নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অঙ্গুত্তৰনিকাযে
এককনিপাত-টীকা
গন্থাৰম্ভকথা
অনন্তঞাণং কৰুণানিকেতং,
নমামি নাথং জিতপঞ্চমাৰং;
ধম্মং ৱিসুদ্ধং ভৱনাসহেতুং,
সঙ্ঘঞ্চ সেট্ঠং হতসব্বপাপং.
কস্সপং তং মহাথেৰং, সঙ্ঘস্স পৰিণাযকং;
দীপস্মিং তম্বপণ্ণিম্হি, সাসনোদযকাৰকং.
পটিপত্তিপৰাধীনং, সদাৰঞ্ঞনিৱাসিনং;
পাকটং গগনে চন্দ-মণ্ডলং ৱিয সাসনে.
সঙ্ঘস্স পিতৰং ৱন্দে, ৱিনযে সুৱিসাৰদং;
যং নিস্সায ৱসন্তোহং, ৱুড্ঢিপ্পত্তোস্মি সাসনে.
অনুথেৰং মহাপঞ্ঞং, সুমেধং সুতিৱিস্সুতং;
অৱিখণ্ডিতসীলাদি-পৰিসুদ্ধগুণোদযং.
বহুস্সুতং সতিমন্তং, দন্তং সন্তং সমাহিতং;
নমামি সিৰসা ধীৰং, গৰুং মে গণৱাচকং.
আগতাগমতক্কেসু, সদ্দসত্থনযঞ্ঞুসু;
যস্সন্তেৱাসিভিক্খূসু, সাসনং সুপ্পতিট্ঠিতং.
যো সীহড়িন্দো ধিতিমা যসস্সী,
উড়াৰপঞ্ঞো নিপুণো কলাসু;
জাতো ৱিসুদ্ধে ৰৱিসোমৱংসে,
মহব্বলো অব্ভুতৱুত্তিতেজো.
জিত্ৱাৰিৱগ্গং অতিদুপ্পসয্হং,
অনঞ্ঞসাধাৰণৱিক্কমেন;
পত্তাভিসেকো জিনধম্মসেৱী,
অভিপ্পসন্নো ৰতনত্তযম্হি.
চিৰং ৱিভিন্নে জিনসাসনস্মিং,
পচ্চত্থিকে সুট্ঠু ৱিনিগ্গহেত্ৱা;
সুধংৱ সামগ্গিৰসং পসত্থং,
পাযেসি ভিক্খূ পৰিসুদ্ধসীলে.
কত্ৱা ৱিহাৰে ৱিপুলে চ ৰম্মে,
তত্ৰপ্পিতেনেকসহস্সসঙ্খে;
ভিক্খূ অসেসে চতুপচ্চযেহি,
সন্তপ্পযন্তো সুচিৰং অখণ্ডং.
সদ্ধম্মৱুদ্ধিং অভিকঙ্খমানো,
সযম্পি ভিক্খূ অনুসাসযিত্ৱা;
নিযোজযং গন্থৱিপস্সনাসু,
অকাসি ৱুদ্ধিং জিনসাসনস্স.
তেনাহমচ্চন্তমনুগ্গহীতো,
অনঞ্ঞসাধাৰণসঙ্গহেন;
যস্মা পৰক্কন্তভুজৱ্হযেন,
অজ্ঝেসিতো ভিক্খুগণস্স মজ্ঝে.
তস্মা অনুত্তানপদানমত্থং,
সেট্ঠায অঙ্গুত্তৰৱণ্ণনায;
সন্দস্সযিস্সং সকলং সুবোদ্ধুং,
নিস্সায পুব্বাচৰিযপ্পভাৱং.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
১. সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযং নমস্সিতুকামো তস্স ৱিসিট্ঠগুণযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিমাহ. ৱিসিট্ঠগুণযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতমত্থং সাধেতি. এত্থ চ সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপ্পণামকৰণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচৰিযা, মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৱ পযোজনং দস্সযিস্সাম, তস্মা সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপ্পণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. ইদমেৱ হি পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি –
‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো, ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং;
যং সুৱিহতন্তৰাযো, হুত্ৱা তস্সানুভাৱেনা’’তি.
ৰতনত্তযপ্পণামকৰণেন চেত্থ যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৰতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপাটৱতো, তায পঞ্ঞাপাটৱঞ্চ ৰাগাদিমলৱিধমনতো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
তস্মা ৰতনত্তযপূজনেন ৱিক্খালিতমলায পঞ্ঞায পাটৱসিদ্ধি.
