.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তৰনিকাযে

দুকনিপাত-টীকা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. কম্মকাৰণৱগ্গো

১. ৱজ্জসুত্তৱণ্ণনা

১. দুকনিপাতস্স পঠমে পহাৰসাধনত্থন্তি দণ্ডপ্পহাৰস্স সুখসিদ্ধি-অত্থং. কঞ্জিতো নিব্বত্তং কঞ্জিযং, আৰনালং, যং বিলঙ্গন্তিপি ৱুচ্চতি, তং যত্থ সিঞ্চতি, সা কঞ্জিযউক্খলিকা বিলঙ্গথালিকা, তংসদিসং কাৰণং বিলঙ্গথালিকং. সীসকটাহং উপ্পাটেত্ৱাতি অযোগুড়প্পৱেসপ্পমাণং ছিদ্দং কত্ৱা. সঙ্খমুণ্ডকম্মকাৰণন্তি সঙ্খং ৱিয মুণ্ডকৰণং কম্মকাৰণং. ৰাহুমুখকম্মকাৰণন্তি ৰাহুমুখগতসূৰিযসদিসকম্মকাৰণং.

জোতিমালিকন্তি জোতিমালৱন্তং কম্মকাৰণং. হত্থপজ্জোতিকন্তি হত্থস্স পজ্জোতনকম্মকাৰণং. এৰকৱত্তকম্মকাৰণন্তি এৰকৱত্তসদিসে সৰীৰতো চম্মৱত্তে উপ্পাটনকম্মকাৰণং. চীৰকৱাসিককম্মকাৰণন্তি সৰীৰতো উপ্পাটিতৱত্তচীৰকেহি নিৱাসাপনকম্মকাৰণং. তং কৰোন্তা যথা গীৱতো পট্ঠায ৱদ্ধে কন্তিত্ৱা কটিযং ঠপেন্তি, এৱং গোপ্ফকতো পট্ঠায কন্তিত্ৱাপি কটিযমেৱ ঠপেন্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কটিতো পট্ঠায কন্তিত্ৱা গোপ্ফকেসু ঠপেন্তী’’তি ৱুত্তং. এণেয্যককম্মকাৰণন্তি এণিমিগসদিসকম্মকাৰণং. অযৱলযানি দত্ৱাতি অযৱলযানি পটিমুঞ্চিত্ৱা. অযসূলানি কোট্টেন্তীতি কপ্পৰজণ্ণুককোটীসু অযসূলানি পৱেসেন্তি. তন্তি তং তথাকতকম্মকাৰণং সত্তং.

বড়িসমংসিকন্তি বলিসেহি মংসুপ্পাটনকম্মকাৰণং. কহাপণিকন্তি কহাপণমত্তসো ছিন্দনকম্মকাৰণং. কোট্টেন্তীতি ছিন্দন্তি. খাৰাপতচ্ছিকন্তি তচ্ছেত্ৱা খাৰাপসিঞ্চনকম্মকাৰণং. পলিঘপৰিৱত্তিকন্তি পলিঘস্স ৱিয পৰিৱত্তনকম্মকাৰণং. একাবদ্ধং কৰোন্তি অযসূলস্স কোট্টনেন. পলালপীঠকন্তি পলালপীঠস্স ৱিয সৰীৰস্স সংৱেল্লনকম্মকাৰণং. কাৰণিকাতি ঘাতনকাৰকা. পলালৱট্টিং ৱিয কত্ৱাতি যথা পলালপীঠং কৰোন্তা পলালং ৱট্টিং কত্ৱা সংৱেল্লনৱসেন পুন ৱেঠেন্তি, এৱং কৰোন্তীতি অত্থো. ছাতকসুনখেহীতি খুদ্দকেহি কোলেয্যকসুনখেহি. তে হি বলৱন্তা জৱযোগা সূৰা চ হোন্তি. সহস্সভণ্ডিকন্তি সহস্সত্থৱিকং.

যাহন্তি যং অহং. যন্তি চ কাৰণৱচনং. তেনাহ ‘‘যেন অহ’’ন্তি. ছিন্নমূলকেতি তণ্হামূলস্স উচ্ছিন্নত্তা সঞ্ছিন্নমূলকে.

ৱজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পধানসুত্তৱণ্ণনা

২. দুতিযে উভতোব্যূড়্হসঙ্গামপ্পৱেসনসদিসন্তি যুদ্ধত্থায উভতোৰাসিকতচতুৰঙ্গিনিসেনামজ্ঝপ্পৱেসনসদিসং. দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমানমাহূতি এত্থ কথং পনীদমুভযং সমানং? জীৱিতৱিনাসভীৰুকো হি যুজ্ঝিতুং ন সক্কোতি, ভোগক্খযভীৰুকো দানং দাতুং ন সক্কোতি. ‘‘জীৱিতঞ্চ ৰক্খিস্সামি, যুজ্ঝিস্সামী’’তি হি ৱদন্তো ন যুজ্ঝতি, জীৱিতে পন আলযং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘হত্থপাদাদিচ্ছেদো ৱা হোতু মৰণং ৱা, গণ্হিস্সামেতং ইস্সৰিয’’ন্তি উস্সহন্তোৱ যুজ্ঝতি. ‘‘ভোগে চ ৰক্খিস্সামি, দানঞ্চ দস্সামী’’তি ৱদন্তোপি ন দদাতি, ভোগেসু পন আলযং পিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘মহাদানং দস্সামী’’তি উস্সহন্তোৱ দেতি. এৱং দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমং হোতি. কিঞ্চ ভিয্যো – অপ্পাপি সন্তা বহুকে জিনন্তি, যথা চ যুদ্ধে অপ্পকাপি ৱীৰপুৰিসা বহুকে ভীৰুপুৰিসে জিনন্তি, এৱং সদ্ধাদিসম্পন্নো অপ্পকম্পি দানং দদন্তো বহুৱিধং লোভদোসইস্সামচ্ছৰিযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিভেদং তপ্পটিপক্খং অভিভৱতি, বহুঞ্চ দানৱিপাকং অধিগচ্ছতি. এৱম্পি দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমানং. তেনাহ ‘‘অপ্পম্পি চে সদ্দহানো দদাতি, তেনেৱ সো হোতি সুখী পৰত্থা’’তি.

অগাৰস্স হিতং কসিগোৰক্খাদি অগাৰিযং, তং নত্থি এত্থাতি অনগাৰিযং, পব্বজ্জাতি আহ ‘‘অগাৰস্স…পে… অনগাৰিযং পব্বজ্জ’’ন্তি. সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থাযাতি এত্থ চত্তাৰো উপধী – কামুপধি, খন্ধুপধি, কিলেসুপধি, অভিসঙ্খাৰুপধীতি. কামাপি হি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (অ. নি. ৯.৩৪) এৱং ৱুত্তস্স সুখস্স, তদস্সাদনিমিত্তস্স ৱা দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো উপধীযতি এত্থ সুখন্তি ইমিনা ৱচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৱুচ্চন্তি. খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, অভিসঙ্খাৰাপি ভৱদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো ‘‘উপধী’’তি ৱুচ্চন্তি. সব্বেসং উপধীনং পটিনিস্সগ্গো পহানং এত্থাতি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গং, নিব্বানং. তেনাহ ‘‘সব্বেসং খন্ধূপধি…পে… নিব্বানস্স অত্থাযা’’তি.

পধানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তপনীযসুত্তৱণ্ণনা

৩. ততিযে তপনীযাতি এত্থ কত্তুঅত্থে অনীয-সদ্দোতি আহ ‘‘তপন্তীতি তপনীযা’’তি. তপন্তীতি ৱিবাধেন্তি, ৱিহেঠেন্তীতি অত্থো. তপনং ৱা দুক্খং, দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ তস্স উপ্পাদনেন চেৱ অনুবলপ্পদানেন চ হিতাতি তপনীযা. অথ ৱা তপন্তি তেনাতি তপনং, অনুতাপো, ৱিপ্পটিসাৰোতি অত্থো. তস্স হেতুভাৱতো হিতাতি তপনীযা. অনুসোচতীতি ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা কতাকতং অনুগম্ম সোচতি. সোচনঞ্হি কতত্তা চ হোতি অকতত্তা চ. তথা চেৱ পাড়িযং ৱিভত্তং. নন্দযক্খাদীনং ৱত্থূনি পাকটানীতি তানি অদস্সেত্ৱা দ্ৱেভাতিকৱত্থুং দস্সেন্তো ‘‘তে কিৰা’’তি আদিমাহ. তত্থ তেতি দ্ৱে ভাতৰো. পুন কিং মগ্গসীতি পুন কিং ইচ্ছসি.

তপনীযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উপঞ্ঞাতসুত্তৱণ্ণনা

৫. পঞ্চমে ইমঞ্হি ধম্মদ্ৱযন্তি কুসলেসু ধম্মেসু অসন্তুট্ঠিতা, পধানস্মিং অনোসক্কনসঙ্খাতং ধম্মদ্ৱযং. ইমিনাতি ‘‘অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ৱচনেন. ইমং দীপেতীতি ‘‘যাৱ সো উপ্পজ্জতি, ন তাৱাহং সন্তুট্ঠো অহোসি’’ন্তি এতং পৰিযন্তং কত্ৱা ৱক্খমানত্থং দীপেতি. পধানস্মিন্তি ৱীৰিযাৰম্ভে. ইমমত্থন্তি ‘‘পধানস্মিঞ্চা’’তিআদিনা ৱুত্তমত্থং. ৱীৰিযপ্পৱাহে ৱত্তমানে অন্তৰা এৱ পটিগমনং নিৱত্তনং পটিৱানং, তদস্স অত্থীতি পটিৱানী, ন পটিৱানী অপ্পটিৱানী, তস্স ভাৱো অপ্পটিৱানিতা, অনোসক্কনাতি আহ ‘‘অপ্পটিৱানিতাতি অপ্পটিক্কমনা অনোসক্কনা’’তি. তত্থ অনোসক্কনাতি অপ্পটিনিৱত্তি.

আগমনীযপটিপদাতি সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতা পুব্বভাগপটিপত্তি. সা হি আগচ্ছন্তি ৱিসেসমধিগচ্ছন্তি এতায, আগচ্ছতি ৱা ৱিসেসাধিগমো এতাযাতি আগমনীযা, সা এৱ পটিপজ্জিতব্বতো পটিপদাতি আগমনীযপটিপদা. অপ্পটিৱানপধানন্তি ওসক্কনাৰহিতপ্পধানং, অন্তৰা অনোসক্কিত্ৱা কতৱীৰিযন্তি অত্থো.

উপঞ্ঞাতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সংযোজনসুত্তৱণ্ণনা

৬. ছট্ঠে সংযোজনানং হিতা পচ্চযভাৱেনাতি সংযোজনিযা, তেভূমকা ধম্মা. তেনাহ ‘‘দসন্নং সংযোজনান’’ন্তিআদি. সংযোজনিযে ধম্মে অস্সাদতো অনুপস্সতি সীলেনাতি অস্সাদানুপস্সী, তস্স ভাৱো অস্সাদানুপস্সিতা. নিব্বিদানুপস্সিতাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উক্কণ্ঠনৱসেনাতি সংযোজনিযেসু তেভূমকধম্মেসু নিব্বিন্দনৱসেন. জননং জাতি, খন্ধানং পাতুভাৱোতি আহ ‘‘জাতিযাতি খন্ধনিব্বত্তিতো’’তি, খন্ধানং তত্থ তত্থ ভৱে অপৰাপৰং নিব্বত্তিতোতি অত্থো. খন্ধপৰিপাকো একভৱপৰিযাপন্নানং খন্ধানং পুৰাণভাৱো. একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধৱিচ্ছেদৱসেন খন্ধানং ভেদো ইধ মৰণন্তি আহ ‘‘মৰণেনাতি খন্ধভেদতো’’তি. অন্তোনিজ্ঝানং চিত্তসন্তাপো. পৰিদেৱো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৱাচাৱিপ্পলাপো. সো চ সোকসমুট্ঠানোতি আহ ‘‘তন্নিস্সিতলালপ্পিতলক্খণেহি পৰিদেৱেহী’’তি. লালপ্পিতং ৱাচাৱিপ্পলাপো, সো চ অত্থতো সদ্দোযেৱ.

দুক্খন্তি ইধ কাযিকং দুক্খং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘কাযপটিপীড়নদুক্খেহী’’তি. মনোৱিঘাতদোমনস্সেহীতি মনসো ৱিঘাতকৰেহি দোমনস্সেহি. ব্যাপাদসম্পযোগেন মনসো ৱিহননৰসঞ্হি দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো যথা ‘‘ভুসমাদানং উপাদান’’ন্তি, সো চ অত্থতো ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৱিতো দোসোযেৱ. কাযচিত্তানঞ্হি আযাসনৱসেন দোসস্সেৱ পৱত্তিআকাৰো উপাযাসোতি ৱুচ্চতি সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো. তং চুদ্দসহি অকুসলচেতসিকেহি অঞ্ঞো একো চেতসিকধম্মোতি একে. যং ৱিসাদোতি চ ৱদন্তি.

সংযোজনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. কণ্হসুত্তৱণ্ণনা

৭. সত্তমে যথা ‘‘কণ্হা গাৱী’’তিআদীসু কাড়ৱণ্ণেন সমন্নাগতা ‘‘কণ্হা’’তি ৱুচ্চতি, ন এৱং কাড়ৱণ্ণতায ধম্মা ‘‘কণ্হা’’তি ৱুচ্চন্তি, অথ খো কণ্হাভিজাতিনিব্বত্তিহেতুতো অপ্পভস্সৰভাৱকৰণতো ৱা ‘‘কণ্হা’’তি ৱুচ্চন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ন কাড়ৱণ্ণতাযা’’তিআদিমাহ. কণ্হতাযাতি কণ্হাভিজাতিতায. কণ্হাভিজাতীতি চ অপাযা ৱুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. সৰসেনাতি সভাৱেন. ন হিৰীযতি ন লজ্জতীতি অহিৰিকো, পুগ্গলো, চিত্তং, তং সম্পযুত্তধম্মসমুদাযো ৱা. তস্স ভাৱো অহিৰিক্কন্তি ৱত্তব্বে একস্স ক-কাৰস্স লোপং কত্ৱা অহিৰিকন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অহিৰিকন্তি অহিৰিকভাৱো’’তি. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তাপী, পুগ্গলো, যথাৱুত্তধম্মসমুদাযো ৱা, তস্স ভাৱো অনোত্তপ্পন্তি আহ ‘‘অনোত্তাপিভাৱো’’তি.

কণ্হসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সুক্কসুত্তৱণ্ণনা

৮. অট্ঠমে ‘‘সুক্কং ৱত্থ’’ন্তিআদীসু ৱিয ন ৱণ্ণসুক্কতায ধম্মানং সুক্কতা, অথ খো সুক্কাভিজাতিহেতুতো পভস্সৰভাৱকৰণতো চাতি দস্সেন্তো ‘‘ন ৱণ্ণসুক্কতাযা’’তিআদিমাহ. সুক্কতাযাতি সুক্কাভিজাতিতায. হিৰী পাপধম্মে গূথং ৱিয পস্সন্তী জিগুচ্ছতীতি আহ ‘‘পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিৰী’’তি. ওত্তপ্পং তে উণ্হং ৱিয পস্সন্তং ততো ভাযতীতি ৱুত্তং ‘‘ভাযনলক্খণং ওতপ্প’’ন্তি. ইদঞ্চ হিৰোত্তপ্পং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযোগী পাপতো ৱিমুখভূতঞ্চ, তস্মা নেসং ইদং নানাকৰণং – অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিৰী, লোকাধিপতি ওতপ্পং. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পন্তি.

তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, ৱযং, সূৰভাৱং, বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. কথং? ‘‘পাপকৰণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৱট্টাদীনং কম্মং, মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং তাৱ জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকৰণং নামেতং দহৰেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৱযে ঠিতস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকৰণং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, মাদিসস্স সূৰভাৱসম্পন্নস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং, মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি, সমুট্ঠাপেন্তো চ হিৰিং নিস্সায পাপকম্মং ন কৰোতি.

কথং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং? ‘‘সচে ত্ৱং পাপকম্মং কৰিস্সসি, চতূসু পৰিসাসু গৰহপ্পত্তো ভৱিস্সসি, ততো তং সীলৱন্তো সব্ৰহ্মচাৰী ৱিৱজ্জিস্সন্তী’’তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নিস্সায পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং.

কথং অত্তাধিপতি হিৰী? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ‘‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতধৰস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’’ন্তি পাপং ন কৰোতি. এৱং অত্তাধিপতি হিৰী. তেনাহ ভগৱা ‘‘সো অত্তানংযেৱ অধিপতিং কৰিত্ৱা অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).

কথং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো লোকং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ‘‘সচে খো ত্ৱং পাপকম্মং কৰেয্যাসি, সব্ৰহ্মচাৰিনো তাৱ তং জানিস্সন্তি, মহিদ্ধিকা মহানুভাৱা লোকে চ সমণব্ৰাহ্মণা দেৱতা চ, তস্মা তে ন যুত্তং পাপং কাতু’’ন্তি পাপকম্মং ন কৰোতি. যথাহ – ‘‘মহা খো পনাযং লোকসন্নিৱাসো, মহন্তস্মিং খো পন লোকসন্নিৱাসে সন্তি সমণব্ৰাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পৰচিত্তৱিদুনো. তে দূৰতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং জানন্তি, তেপি মং এৱং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ, ভো, ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো সমানো ৱোকিণ্ণো ৱিহৰতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি. সন্তি দেৱতা ইদ্ধিমন্তিনিযো দিব্বচক্খুকা পৰচিত্তৱিদুনিযো, তা দূৰতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং জানন্তি, তাপি মং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ, ভো, ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো সমানো ৱোকিণ্ণো ৱিহৰতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি…পে… সো লোকংযেৱ অধিপতিং কৰিত্ৱা অকুসলং…পে… পৰিহৰতী’’তি. এৱং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং.

লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতাতি এত্থ লজ্জাতি লজ্জনাকাৰো, তেন সভাৱেন সণ্ঠিতা হিৰী. ভযন্তি অপাযভযং, তেন সভাৱেন সণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. তদুভযং পাপপৰিৱজ্জনে পাকটং হোতি. তত্থ যথা দ্ৱীসু অযোগুড়েসু একো সীতলো ভৱেয্য গূথমক্খিতো, একো উণ্হো আদিত্তো. তেসু যথা সীতলং গূথমক্খিতত্তা জিগুচ্ছন্তো ৱিঞ্ঞুজাতিকো ন গণ্হাতি, ইতৰং ডাহভযেন. এৱং পণ্ডিতো লজ্জায জিগুচ্ছন্তো পাপং ন কৰোতি, ওত্তপ্পেন অপাযভযভীতো পাপং ন কৰোতি, এৱং লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং.

কথং সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং? একচ্চো হি জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণাতি এৱং চতূহি কাৰণেহি তত্থ গাৰৱেন সপ্পতিস্সৱলক্খণং হিৰিং সমুট্ঠাপেত্ৱা পাপং ন কৰোতি. একচ্চো অত্তানুৱাদভযং, পৰানুৱাদভযং, দণ্ডভযং, দুগ্গতিভযন্তি এৱং চতূহি কাৰণেহি ৱজ্জতো ভাযন্তো ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. এত্থ চ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা হিৰোত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৱেন ৱুত্তা, ন পন নেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযোগো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং, পাপভযং ৱা অলজ্জনং অত্থীতি. এৱমেত্থ ৱিত্থাৰতো অত্থৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা.

সুক্কসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. চৰিযসুত্তৱণ্ণনা

৯. নৱমে লোকন্তি সত্তলোকং. সন্ধাৰেন্তীতি আচাৰসন্ধাৰণৱসেন ধাৰেন্তি. ঠপেন্তীতি মৰিযাদাযং ঠপেন্তি. ৰক্খন্তীতি আচাৰসন্ধাৰণেন মৰিযাদাযং ঠপেত্ৱা ৰক্খন্তি. গৰুচিত্তীকাৰৱসেন ন পঞ্ঞাযেথাতি গৰুং কত্ৱা চিত্তে কৰণৱসেন ন পঞ্ঞাযেথ, অযমাচাৰো ন লব্ভেয্য. মাতুচ্ছাতি ৱাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো. তেন মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱাতি ইমে সঙ্গণ্হাতি. তত্থ মাতু ভগিনী মাতুচ্ছা. মাতুলভৰিযা মাতুলানী. গৰূনং দাৰা মহাপিতুচূড়পিতুজেট্ঠভাতুআদীনং গৰুট্ঠানিযানং ভৰিযা. যথা অজেড়কাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যথা অজেড়কাদযো তিৰচ্ছানা হিৰোত্তপ্পৰহিতা মাতাতি সঞ্ঞং অকত্ৱা ভিন্নমৰিযাদা সব্বত্থ সম্ভেদেন ৱত্তন্তি, এৱমযং মনুস্সলোকো যদি লোকপালধম্মা ন ভৱেয্যুং, সব্বত্থ সম্ভেদেন ৱত্তেয্য. যস্মা পনিমে লোকপালকধম্মা লোকং পালেন্তি, তস্মা নত্থি সম্ভেদোতি.

চৰিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ৱস্সূপনাযিকসুত্তৱণ্ণনা

১০. দসমে অপঞ্ঞত্তাতি অননুঞ্ঞাতা, অৱিহিতা ৱা. ৱস্সেতি ৱস্সাৰত্তং সন্ধায ৱদতি, উতুৱস্সেতি হেমন্তং সন্ধায. একিন্দ্ৰিযং জীৱং ৱিহেঠেন্তাতি ৰুক্খলতাদীসু জীৱসঞ্ঞিতায এৱমাহংসু. একিন্দ্ৰিযন্তি চ কাযিন্দ্ৰিযং অত্থীতি মঞ্ঞমানা ৱদন্তি. সঙ্ঘাতং আপাদেন্তাতি ৱিনাসং আপাদেন্তা. সংকসাযিস্সন্তীতি অপ্পোস্সুক্কা নিবদ্ধৱাসং ৱসিস্সন্তি. অপৰজ্জুগতায আসাড়্হিযা উপগন্তব্বাতি এত্থ অপৰজ্জু গতায অস্সাতি অপৰজ্জুগতা, তস্সা অপৰজ্জুগতায অতিক্কন্তায, অপৰস্মিং দিৱসেতি অত্থো, তস্মা আসাড়্হিপুণ্ণমায অনন্তৰে পাটিপদদিৱসে উপগন্তব্বাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. মাসগতায আসাড়্হিযা উপগন্তব্বাতি মাসো গতায অস্সাতি মাসগতা, তস্সা মাসগতায অতিক্কন্তায, মাসে পৰিপুণ্ণেতি অত্থো. তস্মা আসাড়্হিপুণ্ণমতো পৰায পুণ্ণমায অনন্তৰে পাটিপদদিৱসে উপগন্তব্বাতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱস্সূপনাযিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মকাৰণৱগ্গৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা নিট্ঠিতা.

