা এতদগ্গট্ঠপনেসু.

ধুৰপত্তানীতি পত্তানং পমুখভূতানি বাহিৰপত্তানি. নৱুতিহত্থানীতি মজ্ঝিমপুৰিসস্স হত্থেন নৱুতিৰতনানি. পদুমেনেৱ তং তং পদেসং উত্তৰতি অতিক্কমতীতি পদুমুত্তৰো, ভগৱা. গন্ধদামমালাদামাদীহীতি আদিসদ্দেন পত্তদামাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ গন্ধদামেহি কতমালা গন্ধদামং. লৱঙ্গতক্কোলজাতিপুপ্ফাদীহি কতমালা মালাদামং. তমালপত্তাদীহি কতমালা পত্তদামং. ৱঙ্গপট্টেতি ৱঙ্গদেসে উপ্পন্নঘনসুখুমৱত্থে. উত্তমসুখুমৱত্থন্তি কাসিকৱত্থমাহ.

তেপৰিৱট্টধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তপৰিযোসানেতি এত্থ ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা সচ্চৱসেন, ‘‘দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা কিচ্চৱসেন, ‘‘দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞাত’’ন্তিআদিনা কতৱসেন চ তীহি আকাৰেহি পৰিৱট্টেত্ৱা চতুন্নং সচ্চানং দেসিতত্তা তযো পৰিৱট্টা এতস্স অত্থীতি তিপৰিৱট্টং, তিপৰিৱট্টমেৱ তেপৰিৱট্টং, তেপৰিৱট্টঞ্চ তং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্চাতি তেপৰিৱট্টধম্মচক্কপ্পৱত্তনং, তদেৱ সুত্তন্তং, তস্স পৰিযোসানেতি অত্থো.

সালিগব্ভং ফালেত্ৱা আদাযাতি সালিগব্ভং ফালেত্ৱা তত্থ লব্ভমানং সালিখীৰৰসং আদায. অনুচ্ছৱিকন্তি বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকং খীৰপাযসং পচাপেম. ৱেণিযো পুৰিসভাৱৱসেন বন্ধিত্ৱা কলাপকৰণে কলাপগ্গং. খলে কলাপানং ঠপনদিৱসে খলগ্গং. মদ্দিত্ৱা ৱীহীনং ৰাসিকৰণদিৱসে খলভণ্ডগ্গং. কোট্ঠেসু হি ধঞ্ঞস্স পক্খিপনদিৱসে কোট্ঠগ্গং.

দ্ৱে গতিযোতি দ্ৱে এৱ নিপ্ফত্তিযো, দ্ৱে নিট্ঠাতি অত্থো. তস্মিং কুমাৰে সব্বঞ্ঞুতং পত্তেতি কোণ্ডঞ্ঞমাণৱস্সেৱ লদ্ধিযং ঠত্ৱা ইতৰেপি ছ জনা পুত্তে অনুসাসিংসু. বোধিৰুক্খমূলে পাচীনপস্সং অচলট্ঠানং নাম, যং ‘‘ৱজিৰাসন’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. মহতং মহতিযো ৱহতীতি ‘‘পাচীনমুখো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পাচীনলোকধাতুঅভিমুখো’’তি ৱুত্তং. মংসচক্খুপি লোকনাথস্স অপ্পটিঘাতং মহাৱিসযঞ্চাতি. চতুৰঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ, অট্ঠি চ অৱসিস্সতূ’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২, ২৩৭; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬) ৱুত্তচতুৰঙ্গসমন্নাগতং.

ইদং পন সব্বমেৱাতি ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেস্সামী’’তিআদিনযপ্পৱত্তং (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪১; মহাৱ. ১০) সব্বমেৱ. পৰিৱিতক্কমত্তমেৱ তথা অত্থসিদ্ধিযা অভাৱতো. পুপ্ফিতফলিতং কত্ৱাতি অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাহি সব্বপালিফুল্লং, মগ্গফলেহি সব্বসো ফলভাৰভৰিতঞ্চ কৰোন্তো পুপ্ফিতং ফলিতং কত্ৱা. অপক্কমিতুকামো হুত্ৱাতি দ্ৱেপি অগ্গসাৱকে অত্তনো নিপচ্চকাৰং কৰোন্তে দিস্ৱা তেসং গুণাতিৰেকতং বহু মঞ্ঞন্তো বুদ্ধানং সন্তিকা অপক্কমিতুকামো হুত্ৱা. তত্থেৱাতি ছদ্দন্তদহতীৰেযেৱ.