অথ ৱা ৰতনত্তযপূজনস্স পঞ্ঞাপদট্ঠানসমাধিহেতুত্তা পঞ্ঞাপাটৱং. ৱুত্তঞ্হি তস্স সমাধিহেতুত্তং –
‘‘উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানভাৱো ৱুত্তোযেৱ – ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১). ততো এৱং পটুভূতায পঞ্ঞায পটিঞ্ঞামহত্তকতং খেদমভিভুয্য অনন্তৰাযেন সংৱণ্ণনং সমাপযিস্সতি.
অথ ৱা ৰতনত্তযপূজায আযুৱণ্ণসুখবলৱড্ঢনতো অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৱেদিতব্বং. ৰতনত্তযপ্পণামেন হি আযুৱণ্ণসুখবলানি ৱড্ঢন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিৱাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৱুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তাৰো ধম্মা ৱড্ঢন্তি, আযু ৱণ্ণো সুখং বল’’ন্তি. (ধ. প. ১০৯) –
ততো আযুৱণ্ণসুখবলৱুদ্ধিযা হোতেৱ কাৰিযনিট্ঠানং.
অথ ৱা ৰতনত্তযগাৰৱস্স পটিভানাপৰিহানাৱহত্তা. অপৰিহানাৱহঞ্হি তীসুপি ৰতনেসু গাৰৱং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, অপৰিহানীযা ধম্মা. কতমে সত্ত? সত্থুগাৰৱতা, ধম্মগাৰৱতা, সঙ্ঘগাৰৱতা, সিক্খাগাৰৱতা, সমাধিগাৰৱতা, সোৱচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা’’তি (অ. নি. ৭.৩৪).
হোতেৱ চ ততো পটিভানাপৰিহানেন যথাপটিঞ্ঞাতপৰিসমাপনং.
অথ ৱা পসাদৱত্থূসু পূজায পুঞ্ঞাতিসযভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি তস্সা পুঞ্ঞাতিসযত্তং –
‘‘পূজাৰহে পূজযতো, বুদ্ধে যদি ৱ সাৱকে;
পপঞ্চসমতিক্কন্তে, তিণ্ণসোকপৰিদ্দৱে.
তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (ধ. প. ১৯৫-১৯৬; অপ. থেৰ ১.১০.১-২);
পুঞ্ঞাতিসযো চ যথাধিপ্পেতপৰিসমাপনূপাযো. যথাহ –
‘‘এস দেৱমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;
যং যদেৱাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০);
উপাযেসু চ পটিপন্নস্স হোতেৱ কাৰিযনিট্ঠানং. ৰতনত্তযপূজা হি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপ্পভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. তস্মা ৱুত্তং – ‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপ্পণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থ’’ন্তি.
এৱঞ্চ সপ্পযোজনং ৰতনত্তযৱন্দনং কত্তুকামো পঠমং তাৱ ভগৱতো ৱন্দনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘কৰুণাসীতলহদযং…পে… গতিৱিমুত্ত’’ন্তি আহ. তত্থ যস্সা দেসনায সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপধানা, অথ খো কৰুণাপঞ্ঞাপধানাতি তদুভযপ্পধানমেৱ তাৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং ‘‘কৰুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধতীতি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি অত্থো. কৰুণায সীতলং কৰুণাসীতলং, কৰুণাসীতলং হদযং অস্সাতি কৰুণাসীতলহদযো, তং কৰুণাসীতলহদযং.
তত্থ কিঞ্চাপি পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিচ্ছনসভাৱতায, ব্যাপাদাৰতীনং উজুৱিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৱিচ্ছেদনাকাৰপ্পৱত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা উপলব্ভতি, তথাপি দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিযা পৰূপতাপাসহনৰসা অৱিহিংসভূতা কৰুণা ৱিসেসেন ভগৱতো চিত্তস্স চিত্তপ্পস্সদ্ধি ৱিয সীতিভাৱনিমিত্তন্তি ৱুত্তং – ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. কৰুণামুখেন ৱা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা অসাধাৰণঞাণৱিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিৰৱসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সৱিসযব্যাপিতায মহাকৰুণাভাৱং উপগতা কৰুণাৱ ভগৱতো অতিসযেন হদযসীতলভাৱহেতূতি আহ – ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. অথ ৱা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতিভাৱনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৱিসেসকাৰণতায তাসম্পি কাৰণন্তি কৰুণাৱ ভগৱতো ‘‘হদযসীতলভাৱকাৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. কৰুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. কৰুণানুভাৱনিব্বাপিযমানসংসাৰদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৱতো পৰদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তৰূপস্সেৱ নিৰৱসেসবুদ্ধকৰধম্মসম্ভৰণনিৰতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খাৰসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৱস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে তীসুপি অৱত্থাসু ভগৱতো কৰুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানতো পকাৰেহি ধম্মসভাৱাৱজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. সৱাসনপ্পহানতো ৱিসেসেন হতং সমুগ্ঘাতিতং ৱিহতং. পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৱিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতং, মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো, অৱিজ্জা. স্ৱেৱ ৱিসযসভাৱপ্পটিচ্ছাদনতো অন্ধকাৰসৰিক্খতায তমো ৱিযাতি মোহতমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৱিজ্জন্ধকাৰস্স ৱিহতভাৱে সদ্ধাধিমুত্তেহি ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৱকেহি পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৱাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৱিসেসো ৱিজ্জতীতি সাতিসযেন অৱিজ্জাপহানেন ভগৱন্তং থোমেন্তো আহ – ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