২. অধিকৰণৱগ্গৱণ্ণনা

১১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে অপ্পটিসঙ্খানে ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং, উপপৰিক্খনপঞ্ঞাযেতং নামং. ৱীৰিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নং বলং ভাৱনাবলং. ৱীৰিযুপত্থম্ভেন হি কুসলভাৱনা বলৱতী থিৰা উপ্পজ্জতি, তথা উপ্পন্না বলৱতী কুসলভাৱনা বলৱন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৱুচ্চন্তি. অত্থতো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং ভাৱনাবলং? যা কুসলানং ধম্মানং আসেৱনা ভাৱনা বহুলীকম্মং, ইদং ৱুচ্চতি ভাৱনাবলং. সত্তপি বোজ্ঝঙ্গা ভাৱনাবল’’ন্তি (ধ. স. ১৩৬১).

অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পনীযট্ঠেন. দুৰভিভৱনট্ঠেনাতি দুৰভিভৱনীযট্ঠেন. অনজ্ঝোমদ্দনট্ঠেনাতি অধিভৱিত্ৱা অনৱমদ্দনট্ঠেন. এতানীতি এতানি যথাৱুত্তানি দ্ৱেপি বলানি. এতদগ্গং নাগতন্তি ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং বলানং যদিদং ভাৱনাবল’’ন্তি এৱমেত্থ এতদগ্গং নাগতন্তি অত্থো.

১২. দুতিযে ৱিৱেকং নিস্সিতন্তি ৱিৱেকনিস্সিতং, যথা ৱা ৱিৱেকৱসেন পৱত্তং ঝানং ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ৱিৱেকৱসেন পৱত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ‘‘ৱিৱেকনিস্সিতো’’তি দট্ঠব্বো. নিস্সযট্ঠো চ ৱিপস্সনামগ্গানং ৱসেন মগ্গফলানং ৱেদিতব্বো, অসতিপি ৱা পুব্বাপৰভাৱে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পচ্চযেন সমুপ্পাদনং ৱিয অৱিনাভাৱিধম্মব্যাপাৰা নিস্সযনভাৱনা সম্ভৱন্তীতি. ‘‘তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱত্ৱা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতস্স অৱচনং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তিআদিনা ইধ ভাৱেতব্বানং সম্বোজ্ঝঙ্গানং ৱুত্তত্তা. ভাৱিতবোজ্ঝঙ্গস্স হি সচ্ছিকাতব্বা বলবোজ্ঝঙ্গা, তেসং কিচ্চং পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকো. অজ্ঝাসযতোতি ‘‘নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সামী’’তি পৱত্তঅজ্ঝাসযতো. যদিপি হি ৱিপস্সনাক্খণে সঙ্খাৰাৰম্মণং চিত্তং, সঙ্খাৰেসু পন আদীনৱং দিস্ৱা তপ্পটিপক্খে নিব্বানে নিন্নতায অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতো হোতি উণ্হাভিভূতস্স পুগ্গলস্স সীতনিন্নচিত্ততা ৱিয.

‘‘পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পীতি একে’’তি ৱত্ৱা তত্থ যথাৱুত্তৱিৱেকত্তযতো অঞ্ঞং ৱিৱেকদ্ৱযং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তে হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঝানক্খণে তাৱ কিচ্চতো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং, ৱিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতং ভাৱেতীতি ৱত্তব্বং ‘‘এৱাহং অনুত্তৰং ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি তত্থ নিন্নজ্ঝাসযতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তেসং মতেনা’’তিআদি. হেট্ঠা কসিণজ্ঝানগ্গহণেন আৰুপ্পানম্পি গহণং দট্ঠব্বং, তস্মা ‘‘এতেসং ঝানান’’ন্তি ইমিনাপি তেসং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. যস্মা পহানৱিনযো ৱিয ৱিৰাগনিৰোধাপি ইধাধিপ্পেতৱিৱেকেন অত্থতো নিব্বিসিট্ঠা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এস নযো ৱিৰাগনিস্সিতন্তিআদীসূ’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিৱেকত্থা এৱ হি ৱিৰাগাদযো’’তি.