সাৰিপুত্ত-মোগ্গল্লানত্থেৰৱত্থু

১৮৯-১৯০. দুতিযততিযেসু ইদ্ধিমন্তানন্তি এত্থ মন্ত-সদ্দো অতিসযত্থৱিসযোতি থেৰস্স অতিসযিকইদ্ধিতং দস্সেতুং – ‘‘ইদ্ধিযা সম্পন্নান’’ন্তি ৱুত্তং. সহ পংসূহি কীড়িংসূতি সহপংসুকীড়িতা. ইধলোকত্তভাৱমেৱাতি দিট্ঠধম্মিকঅত্তভাৱমেৱ. সোড়স পঞ্ঞা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতোতি মজ্ঝিমনিকাযে অনুপদসুত্তন্তদেসনায ‘‘মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, পুথুপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, হাসপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, জৱনপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, তিক্খপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো, নিব্বেধিকপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো’’তি (ম. নি. ৩.৯৩) এৱমাগতা মহাপঞ্ঞাদিকা ছ, তস্মিংযেৱ সুত্তে আগতা নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিপঞ্ঞা, অৰহত্তমগ্গপঞ্ঞাতি ইমা সোড়সৱিধা পঞ্ঞা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা সচ্ছিকত্ৱা ঠিতো.

পঞ্হসাকচ্ছন্তি পঞ্হস্স পুচ্ছনৱসেন ৱিস্সজ্জনৱসেন চ সাকচ্ছং কৰোতি. অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গন্তি এতং অনুবন্ধনস্স কাৰণৱচনং. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং. কস্মা? যস্মা ইদং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং নাম অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গং, ঞাতো চেৱ উপগতো চ মগ্গোতি অত্থো. অথ ৱা অত্থিকেহি অম্হেহি মৰণে সতি অমতেনপি ভৱিতব্বন্তি এৱং কেৱলং অত্থীতি উপঞ্ঞাতং, অনুমানঞাণেন উপগন্ত্ৱা ঞাতং নিব্বানং নাম অত্থি, তং মগ্গন্তো পৰিযেসন্তোতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

নেসং পৰিসাযাতি দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং পৰিৱাৰভূতপৰিসায. দ্ৱে অগ্গসাৱকেতি সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে দ্ৱে মহানুভাৱে সাৱকে. ঠানন্তৰেতি অগ্গসাৱকত্তসঞ্ঞিতে ঠানন্তৰে ঠপেসি. কস্মা পনেত্থ ‘‘অগ্গসাৱকে’’তি অৱত্ৱা ‘‘মহাসাৱকে’’তি ৱুত্তং. যদি অঞ্ঞেপি মহাথেৰা অভিঞ্ঞাতাদিগুণৱিসেসযোগেন ‘‘মহাসাৱকা’’তি ৱত্তব্বতং লভন্তি, ইমেযেৱ পন সাৱকেসু অনঞ্ঞসাধাৰণভূতা ৱিসেসতো ‘‘মহাসাৱকা’’তি ৱত্তব্বাতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৱেপি মহাসাৱকে’’তি ৱুত্তং.

মহাকস্সপত্থেৰৱত্থু

১৯১. চতুত্থে যস্মা ধুতৱাদধুতধম্মধুতঙ্গানি ধুতমূলকানি, তস্মা ‘‘ধুতো ৱেদিতব্বো’’তি আৰদ্ধং, তত্থ কিলেসে ধুনি ধুতৱাতি ধুতো, ধুতকিলেসো পুগ্গলো, কিলেসধুননো ৱা ধম্মো, কিলেসধুননো ধম্মোতি চ সপুব্বভাগো অৰিযমগ্গো দট্ঠব্বো. তং ধুতসঞ্ঞিতং কিলেসধুননধম্মং ৱদতি, পৰে তত্থ পতিট্ঠাপেতীতি ধুতৱাদো. চতুক্কঞ্চেত্থ সম্ভৱতীতি তং দস্সেতুং – ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তযিদন্তি নিপাতো, তস্স সো অযন্তি অত্থো. ধুতভূতস্স ধুতভূতা ধম্মা ধুতধম্মা. অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা হেট্ঠা ৱুত্তা এৱ. কিলেসে সম্মা লিখতি তচ্ছতীতি সল্লেখো, কিলেসজেগুচ্ছী, তস্স ভাৱো সল্লেখতা. দ্ৱীহিপি কামেহি ৱিৱিচ্চতীতি পৱিৱেকো, যোনিসোমনসিকাৰবহুলো পুগ্গলো, তস্স ভাৱো পৱিৱেকতা. ইমিনা সৰীৰট্ঠপনমত্তেন অত্থীতি ইদমট্ঠি ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা, তস্স ভাৱো ইদমট্ঠিতা, ইমেহি ৱা কুসলধম্মেহি অত্থি ইদমট্ঠি, যেন ঞাণেন ‘‘পব্বজিতেন নাম পংসুকূলিকঙ্গাদীসু পতিট্ঠিতেন ভৱিতব্ব’’ন্তি যথানুসিট্ঠং ধুতগুণে সমাদিযতি চেৱ পৰিহৰতি চ, তং ঞাণং ইদমট্ঠিতা. তেনাহ – ‘‘ইদমট্ঠিতা ঞাণমেৱা’’তি. ধুতধম্মা নামাতি ধুতঙ্গসেৱনায পটিপক্খভূতানং পাপধম্মানং ধুননৱসেন পৱত্তিযা ধুতোতি লদ্ধনামায ধুতঙ্গচেতনায উপকাৰকা ধম্মাতি কত্ৱা ধুতধম্মা নাম. অনুপতন্তীতি তদন্তোগধা তপ্পৰিযাপন্না হোন্তি তদুভযস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসভাৱতো. পটিক্খেপৱত্থূসূতি ধুতঙ্গসেৱনায পটিক্খিপিতব্বৱত্থূসু পহাতব্বৱত্থূসু.