অথ ৱা অন্তৰেন পৰোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৱিজ্জন্ধকাৰৱিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৱসীভাৱস্স সমধিগতত্তা, পৰসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৱেন সম্মদেৱ তস্স পৱত্তিতত্তা ভগৱাৱ ৱিসেসতো মোহতমৱিগমেন থোমেতব্বোতি আহ – ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৱতো পটিৱেধপঞ্ঞা ৱিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
অথ ৱা ভগৱতো ঞাণস্স ঞেয্যপৰিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৱাৱবোধনসমত্থেন অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৱচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স ৱিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণো ভগৱতো মোহতমৱিনাসোতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৱিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৱৰণঞাণং কাৰণোপচাৰেন সসন্তানমোহতমৱিধমনং দট্ঠব্বং. অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সৱাসনপ্পহানমেৱ হি কিলেসানং ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি, পৰসন্তানে পন মোহতমৱিধমনস্স কাৰণভাৱতো অনাৱৰণঞাণং ‘‘মোহতমৱিধমন’’ন্তি ৱুচ্চতীতি.
কিং পন কাৰণং অৱিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৱেকো পহানসম্পত্তিৱসেন ভগৱতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযনিৰৱসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৱচনেনেৱ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতস্স ৱুত্তত্তা. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিৰৱসেসঅৱিজ্জাপহানেন ন পহীযতীতি.
অথ ৱা ৱিজ্জা ৱিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা, নিৰৱসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা সংসাৰপ্পৱত্তিযা চ অৱিজ্জা পধানকাৰণন্তি তব্বিঘাতৱচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৱুত্তো এৱ হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
নৰা চ অমৰা চ নৰামৰা, সহ নৰামৰেহীতি সনৰামৰো, সনৰামৰো চ সো লোকো চাতি সনৰামৰলোকো, তস্স গৰূতি সনৰামৰলোকগৰু, তং সনৰামৰলোকগৰুং. এতেন দেৱমনুস্সানং ৱিয তদৱসিট্ঠসত্তানম্পি যথাৰহং গুণৱিসেসাৱহতায ভগৱতো উপকাৰতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানপ্পধানভাৱো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. ঈদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৱিয নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘সৰাজিকায পৰিসাযা’’তি (চূড়ৱ. ৩৩৬). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰভাজনৱসেন তিৱিধো লোকো, গৰুভাৱস্স পন অধিপ্পেতত্তা গৰুকৰণসমত্থস্সেৱ যুজ্জনতো সত্তলোকস্স ৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৱুচ্চতি. অমৰগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা.
অথ ৱা সমূহত্থো লোকসদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নৰেহীতি সনৰা, সনৰা চ তে অমৰা চাতি সনৰামৰা, তেসং লোকোতি সনৰামৰলোকোতি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. অমৰসদ্দেন চেত্থ ৱিসুদ্ধিদেৱাপি সঙ্গয্হন্তি. তেপি হি মৰণাভাৱতো পৰমত্থতো অমৰা. নৰামৰানংযেৱ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপৰিহৰণপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমগাৰৱট্ঠানং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তি.
সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনূপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিককুটিলাকুটিলতাদি- দোসৰহিতমৱহসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসহিতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধি অনৱজ্জতায সোভনমেৱাতি. অথ ৱা সযম্ভুঞাণেন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো, তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিৰোধগামিনিপটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তিআদিনা (চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ২৭) নযেন অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. অথ ৱা সুন্দৰং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৱ ৱা গতো অধিগতোতি সুগতো, যস্মা ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৱেনেয্যানং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতীতি সুগতো, দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.
পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসা. তা পন নিৰযাদিৱসেন পঞ্চৱিধা. তাহি সকলস্সপি ভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গাধিগমেন অৱিপাকাৰহভাৱকৰণেন নিৱত্তিতত্তা ভগৱা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৱিসংযুত্তোতি আহ – ‘‘গতিৱিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৱতো কত্থচিপি গতিযা অপৰিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৱা ‘‘দেৱাতিদেৱো’’তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ –
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৱত্তনিকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৱতো গতিপৰিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৱ ভগৱা সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসসত্তনিকাযেহি সুপৰিমুত্তো, তং গতিৱিমুত্তং. ৱন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৱা অত্থো.