ৱোস্সগ্গ-সদ্দো পৰিচ্চাগত্থো পক্খন্দনত্থো চাতি ৱোস্সগ্গস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. ৱোস্সজ্জনঞ্হি পহানং ৱিস্সট্ঠভাৱেন নিৰোধনপক্খন্দনম্পি চ. তস্মা ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৱসেন মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন পটিপক্খস্স পহানং ৱোস্সগ্গো, তথা ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে আৰম্মণকৰণেন ৱিস্সট্ঠসভাৱতা ৱোস্সগ্গোতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘তত্থ পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো’’তিআদি. অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি অযং মিস্সকৱসেন ৱুত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যথাৱুত্তেন পকাৰেনাতি তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানপ্পকাৰেন তন্নিন্নতদাৰম্মণপ্পকাৰেন চ. পুব্বে ৱোস্সগ্গৱচনস্সেৱ অত্থস্স ৱুত্তত্তা আহ ‘‘সকলেন ৱচনেনা’’তি. পৰিণমন্তন্তি ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গতন্নিন্নপ্পকাৰেন পৰিণমন্তং. পৰিণতন্তি মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদতদাৰম্মণপ্পকাৰেন পৰিণতং. পৰিণামো নাম ইধ পৰিপাকোতি আহ ‘‘পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চা’’তি. পৰিপাকো চ আসেৱনলাভেন লদ্ধসামত্থিযস্স কিলেসে পৰিচ্চজিতুং নিব্বানং পক্খন্দিতুং তিক্খৱিসদভাৱো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. এস নযোতি য্ৱাযং নযো ‘‘ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৱুত্তো, সেসেসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এসেৱ নযো, এৱং তত্থ নেতব্বন্তি অত্থো.

‘‘ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদীসু লব্ভমানমত্থং সামঞ্ঞতো দস্সেত্ৱা ইদানি ইধাধিপ্পেতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বসঙ্খতেহীতি সব্বেহি পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মেহি. সব্বেসন্তি সঙ্খতধম্মানং. ৱিৱেকং আৰম্মণং কত্ৱাতি নিব্বানসঙ্খাতং ৱিৱেকং আৰম্মণং কত্ৱা. তঞ্চ খোতি তদেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং.

১৩. ততিযে চিত্তেকগ্গত্থাযাতি চিত্তসমাধানত্থায, দিট্ঠধম্মে সুখৱিহাৰাযাতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো ৱুত্তো. সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱানং ৱসেন হেতং ৱুত্তং. তে হি সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৱসং ৱিহৰিস্সামা’’তি ইচ্চেৱ কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তি. ৱিপস্সনাপাদকত্থাযাতিআদীসু পন সেক্খপুথুজ্জনা ‘‘সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সমাহিতেন চিত্তেন ৱিপস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তা ৱিপস্সনাপাদকত্থায ভাৱেন্তি.

যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ২.৭০; ৫.৮৩৪, ৮৪২) ৱুত্তনযা অভিঞ্ঞাযো পত্থেন্তা নিব্বত্তেন্তি, তে অভিঞ্ঞাপাদকত্থায ভাৱেন্তি. যে অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘সত্তাহং অচিত্তা হুত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে নিৰোধং নিব্বানং পত্ৱা সুখং ৱিহৰিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে নিৰোধপাদকত্থায ভাৱেন্তি. যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘অপৰিহীনজ্ঝানা ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে ভৱৱিসেসত্থায ভাৱেন্তি.

যুত্তং তাৱ চিত্তেকগ্গতায ভৱৱিসেসত্থতা ৱিয ৱিপস্সনাপাদকত্থতাপি চতুক্কজ্ঝানসাধাৰণাতি তেসং ৱসেন ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি ৱচনং, অভিঞ্ঞাপাদকত্থতা পন নিৰোধপাদকত্থতা চ চতুত্থস্সেৱ ঝানস্স আৱেণিকা, সা কথং চতুক্কজ্ঝানসাধাৰণা ৱুত্তাতি? পৰম্পৰাধিট্ঠানভাৱতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি কাৰণকাৰণন্তি যথা ‘‘তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি.