পংসুকূলিকঙ্গং…পে… নেসজ্জিকঙ্গন্তি উদ্দেসোপি পেয্যালনযেন দস্সিতো. যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২২ আদযো) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তং. ধুতৱাদগ্গহণেনেৱ থেৰস্স ধুতভাৱোপি গহিতো হোতীতি ‘‘ধুতৱাদান’’ন্তেৱ ৱুত্তং. অযং মহাতি অভিনীহাৰাদিমহন্ততাযপি সাসনস্স উপকাৰিতাযপি অযং থেৰো মহা, গুণমহন্ততায পসংসাৱচনমেৱ ৱা এতং থেৰস্স যদিদং মহাকস্সপোতি যথা ‘‘মহামোগ্গল্লানো’’তি.

সত্থু ধম্মদেসনায ৱত্থুত্তযে সঞ্জাতপ্পসাদতায উপাসকভাৱে ঠিতত্তা ৱুত্তং – ‘‘উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠাযা’’তিআদি. এতস্স অগ্গভাৱস্সাতি যোজেতব্বং. সচ্চকাৰোতি সচ্চভাৱাৱহো কাৰো, অৱিসংৱাদনৱসেন ৱা তদত্থসাধনোতি অত্থো. কোলাহলন্তি কুতূহলৱিপ্ফাৰো. সত্থা সত্তমে সত্তমে সংৱচ্ছৰে ধম্মং কথেন্তো সত্তানং সৱনযোগ্গং কালং সল্লক্খেন্তো দিৱা সাযন্হসমযং কথেতি, ৰত্তিযং সকলযামং. তেনাহ – ‘‘ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণে আহ – ‘ভোতি কিং ৰত্তিং ধম্মং সুণিস্সসি দিৱা’’’তি. ৱিস্সাসিকোতি ৱিস্সাসিকভাৱো. ‘‘ততো পট্ঠায সো’’তি ৱা পাঠো.

দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পূৰিতপাৰমিস্সাতি ইদং সা পৰম্পৰায সোতপতিতং অত্থং গহেত্ৱা আহ. অদিন্নৱিপাকস্সাতি অৱিপক্কৱিপাকস্স. ভদ্দকে কালেতি যুত্তে কালে. নক্খত্তন্তি নক্খত্তেন লক্খিতং ছণং. তস্মিং তস্মিঞ্হি নক্খত্তে অনুভৱিতব্বছণানি নক্খত্তানি নাম, ইতৰানি পন ছণানি নাম. সম্মাপতিতদুক্খতো ৱিমোচনেন ততো নিয্যানাৱহতায ইচ্ছিতত্থস্স লভাপনতো চ নিয্যানিকং. তেসন্তি সুৱণ্ণপদুমানং. ওলম্বকাতি সুৱণ্ণৰতনৱিচিত্তা ৰতনদামা. পুঞ্ঞনিযামেনাতি পুঞ্ঞানুভাৱসিদ্ধেন নিযামেন. স্ৱস্স বাৰাণসিৰজ্জং দাতুং কতোকাসো. ফুস্সৰথন্তি মঙ্গলৰথং. সেতচ্ছত্তউণ্হীসৱালবীজনিখগ্গমণিপাদুকানি পঞ্চৱিধং ৰাজককুধভণ্ডন্তি ৱদন্তি. ইধ পন সেতচ্ছত্তং ৱিসুং গহিতন্তি সীহাসনং পঞ্চমং কত্ৱা ৱদন্তি. পাৰুপনকণ্ণন্তি পাৰুপনৱত্থস্স দসন্তং. দিব্বৱত্থদাযিপুঞ্ঞানুভাৱচোদিতো ‘‘ননু তাতা থূল’’ন্তি আহ. অহো তপস্সীতি অহো কপণো অহং ৰাজাতি অত্থো. বুদ্ধানং সদ্দহিত্ৱাতি বুদ্ধানং সাসনং সদ্দহিত্ৱা. চঙ্কমনসতানীতি ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো. তেন হি অগ্গিসালাদীনি পব্বজিতসাৰুপ্পানি ঠানানি সঙ্গণ্হাতি.