অথ ৱা গতিৱিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৱন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৱীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো পৰহিতপ্পটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমতো সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৱেদিতব্বা, পৰহিতপ্পটিপত্তি লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো ৱিৰুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো ঞাণপৰিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৱিধা, পৰহিতপ্পটিপত্তি তিৱিধা চ, অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পৰহিতপ্পটিপত্তি, সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পৰহিতপ্পটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং গতিৱিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চসম্পটিৱেধনত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৱসিট্ঠেন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চাপি অত্তহিতসম্পত্তি পৰহিতপ্পটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.
অথ ৱা তীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা হেতুতো, ফলতো, উপকাৰতো চ. তত্থ হেতু মহাকৰুণা, সা পঠমপদেন দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা, পহানসম্পদা, আনুভাৱসম্পদা, ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপ্পহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপ্পটিৱেধনত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা হোন্তি, আনুভাৱসম্পদা ততিযপদেন, ৰূপকাযসম্পদা যথাৱুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা ৱিনা তদভাৱতো. উপকাৰো অনন্তৰং অবাহিৰং কৰিত্ৱা তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মদেসনা. সো সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতীতি. সম্মাগমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসাদিঅন্তদ্ৱযৰহিতায কৰুণাপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগতসদ্দস্স. ইতৰেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণঞ্হেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পৰহিতপ্পটিপত্তিং দস্সেতি, ইতৰেন অত্তহিতসম্পত্তিং. তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং উত্তমৱন্দনেয্যভাৱং অত্তনো চ ৱন্দনকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.
এত্থ চ কৰুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো ভগৱতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদিনা পপঞ্চীযতীতি. কৰুণাগহণেন চ উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন অপগমনং. তথা কৰুণাগহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৱনং. সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিপৰামসনং হোতীতি. তথা কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং, চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৱেসাৰজ্জঞাণং. কৰুণাগহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধাৰণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোড়স ঞাণচৰিযা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি. তথা কৰুণাগহণেন চৰণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তিং. কৰুণাগহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগহণেন পুব্বকাৰিভাৱো, পঞ্ঞাগহণেন কতঞ্ঞুতা. তথা কৰুণাগহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগহণেন পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞাগহণেন সযংতৰণং. তথা কৰুণাগহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি.
সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি তন্নিদানভাৱতো, পঞ্ঞা পৰিযোসানং ততো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো. ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাগহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্বেসং বুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গহণং, অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং? তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.৪; অপ. অট্ঠ. ২.৭.পৰপ্পসাদকত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা);
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি ৱুত্তং.
২. এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৱন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱাতি চ পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপৰকালকিৰিযানিদ্দেসো. ৱন্দেতি কিৰিযানিদ্দেসো. তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৱন্দনকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং অনুত্তৰন্তি চ তব্বিসেসনং.
তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেসো ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধংসিতনিৰৱসেসকিলেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেসো ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).
অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে. তেন ‘‘এৱং গুণৱিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৱা’’তি ৱক্খমানগুণধম্মে সম্ভাৱনং দীপেতি. বুদ্ধভাৱন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা চ. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স বুদ্ধভাৱন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৱিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৱন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৱা. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং, লোকুত্তৰন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ সংসাৰতো চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৱং ৱিৱিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৱা যং অৰিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং ভাৱেত্ৱা, ফলনিব্বানং পন সচ্ছিকত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেৱং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৱহেতুভূতং সব্বদোসমলৰহিতং অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰং পটিৱেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পৰিযত্তিসদ্ধম্মস্সপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অথ ৱা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগঞ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা পৰিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিৰিযাসম্মসনপৰিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা সচ্ছিকত্ৱা’’তি চ ৱুত্তত্তা বুদ্ধকৰধম্মভূতাহি পাৰমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্মসদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. তাপি হি ৱিগতপ্পটিপক্খতায গতমলা, অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণায কতমহাভিনীহাৰো মহাকৰুণাধিৱাসনপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৱিসেসপৰিযোদাতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসানং ভাৱনাপচ্চক্খকৰণেহি কম্মাদীসু অধিগতৱসীভাৱো অচ্ছৰিযাচিন্তেয্যমহানুভাৱো অধিসীলঅধিচিত্তানং পৰমুক্কংসপাৰমিপ্পত্তো ভগৱা পচ্চযাকাৰে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং পেসেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.