সাধুকীড়িতন্তি অৰিযানং পৰিনিব্বুতট্ঠানে কাতব্বসক্কাৰং ৱদতি. নপ্পমজ্জি, নিৰোগা অয্যাতি পুচ্ছিতাকাৰদস্সনং. পৰিনিব্বুতা দেৱাতি দেৱী পটিৱচনং অদাসি. পটিযাদেত্ৱাতি নিয্যাতেত্ৱা. সমণকপব্বজ্জন্তি সমিতপাপেহি অৰিযেহি অনুট্ঠাতব্বপব্বজ্জং. সো হি ৰাজা পচ্চেকবুদ্ধানং ৱেসস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ইদমেৱ ভদ্দক’’ন্তি তাদিসংযেৱ লিঙ্গং গণ্হি. তত্থেৱাতি ব্ৰহ্মলোকে এৱ. ৱীসতিমে ৱস্সে সম্পত্তেতি আহৰিত্ৱা সম্বন্ধো. ব্ৰহ্মলোকতো চৱিত্ৱা নিব্বত্তত্তা, ব্ৰহ্মচৰিযাধিকাৰস্স চ চিৰকালসম্ভূতত্তা ‘‘এৱৰূপং কথং মা কথেথা’’তি আহ. ৱীসতি ধৰণানি নিক্খন্তি ৱদন্তি, পঞ্চপলং নিক্খন্তি অপৰে. ইত্থাকৰোতি ইত্থিৰতনস্স উপ্পত্তিট্ঠানং. অয্যধীতাতি অম্হাকং অয্যস্স ধীতা, ভদ্দকাপিলানীতি অত্থো. সমানপণ্ণন্তি সদিসপণ্ণং সদিসলেখং কুমাৰস্স কুমাৰিকায চ যুত্তং পণ্ণলেখং. তে পুৰিসা সমাগতট্ঠানতো মগধৰট্ঠে মহাতিত্থগামং মদ্দৰট্ঠে সাগলনগৰঞ্চ উদ্দিস্স অপক্কমন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিস্সজ্জন্তা নাম হোন্তীতি ‘‘ইতো চ এত্তো চ পেসেসু’’ন্তি ৱুত্তা.

পুপ্ফদামন্তি হত্থিহত্থপ্পমাণং পুপ্ফদামং. তানীতি তানি উভোহি গন্থাপিতানি দ্ৱে পুপ্ফদামানি. তেতি উভো ভদ্দা চেৱ পিপ্পলিকুমাৰো চ. লোকামিসেনাতি কামস্সাদেন. অসংসট্ঠাতি ন সংযুত্তা ঘটে জলন্তেন ৱিয পদীপেন অজ্ঝাসযে সমুজ্জলন্তেন ৱিমোক্খবীজেন সমুস্সাহিতচিত্তত্তা. যন্তবদ্ধানীতি সস্সসম্পাদনত্থং তত্থ তত্থ দ্ৱাৰকৱাটযোজনৱসেন বদ্ধানি নিক্খমনতুম্বানি. কম্মন্তোতি কসিকম্মকৰণট্ঠানং. দাসিকগামাতি দাসানং ৱসনগামা. ওসাৰেত্ৱাতি পক্খিপিত্ৱা. আকপ্পকুত্তৱসেনাতি আকাৰৱসেন কিৰিযাৱসেন. অননুচ্ছৱিকন্তি পব্বজিতভাৱস্স অননুৰূপং. তস্স মত্থকেতি দ্ৱেধাপথস্স দ্ৱিধাভূতট্ঠানে. এতেসং সঙ্গহং কাতুং ৱট্টতীতি নিসীদতীতি সম্বন্ধো. সা পন তত্থ সত্থু নিসজ্জা এদিসীতি দস্সেতুং – ‘‘নিসীদন্তো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যা বুদ্ধানং অপৰিমিতকালসম্ভূতাচিন্তেয্যাপৰিঞ্ঞেয্যপুঞ্ঞসম্ভাৰূপচযনিব্বত্তা ৰূপপ্পভাৱবুদ্ধগুণৱিজ্জোতিতা দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনসমুজ্জলিতা ব্যামপ্পভাকেতুমালালঙ্কতা সভাৱসিদ্ধিতায অকিত্তিমা ৰূপকাযসিৰী, তংযেৱ মহাকস্সপস্স অদিট্ঠপুব্বপ্পসাদসংৱদ্ধনত্থং অনিগ্গূহিত্ৱা নিসিন্নো ভগৱা ‘‘বুদ্ধৱেসং গহেত্ৱা…পে… নিসীদী’’তি ৱুত্তো. অসীতিহত্থপ্পদেসং ব্যাপেত্ৱা পৱত্তিযা অসীতিহত্থাতি ৱুত্তা. সতসাখোতি বহুসাখো অনেকসাখো. সুৱণ্ণৱণ্ণোৱ অহোসি নিৰন্তৰং বুদ্ধৰস্মীহি সমন্ততো সমোকিণ্ণভাৱতো.