এত্থ চ ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন ৱিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন ৱিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৱা পঠমেন খযঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৱেন. পঠমেন ৱা ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰূপমতায. পুৰিমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা বুদ্ধভাৱং উপগতো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুৰিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুৰিমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি. ‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৱদীপনেন ধম্মস্স পৰিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন ৱিপুলপৰিপুণ্ণতং. পঠমেন ৱা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন পভৱসম্পদং. ভাৱেতব্বতায ৱা ধম্মস্স গতমলভাৱো যোজেতব্বো. ভাৱনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৱেন অনুত্তৰভাৱো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিৰিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তৰিকৰণীযাভাৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰোতি. তথা ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি. ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.
৩. এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো. ‘‘তস্স পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওৰসানন্তি পুত্তৱিসেসনং. মাৰসেনমথনানন্তি ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণনিদ্দেসো তেন কিলেসপ্পহানমেৱ ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. তেন চ সতিপি তেসং সত্তৱিসেসভাৱেন অনেকসতসহস্সভাৱে ইমং গণনপৰিচ্ছেদং নাতিৱত্তন্তীতি দস্সেতি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱানতিৱত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অৰিযসঙ্ঘন্তি গুণৱিসিট্ঠসংহতভাৱনিদ্দেসো. তেন অসতিপি অৰিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অৰিযসঙ্ঘভাৱং দস্সেতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱতো.
তত্থ উৰসি ভৱা জাতা সংবদ্ধা চ ওৰসা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্তজতায পিতু সন্তকস্স দাযজ্জস্স ৱিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায ভগৱতো সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স অৰিযধম্মৰতনস্স একন্তেন ভাগিনোতি ওৰসা ৱিয ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা ভগৱতো উৰে ৱাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পৰিযাযেন ওৰসপুত্তাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. সাৱকেহি পৱত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ‘‘ভগৱতো ধম্মদেসনা’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি তংমূলকত্তা লক্খণাদিৱিসেসাভাৱতো চ.
যদিপি অৰিযসাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৱতো ৱিয তদন্তৰাযকৰণত্থং দেৱপুত্তমাৰো, মাৰৱাহিনী ৱা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কাৰণে ৱিমথিতে তেপি ৱিমথিতা এৱ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘মাৰমাৰসেনমথনান’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি একদেসসৰূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা খন্ধাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিয দেৱপুত্তমাৰস্সপি গুণমাৰণে সহাযভাৱূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৱা কিলেসৱাহিনী সতিধম্মৱিচযৱীৰিযসমথাদিগুণপ্পহৰণেহি ওধিসো ৱিমথিতা ৱিহতা ৱিদ্ধস্তা চাতি মাৰসেনমথনা, অৰিযসাৱকা. এতেন তেসং ভগৱতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.
আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন সৰণন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা, অৰিযানং সঙ্ঘোতি অৰিযসঙ্ঘো, অৰিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি ৱা অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অস্স অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা ৱন্দে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱদীপনতো. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভৱসম্পদং দস্সেতি সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো. অথ ৱা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি অৰিযসঙ্ঘস্স ৱিসুদ্ধনিস্সযভাৱদীপনং, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৱদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং, ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসব্ভাৱং দীপেতি. লোকুত্তৰসৰণগমনেন হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা জাতা. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহাৰসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহাৰা হি সম্মাপটিপন্না মাৰং মাৰপৰিসং ৱা অভিৱিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ৱিদ্ধস্তৱিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং দস্সেতি. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপ্পটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অৰিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.
৪. এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তংনিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৱজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬);
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসু এৱ লব্ভন্তীতি.
ৱন্দনাৱ ৱন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং, সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০). ৱন্দনা চেত্থ কাযৱাচাচিত্তেহি তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৱা. পুজ্জভাৱফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৱা. সুৱিহতন্তৰাযোতি সুট্ঠু ৱিহতন্তৰাযো. এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা. তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৱেনাতি বলেন.
৫. এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰকৰণে পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৱ গুণাভিত্থৱনৱসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘এককদুকাদিপটিমণ্ডিতস্সা’’তিআদিমাহ, এককাদীনি অঙ্গানি উপৰূপৰি ৱড্ঢেত্ৱা দেসিতেহি সুত্তন্তেহি পটিমণ্ডিতস্স ৱিসিট্ঠস্সাতি অত্থো. এতেন ‘‘অঙ্গুত্তৰো’’তি অযং ইমস্স আগমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ এককাদিৱসেন দেসিতানি সুত্তানিযেৱ আগমো. কস্স পন এককদুকাদীহি পটিমণ্ডিতভাৱোতি? সচ্চমেতং পৰমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদায পঞ্ঞত্তো আগমো. যথেৱ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে সুত্তন্তি ৱোহাৰো, এৱং সুত্তসমুদাযে আগমোতি ৱোহাৰো. এককাদীহি অঙ্গেহি উপৰূপৰি উত্তৰো অধিকোতি অঙ্গুত্তৰো, আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন, এতস্মা ৱা অত্তত্থপৰত্থাদযোতি আগমো, আদিকল্যাণাদিগুণসম্পত্তিযা উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৱৰিতব্বতো ৱৰো, আগমো চ সো ৱৰো চ সেট্ঠট্ঠেনাতি আগমৱৰো, আগমসম্মতেহি ৱা ৱৰোতি আগমৱৰো. অঙ্গুত্তৰো চ সো আগমৱৰো চাতি অঙ্গুত্তৰাগমৱৰো, তস্স.
পুঙ্গৱা ৱুচ্চন্তি উসভা, অসন্তসনপৰিস্সযসহনস্স পৰিপালনাদিগুণেহি তংসদিসতায ধম্মকথিকা এৱ পুঙ্গৱাতি ধম্মকথিকপুঙ্গৱা, তেসং. হেতূপমাদিপ্পটিমণ্ডিতনানাৱিধদেসনানযৱিচিত্ততায ৱিচিত্তপটিভানজননস্স. সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা; ম. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.গন্থাৰম্ভকথা) পন ‘‘বুদ্ধানুবুদ্ধসংৱণ্ণিতস্সা’’তি ৱুত্তং. বুদ্ধানঞ্হি সচ্চপ্পটিৱেধং অনুগম্ম পটিৱিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৱকাদযো অৰিযা বুদ্ধানুবুদ্ধা. অযম্পি আগমো তেহি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন গুণসংৱণ্ণনাৱসেন চ সংৱণ্ণিতো এৱ. অথ ৱা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ হি তিণ্ণং পিটকানং অত্থৱণ্ণনাক্কমো ভাসিতো, যা ‘‘পকিণ্ণকদেসনা’’তি ৱুচ্চতি. ততো সঙ্গাযনাদিৱসেনেৱ সাৱকেহীতি আচৰিযা ৱদন্তি. ইধ পন ‘‘ধম্মকথিকপুঙ্গৱানং ৱিচিত্তপটিভানজননস্স’’ইচ্চেৱ থোমনা কতা. সংৱণ্ণনাসু চাযং আচৰিযস্স পকতি, যা তংতংসংৱণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৱিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি সুমঙ্গলৱিলাসিনীপপঞ্চসূদনীসাৰত্থপ্পকাসনীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘সদ্ধাৱহগুণস্স, পৰৱাদমথনস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, তস্স গম্ভীৰঞাণেহি ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৱিচিত্তস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.
৬. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৱ অট্ঠকথা, ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮). আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছড়ভিঞ্ঞতায পৰমেন চিত্তৱসীভাৱেন সমন্নাগতত্তা ঝানাদীসু পঞ্চৱিধৱসিতাসব্ভাৱতো চ ৱসিনো, থেৰা মহাকস্সপাদযো, তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেৰাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু. ইমিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনৱিসুদ্ধিং দস্সেতি.
৭. সীহস্স লানতো গহণতো সীহড়ো, সীহকুমাৰো. তংৱংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৱাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহড়ভাৱো ৱেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপৰভাগে হি অসঙ্কৰত্থং সীহড়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেন সা মূলট্ঠকথা সব্বসাধাৰণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন কৰণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৱাহ – ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি. তত্থ দীপৱাসীনন্তি জম্বুদীপৱাসীনং, দীপৱাসীনন্তি ৱা সীহড়দীপৱাসীনং অত্থায সীহড়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.
৮. অপনেত্ৱানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহড়ভাসংঅপনেত্ৱান. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. মনোৰমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৱনিৰুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং ৰমযতীতি. তেনেৱাহ – ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৱিক’’ন্তি, পাড়িগতিযা অনুলোমিকং পাড়িচ্ছাযানুৱিধাযিনিন্তি অত্থো. ৱিগতদোসন্তি অসভাৱনিৰুত্তিভাসন্তৰৰহিতং.
৯. সমযং অৱিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৱিৰোধেন্তো. এতেন অত্থদোসাভাৱমাহ. অৱিৰুদ্ধত্তা এৱ হি থেৰৱাদাপি ইধ পকাসীযিস্সন্তি. থেৰৱংসদীপানন্তি থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰা, মহাকস্সপাদযো, তেহি আগতা আচৰিযপৰম্পৰা থেৰৱংসো. তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেৰৱংসদীপা, মহাৱিহাৰৱাসিনো থেৰা, তেসং. ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নিচ্ছীযতীতি ৱিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদকথা. সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. অথ ৱা ৱিনিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো, যথাৱুত্তত্থৱিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. এতেন মহাকস্সপাদিত্থেৰপৰম্পৰাভতো, ততোযেৱ চ অৱিপৰীতো সণ্হসুখুমো মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.