তীসু ঠানেসূতি দূৰতো নাতিদূৰে আসন্নেতি তীসু ঠানেসু. তীহি ওৱাদেহীতি ‘‘তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘তিব্বং মে হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱিস্সতি থেৰেসু নৱেসু মজ্ঝিমেসূ’তি. এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘যং কিঞ্চি ধম্মং সুণিস্সামি কুসলূপসংহিতং, সব্বং তং অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কৰিত্ৱা সব্বং চেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতো ধম্মং সুণিস্সামী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতি ন ৱিজহিস্সতী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) ইমেহি তীহি ওৱাদেহি. এত্থ হি ভগৱা পঠমং ওৱাদং থেৰস্স ব্ৰাহ্মণজাতিকত্তা জাতিমানপ্পহানত্থমভাসি, দুতিযং বাহুসচ্চং নিস্সায উপ্পজ্জনকঅহংকাৰপ্পহানত্থং, ততিযং উপধিসম্পত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকঅত্তসিনেহপ্পহানত্থং. মুদুকা খো ত্যাযন্তি মুদুকা খো তে অযং. কস্মা পন ভগৱা এৱমাহ? থেৰেন সহ চীৱৰং পৰিৱত্তেতুকামতায. কস্মা পৰিৱত্তেতুকামো জাতোতি? থেৰং অত্তনো ঠানে ঠপেতুকামতায. কিং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা নত্থীতি? অত্থি, এৱং পনস্স অহোসি ‘‘ইমেন চিৰং ঠস্সন্তি, কস্সপো পন ৱীসতিৱস্সসতাযুকো, সো মযি পৰিনিব্বুতে সত্তপণ্ণিগুহাযং ৱসিত্ৱা ধম্মৱিনযসঙ্গহং কত্ৱা মম সাসনং পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণকালপ্পৱত্তনকং কৰিস্সতীতি অত্তনো ঠানে ঠপেসি. এৱং ভিক্খূ কস্সপস্স সুস্সূসিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তস্মা এৱমাহ.

চন্দূপমোতি চন্দসদিসো হুত্ৱা. কিং পৰিমণ্ডলতায? নো, অপিচ খো যথা চন্দো গগনতলং পক্খন্দমানো ন কেনচি সদ্ধিং সন্থৱং ৱা সিনেহং ৱা আলযং ৱা কৰোতি, ন চ ন হোতি মহাজনস্স পিযো মনাপো, অযম্পি এৱং কেনচি সদ্ধিং সন্থৱাদীনং অকৰণেন বহুজনস্স পিযো মনাপো চন্দূপমো হুত্ৱা খত্তিযকুলাদীনি চত্তাৰি কুলানি উপসঙ্কমতীতি অত্থো. অপকস্সেৱ কাযং অপকস্স চিত্তন্তি তেনেৱ সন্থৱাদীনং অকৰণেন কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ অপকড্ঢিত্ৱা, অপনেত্ৱাতি অত্থো. নিচ্চং নৱোতি নিচ্চনৱকোৱ, আগন্তুকসদিসো হুত্ৱাতি অত্থো. আগন্তুকো হি পটিপাটিযা সম্পত্তগেহং পৱিসিত্ৱা সচে নং ঘৰসামিকা দিস্ৱা ‘‘অম্হাকম্পি পুত্তভাতৰো ৱিপ্পৱাসং গন্ত্ৱা এৱং ৱিচৰিংসূ’’তি অনুকম্পমানা নিসীদাপেত্ৱা ভোজেন্তি, ভুত্তমত্তোযেৱ ‘‘তুম্হাকং ভাজনং গণ্হথা’’তি উট্ঠায পক্কমতি, ন তেহি সদ্ধিং সন্থৱং ৱা কৰোতি, কিচ্চকৰণীযানি ৱা সংৱিদহতি, এৱমযম্পি পটিপাটিযা সম্পত্তং ঘৰং পৱিসিত্ৱা যং ইৰিযাপথে পসন্না মনুস্সা দেন্তি, তং গহেত্ৱা ছিন্নসন্থৱো তেসং কিচ্চকৰণীযে অব্যাৱটো হুত্ৱা নিক্খমতীতি দীপেতি.