১০. সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৱলং জম্বুদীপৱাসীনংযেৱ অত্থায, অথ খো সাধুজনানং তোসনত্থঞ্চা’’তি দস্সেতি. তেন চ ‘‘তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনম্পি অত্থাযা’’তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকৰতায তেসম্পি বহূপকাৰত্তা. চিৰট্ঠিতত্থন্তি চিৰট্ঠিতিঅত্থং, চিৰকালাৱট্ঠানাযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৱিপৰীতব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনীতস্স চ উপাযভাৱতো সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিযা সংৱত্ততি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং, অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২১).
১১-১২. যং অত্থৱণ্ণনং কত্থুকামো, তস্সা মহন্তত্তং পৰিহৰিতুং ‘‘সাৱত্থিপভূতীন’’ন্তিআদিমাহ. তেনাহ – ‘‘ন ইধ ৱিত্থাৰকথং কৰিস্সামি, ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামী’’তি চ. তত্থ দীঘস্সাতি দীঘনিকাযস্স. মজ্ঝিমস্সাতি মজ্ঝিমনিকাযস্স. ‘‘সঙ্গীতীনং দ্ৱিন্নং যা মে অত্থং ৱদন্তেনা’’তিপি পাঠো. তত্থপি সঙ্গীতীনং দ্ৱিন্নন্তি দীঘমজ্ঝিমনিকাযানন্তি অত্থো গহেতব্বো. মেতি কৰণত্থে সামিৱচনং, মযাতি অত্থো. সুদন্তি নিপাতমত্তং. হেট্ঠা দীঘস্স মজ্ঝিমস্স চ অত্থং ৱদন্তেন সাৱত্থিপভুতীনং নগৰানং যা ৱণ্ণনা কতা, তস্সা ৱিত্থাৰকথং ন ইধ ভিয্যো কৰিস্সামীতি যোজেতব্বং. যানি চ তত্থ ৱত্থূনি ৱিত্থাৰৱসেন ৱুত্তানি, তেসম্পি ৱিত্থাৰকথং ন ইধ ভিয্যো কৰিস্সামীতি সম্বন্ধো.
১৩. ইদানি ‘‘ন ইধ ৱিত্থাৰকথং কৰিস্সামী’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তস্স অত্থস্স পৱৰং দস্সেতুং – ‘‘সুত্তানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. সুত্তানং যে অত্থা ৱত্থূহি ৱিনা ন পকাসন্তীতি যোজেতব্বং.
১৪. যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৱেন ৱিসুদ্ধিমগ্গো চ গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং কৰোন্তো তত্থ ৱিচাৰিতধম্মে উদ্দেসৱসেন দস্সেতি – ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিৱসেন সীলস্স ৱিত্থাৰকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেৰস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাড়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৱেতি নিৰৱসেসানি যোগকম্মস্স ভাৱনায পৱত্তিট্ঠানানি. চৰিযাৱিধানসহিতোতি ৰাগচৰিতাদীনং সভাৱাদিৱিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো আৰুপ্পসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৱা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি সমাপজ্জনৱসীভাৱপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৱা ৰূপাৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিৰোধসমাপত্তিযো.
১৫. লোকিযলোকুত্তৰভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু আগতনযেন একৱিধাদিনা পঞ্ঞায সংকলেত্ৱা সম্পিণ্ডেত্ৱা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.
১৬. পচ্চযধম্মানং হেতুআদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো, তস্স দেসনা পচ্চযাকাৰদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন ঘনৱিনিব্ভোগস্স সুদুক্কৰতায সণ্হসুখুমা, নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰৰহিতা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৱিচাৰিতাতি আহ – ‘‘সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিচাৰিতত্তা অৱিমুত্ততন্তিমগ্গা.
১৭. ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে, পন-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথায ন ৱিচাৰযিস্সামি পুনৰুত্তিভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
১৮. ইদানি তস্সেৱ অৱিচাৰণস্স একন্তকাৰণং নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৱা’’তি এতেন মজ্ঝভাৱদীপনেন ৱিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধাৰণট্ঠকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদযো ৱিয অসাধাৰণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৱিসেসতো’’তি চ ইদং ৱিনযাভিধম্মানম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গো যথাৰহং অত্থৱণ্ণনা হোতি এৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং.