অপ্পগব্ভোতি নপ্পগব্ভো, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন, চতুট্ঠানেন ৱচীপাগব্ভিযেন, অনেকট্ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৱিৰহিতোতি অত্থো. অট্ঠট্ঠানং কাযপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলভোজনসালজন্তাঘৰনহানতিত্থভিক্খাচাৰমগ্গেসু অন্তৰঘৰপৱেসনে চ কাযেন অপ্পতিৰূপকৰণং. চতুট্ঠানং ৱচীপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলঅন্তৰঘৰেসু অপ্পতিৰূপৱাচানিচ্ছাৰণং. অনেকট্ঠানং মনোপাগব্ভিযং নাম তেসু তেসু ঠানেসু কাযৱাচাহি অজ্ঝাচাৰং অনাপজ্জিত্ৱাপি মনসা কামৱিতক্কাদীনং ৱিতক্কনং. সব্বেসম্পি ইমেসং পাগব্ভিযানং অভাৱেন অপ্পগব্ভো হুত্ৱা কুলানি উপসঙ্কমতীতি অত্থো. কস্সপসংযুত্তেন চ চন্দূপমপ্পটিপদাদিথেৰস্স ধুতৱাদেসু অগ্গভাৱস্স বোধিতত্তা ৱুত্তং ‘‘এতদেৱ কস্সপসংযুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা’’তি.

অনুৰুদ্ধত্থেৰৱত্থু

১৯২. পঞ্চমে ভোজনপপঞ্চমত্তন্তি গোচৰগামে পিণ্ডায চৰণাহাৰপৰিভোগসঞ্ঞিতং ভোজনপপঞ্চমত্তং. দীপৰুক্খানন্তি লোহদন্তকট্ঠমযানং মহন্তানং দীপৰুক্খানং. লোহমযেসুপি হি তেসু দীপাধাৰেসু দীপৰুক্খকাতি ৰুড়্হিৰেসা দট্ঠব্বা. ওলম্বকদীপমণ্ডলদীপসঞ্চৰণদীপাদিকা সেসদীপা.

অনুপৰিযাযি পদক্খিণকৰণৱসেন. অহং তেনাতি যেন তুয্হং অত্থো, অহং তেন পৱাৰেমি, তস্মা তং আহৰাপেত্ৱা গণ্হাতি অত্থো. সুৱণ্ণপাতিযংযেৱস্স ভত্তং উপ্পজ্জীতি দেৱতানুভাৱেন উপ্পজ্জি, ন কিঞ্চি পচনকিচ্চং অত্থি. সত্ত মহাপুৰিসৱিতক্কে ৱিতক্কেসীতি ‘‘অপ্পিচ্ছস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো মহিচ্ছস্সা’’তিআদিকে সত্ত মহাপুৰিসৱিতক্কে ৱিতক্কেসি. অট্ঠমেতি ‘‘নিপ্পপঞ্চাৰামস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো পপঞ্চাৰামস্সা’’তি এতস্মিং পুৰিসৱিতক্কে.

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞাযাতি ‘‘অপ্পিচ্ছস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো মহিচ্ছস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০) মহাপুৰিসৱিতক্কৱসেন আৰদ্ধমত্তং মত্থকং পাপেতুং অসমত্থভাৱেন ঠিতং মম সঙ্কপ্পং জানিত্ৱা. মনোমযেনাতি মনোমযেন ৱিয মনসা নিম্মিতসদিসেন, পৰিণামিতেনাতি অত্থো. ইদ্ধিযাতি ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি এৱং পৱত্তায অধিট্ঠানিদ্ধিযা.

যদা মে অহু সঙ্কপ্পোতি যস্মিং কালে ময্হং ‘‘কীদিসো নু খো অট্ঠমো মহাপুৰিসৱিতক্কো’’তি পৰিৱিতক্কো অহোসি, যদা মে অহু সঙ্কপ্পো, ততো মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায ইদ্ধিযা উপসঙ্কমি, উত্তৰি দেসযীতি যোজনা. উত্তৰি দেসযীতি ‘‘নিপ্পপঞ্চাৰামস্সাযং ধম্মো নিপ্পপঞ্চৰতিনো, নাযং ধম্মো পপঞ্চাৰামস্স পপঞ্চৰতিনো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০) ইমং অট্ঠমং মহাপুৰিসৱিতক্কং পূৰেন্তো উপৰি দেসযি. তং পন দেসিতং দস্সেন্তো আহ – ‘‘নিপ্পপঞ্চৰতো বুদ্ধো, নিপ্পপঞ্চমদেসযী’’তি, পপঞ্চা নাম ৰাগাদযো কিলেসা, তেসং ৱূপসমনতায তদভাৱতো চ লোকুত্তৰধম্মা নিপ্পপঞ্চা নাম. যথা তং পাপুণাতি, তথা ধম্মং দেসেসি, সামুক্কংসিকং চতুসচ্চদেসনং অদেসযীতি অত্থো.

তস্সাহং ধম্মমঞ্ঞাযাতি তস্স সত্থু দেসনাধম্মং জানিত্ৱা. ৱিহাসিন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তো ৱিহৰিং. সাসনে ৰতোতি সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনে অভিৰতো. তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তাতি পুব্বেনিৱাসঞাণং, দিব্বচক্খুঞাণং, আসৱক্খযঞাণন্তি ইমা তিস্সো ৱিজ্জা মযা অনুপ্পত্তা সচ্ছিকতা. ততো এৱ কতং বুদ্ধস্স সাসনং, অনুসিট্ঠি ওৱাদো অনুট্ঠিতোতি অত্থো.

ভদ্দিযত্থেৰৱত্থু

১৯৩. ছট্ঠে উচ্চ-সদ্দেন সমানত্থো উচ্চা-সদ্দোতি আহ – ‘‘উচ্চাকুলিকানন্তি উচ্চে কুলে জাতান’’ন্তি. কাড়ী সা দেৱীতি কাড়ৱণ্ণতায কাড়ী সা দেৱী. কুলানুক্কমেন ৰজ্জানুপ্পত্তি মহাকুলিনস্সেৱাতি ৱুত্তং – ‘‘সোযেৱ চা’’তিআদি.

লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰৱত্থু

১৯৪. সত্তমে ৰিত্তকোতি দেয্যৱত্থুৰহিতো. গুণে আৱজ্জেত্ৱাতি ভগৱতো ৰূপগুণে চেৱ আকপ্পসম্পদাদিগুণে চ অত্তনো অধিপ্পাযং ঞত্ৱা অম্বপক্কস্স পটিগ্গহণং পৰিভুঞ্জনন্তি এৱমাদিকে যথাউপট্ঠিতে গুণে আৱজ্জেত্ৱা.

পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজত্থেৰৱত্থু

১৯৫. অট্ঠমে অভীতনাদভাৱেন সীহস্স ৱিয নাদো সীহনাদো, সো এতেসং অত্থীতি সীহনাদিকা, তেসং সীহনাদিকানং. গৰহিতব্বপসংসিতব্বধম্মে যাথাৱতো জানন্তস্সেৱ গৰহা পসংসা চ যুত্তৰূপাতি আহ – ‘‘বুদ্ধা চ নামা’’তিআদি. খীণা জাতীতিআদীহি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স ভূমিং দস্সেতি. তেন হি ঞাণেন অৰিযসাৱকো পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিং পজানাতি. কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ পজানাতীতি? ন তাৱস্স অতীতা খীণা পুব্বেৱ খীণত্তা, ন অনাগতা অনাগতে ৱাযামাভাৱতো, ন পচ্চুপ্পন্না ৱিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৱিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৱিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৱনায পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘কিলেসাভাৱে ৱিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিং অপ্পটিসন্ধিকং হোতী’’তি জানন্তো পজানাতি.

ৱুসিতন্তি ৱুট্ঠং পৰিৱুট্ঠং, কতং চৰিতং নিট্ঠিতন্তি অত্থো. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং ৱসন্তি নাম, খীণাসৱো ৱুট্ঠৱাসো. তস্মা অৰিযসাৱকো অত্তনো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি পজানাতি. কতং কৰণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযৱসেন সোড়সৱিধং কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং কৰোন্তি, খীণাসৱো কতকৰণীযো. তস্মা অৰিযসাৱকো অত্তনো কৰণীযং পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘কতং কৰণীয’’ন্তি পজানাতি. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি ইদানি পুন ইত্থভাৱায এৱং সোড়সৱিধকিচ্চভাৱায, কিলেসক্খযায ৱা মগ্গভাৱনায কিচ্চং মে নত্থীতি পজানাতি. অথ ৱা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৱতো ইমস্মা এৱংপকাৰা ইদানি ৱত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপৰং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পৰিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা ৰুক্খা ৱিয, তে চৰিমকৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো নিব্বাযিস্সন্তীতি পজানাতি.

মন্তাণিপুত্তপুণ্ণত্থেৰৱত্থু

১৯৬. নৱমে অট্ঠাৰসসুপি ৱিজ্জাট্ঠানেসু নিপ্ফত্তিং গতত্তা ‘‘সব্বসিপ্পেসু কোৱিদো হুত্ৱা’’তি ৱুত্তং. অভিদযাঅব্ভঞ্ঞাৱহস্সেৱ ধম্মস্স তত্থ উপলব্ভনতো ‘‘মোক্খধম্মং অদিস্ৱা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘ইদং ৱেদত্তযং নামা’’তিআদি. তথা হি অনেন দুগ্গতিপৰিমুচ্চনম্পি দুল্লভং, অভিঞ্ঞাপৰিৱাৰানং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং লাভিতায সযং একদেসেন উপসন্তো পৰমুক্কংসগতং উত্তমদমথসমথং অনঞ্ঞসাধাৰণং ভগৱন্তং সম্ভাৱেন্তো ‘‘অযং পুৰিসো’’তিআদিমাহ. পিটকানি গহেত্ৱা আগচ্ছন্তীতি ফলভাজনানি গহেত্ৱা অস্সামিকায আগচ্ছন্তি. বুদ্ধানন্তি গাৰৱৱসেন বহুৱচননিদ্দেসো কতো. পৰিভুঞ্জীতি দেৱতাহি পক্খিত্তদিব্বোজং ৱনমূলফলাফলং পৰিভুঞ্জি. পত্তে পতিট্ঠাপিতসমনন্তৰমেৱ হি দেৱতা তত্থ দিব্বোজং পক্খিপিংসু. সম্মসিত্ৱাতি পচ্চৱেক্খিত্ৱা, পৰিৱত্তেত্ৱাতি চ ৱদন্তি. অৰহত্তং পাপুণিংসূতি মহাদেৱত্থেৰস্স অনুমোদনকথায অনুপুব্বিকথাসক্খিকায সুৱিসোধিতচিত্তসন্তানা অৰহত্তং পাপুণিংসু.