১৯. ইচ্চেৱাতি ইতি এৱ. তম্পীতি ৱিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি মনোৰথপূৰণিযা. এত্থ চ ‘‘সীহড়দীপং আভতা’’তিআদিনা অত্থপ্পকাসনস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৱাসীনমত্থায সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, অপনেত্ৱান ততোহং, সীহড়ভাস’’ন্তিআদিনা. ‘‘সাৱত্থিপভুতীন’’ন্তিআদিনা চ কৰণপ্পকাৰং. হেট্ঠিমনিকাযেসু ৱিসুদ্ধিমগ্গে চ ৱিচাৰিতানং অত্থানং অৱিচাৰণম্পি হি ইধ কৰণপ্পকাৰো এৱাতি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. ৰূপাদিৱগ্গৱণ্ণনা
নিদানৱণ্ণনা
ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনৱসেনেৱ হোতীতি পঠমং তাৱ নিপাতসুত্তৱসেন ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ অঙ্গুত্তৰাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘অঙ্গুত্তৰাগমস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং ৱচনে, ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো অঙ্গুত্তৰাগমো নাম নিপাতসুত্তৱসেন এৱং ৱিভাগোতি অত্থো. অথ ৱা তত্থাতি ‘‘অঙ্গুত্তৰনিস্সিতং অত্থ’’ন্তি এতস্মিং ৱচনে যো অঙ্গুত্তৰাগমো ৱুত্তো, সো নিপাতসুত্তাদিৱসেন এদিসোতি অত্থো.
ইদানি তং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণিতুকামো অত্তনো সংৱণ্ণনায পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন পৱত্তভাৱদস্সনত্থং ‘‘তস্স নিপাতেসু…পে… ৱুত্তং নিদানমাদী’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপৰিযোসানেসু অন্তৰন্তৰা চ সম্বন্ধৱসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকাৰৱচনং সঙ্গহিতং হোতি. সঙ্গীযমানস্স অত্থস্স মহন্ততায পূজনীযতায চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৱত্তিকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. যো লোকিযেহি উপোগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি, স্ৱাযমেত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকো গন্থো ৱেদিতব্বো. ন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৱিয অজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৱাহ – ‘‘এৱং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি.
১. ‘‘সা পনেসা’’তিআদিনা বাহিৰনিদানে ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা ইদানি অব্ভন্তৰনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণিতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে পদানি পদৱিভাগং তদত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং পিণ্ডত্থাদিনিদস্সনৱসেন চ সংৱণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৱিভাগোতি পদানং ৱিসেসো, ন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো, পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহা পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘জেতস্স ৱনং জেতৱন’’ন্তিআদিনা সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.
অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱং-সদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱং-সদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি, এৱমাদীনী’’তিআদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দা চ. তথা হি ৱিধযুত্তগতসদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (দী. নি. ১.২৪৪; পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে.
ননু চ ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দোতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হি এৱং-সদ্দো আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৱং ব্যাখো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭; চূড়ৱ. ৬৫), ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি (ধ. প. ৫৩) উপমাদিউদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথা হি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তিসপ্পুৰিসূপনিস্সযসদ্ধম্মস্সৱনযোনিসোমনসিকাৰভোগসম্পত্তি- আদিদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা. তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি ‘‘এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্তুং যুত্তং, সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ – ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসো এৱাতি ৱুত্তং – ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতাতি এত্থ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং, যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং.
এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং, সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. এৱং, ভন্তেতি খোতিআদীসু পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰেন নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৱুত্তো, তেন ‘‘এৱং, ভন্তে, সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তে’’তি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ‘‘যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহী’’তি ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো এৱং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি নিদস্সনত্থো ৱুত্তো. এৱং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৱসেন ‘‘নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ – ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.
নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱট্টতিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা. নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকতাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন পধানাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন চ অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো. সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.
ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি. ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্থুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন চ দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. পাৰাযনৱগ্গো, ৱত্থুগাথা ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একমেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ – ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.
ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি, ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰুজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নং অত্থানং একৱিসযত্তা, ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.
‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযং ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানভেদং সন্ধাযাহ – ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.
কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৱ তং তমত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি আহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং – ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.
সুতসদ্দসন্নিট্ঠানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং – ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং সোতদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱকাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ – ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৱধাৰণেন নিযামতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৱাতি নিযামেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি সুতন্তি অস্সুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং – ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ সম্মদেৱাতি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা – ‘‘কৰীযতী’’তি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱন-সদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.
এৱং সৱনহেতুসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহি তং দস্সেতুং – ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকাৰেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং, মযাতি কত্তুঅত্থে.
এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদস্সিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুতসদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং – ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.