দসহি কথাৱত্থূহীতি অপ্পিচ্ছকথা সন্তুট্ঠিকথা পৱিৱেককথা অসংসগ্গকথা ৱীৰিযাৰম্ভকথা সীলসম্পদাকথা সমাধিসম্পদাকথা পঞ্ঞাসম্পদাকথা ৱিমুত্তিসম্পদাকথা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদাকথাতি ইমেহি দসহি কথাৱত্থূহি. জাতিভূমিৰট্ঠৱাসিনোতি জাতিভূমিৱন্তদেসৱাসিনো, সত্থু জাতদেসৱাসিনোতি অত্থো. সীসানুলোকিকোতি পুৰতো গচ্ছন্তস্স সীসং অনু অনু পস্সন্তো. ওকাসং সল্লক্খেত্ৱাতি সাকচ্ছায অৱসৰং সল্লক্খেত্ৱা. সত্তৱিসুদ্ধিক্কমং পুচ্ছীতি ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, সীলৱিসুদ্ধত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৫৭) সত্ত ৱিসুদ্ধিযো পুচ্ছি. ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি সৱিসেসেন দসকথাৱত্থুলাভিতায.

মহাকচ্চানত্থেৰৱত্থু

১৯৭. দসমে সংখিত্তেন কথিতধম্মস্সাতি মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তদেসনাসু ৱিয সঙ্খেপেন দেসিতধম্মস্স. তং দেসনং ৱিত্থাৰেত্ৱাতি তং সঙ্খেপদেসনং আযতনাদিৱসেন ৱিত্থাৰেত্ৱা. অত্থং ৱিভজমানানন্তি তস্সা সঙ্খেপদেসনায অত্থং ৱিভজিত্ৱা কথেন্তানং. অত্থৱসেন ৱাতি ‘‘এত্তকা এতস্স অত্থা’’তি অত্থৱসেন ৱা দেসনং পূৰেতুং সক্কোন্তি. ব্যঞ্জনৱসেন ৱাতি ‘‘এত্তকানি এত্থ ব্যঞ্জনানি দেসনাৱসেন ৱত্তব্বানী’’তি ব্যঞ্জনৱসেন ৱা পূৰেতুং সক্কোন্তি. অযং পন মহাকচ্চানত্থেৰো উভযৱসেনপি সক্কোতি তস্স সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন সত্থু অজ্ঝাসযানুৰূপং দেসনতো, তস্মা তত্থ অগ্গোতি ৱুত্তো. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘পাতোৱ সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠাযা’’তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ. অঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞাসং ইত্থীনং কেসেহি অতিৱিয দীঘা. ন কেৱলঞ্চ দীঘা এৱ, অথ খো সিনিদ্ধনীলমুদুকঞ্চিকা চ. নিক্কেসীতি অপ্পকেসী যথা ‘‘অনুদৰা কঞ্ঞা’’তি.

পণিযন্তি ৱিক্কেতব্বভণ্ডং. আৱজ্জেত্ৱাতি উপনিস্সযং কেসানং পকতিভাৱাপত্তিঞ্চ আৱজ্জেত্ৱা. গাৰৱেনাতি মুণ্ডসীসাপি থেৰে গাৰৱেন একৱচনেনেৱ আগন্ত্ৱা. নিমন্তেত্ৱাতি স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা. ইমিস্সা ইত্থিযাতি যথাৱুত্তসেট্ঠিধীতৰমাহ. দিট্ঠধম্মিকোৱাতি অৱধাৰণং অট্ঠানপযুত্তং, দিট্ঠধম্মিকো যসপটিলাভোৱ অহোসীতি অত্থো. যসপটিলাভোতি চ ভৱসম্পত্তিপটিলাভো. সত্তসু হি জৱনচেতনাসু পঠমা দিট্ঠধম্মৱেদনীযফলা, পচ্ছিমা উপপজ্জৱেদনীযফলা, মজ্ঝে পঞ্চ অপৰাপৰিযৱেদনীযফলা, তস্মা পঠমং একং চেতনং ঠপেত্ৱা সেসা যথাসকং পৰিপুণ্ণফলদাযিনো হোন্তি, পঠমচেতনায পন দিট্ঠধম্মিকো যসপটিলাভোৱ অহোসি.

পঠমএতদগ্গৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.