১৪. চতুত্থে সসকস্স উপ্পতনং ৱিয হোতীতি পথৱিজিগুচ্ছনসসকস্স উপ্পতনং ৱিয হোতি. তত্থাযং অত্থসল্লাপিকা উপমা – পথৱী কিৰ সসকং আহ – ‘‘হে সসকা’’তি. সসকো আহ – ‘‘কো এসো’’তি. কস্মা মমেৱ উপৰি সব্বইৰিযাপথে কপ্পেন্তো উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তো মং ন জানাসীতি? সুট্ঠু তযা অহং দিট্ঠো, মযা অক্কন্তট্ঠানঞ্হি অঙ্গুলগ্গেহি ফুট্ঠট্ঠানং ৱিয হোতি, ৱিস্সট্ঠউদকং অপ্পমত্তকং, কৰীসং কটকফলমত্তং, হত্থিঅস্সাদীহি পন অক্কন্তট্ঠানম্পি মহন্তং, পস্সাৱোপি নেসং ঘটমত্তো, উচ্চাৰোপি পচ্ছিমত্তো হোতি, অলং ময্হং তযাতি উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে পতিতো. ততো নং পথৱী আহ – ‘‘অহো দূৰং গতোপি ননু ময্হংযেৱ উপৰি পতিতোসী’’তি? সো পুন তং জিগুচ্ছন্তো উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞত্থ পতিতো. এৱং ৱস্সসহস্সম্পি উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পতমানো সসকো নেৱ পথৱিযা অন্তং পাপুণিতুং সক্কোতি. ন কোটিন্তি ন পুব্বকোটিং. ইতৰেসন্তি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপদপৰমানং.

১৫. পঞ্চমে সমথেহি অধিকৰীযতি ৱূপসম্মতীতি অধিকৰণং, অট্ঠাৰস ভেদকৰৱত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নো ৱিৱাদোযেৱ ৱিৱাদাধিকৰণং. ‘‘ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং অনুৱদন্তি সীলৱিপত্তিযা ৱা’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২১৫) চতস্সো ৱিপত্তিযো নিস্সায উপ্পন্নো অনুৱাদোযেৱ অনুৱাদাধিকৰণং. পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকৰণং. ‘‘সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকৰণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ২১৫) ৱচনতো আপত্তিযেৱ আপত্তাধিকৰণং. ‘‘যা সঙ্ঘস্স কিচ্চযতা কৰণীযতা অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্ম’’ন্তি (চূড়ৱ. ২১৫) এৱমাগতং চতুব্বিধং সঙ্ঘকিচ্চং কিচ্চাধিকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

১৬. ছট্ঠে অপাকটনামোতি ‘‘সেলো, কূটদন্তো’’তিআদিনা অনভিঞ্ঞাতো. যেন ৱা কাৰণেনাতি হেতুম্হি ইদং কৰণৱচনং. হেতুঅত্থো হি কিৰিযাকাৰণং, ন কৰণং ৱিয কিৰিযত্থো, তস্মা নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিৰিযাতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থমেৱেতং কৰণৱচনং যুত্তং, ন কৰণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৱুত্তং ‘‘যেন ৱা কাৰণেনা’’তি. অৱিভাগতো সততং পৱত্তিতনিৰতিসযসাদুৱিপুলামতৰসসদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহাৰুক্খেন ভগৱা উপমিতো. সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ হি ৰুক্খস্স সাদুফলতা গহিতাতি. উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তো. সম্পত্তকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি চ ৱত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতোতি ৱুত্তং হোতী’’তি, উপগতোতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৱুত্তো, ততো উপগতট্ঠানতো.

যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৱা ‘‘কচ্চি তে, ব্ৰাহ্মণ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, এৱং সোপি ব্ৰাহ্মণো তদনুকৰণেন ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৱত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং. একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায সমানতং. খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰং সৰীৰযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৱতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি আহাৰাদিপ্পটিবদ্ধৱুত্তিকং চিৰপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসৰোগাদিআবাধাভাৱেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিকাভাৱেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুৰূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৱিহাৰসম্ভৱেন কচ্চি ফাসুৱিহাৰো অত্থীতি সব্বত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

বলপ্পত্তা পীতি পীতিযেৱ. তৰুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদং জনেতি কৰোতীতি সম্মোদনীকং, তদেৱ সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো’’তি আহ. সৰিতব্বভাৱতোতি অনুস্সৰিতব্বভাৱতো. ‘‘সৰণীয’’ন্তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং. সুয্যমানসুখতোতি আপাথগতমধুৰতং আহ, অনুস্সৰিযমানসুখতোতি ৱিমদ্দৰমণীযতং. ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতাযাতি সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন তস্সা কথায ৱচনচাতুৰিযমাহ. অত্থপৰিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিৰুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পৰিযাযেহীতি অনেকেহি কাৰণেহি.

অতিদূৰঅচ্চাসন্নপ্পটিক্খেপেন নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৱকংসতো উভিন্নং পসাৰিতহত্থাসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৱং পসাৰেত্ৱাতি গীৱং পৰিৱট্টনৱসেন পসাৰেত্ৱা.

এতদৱোচাতি এতং ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতূ’’তিআদিপুচ্ছাৱচনং অৱোচ. তেনেৱ ‘‘এতদৱোচা’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা দুৱিধা হি পুচ্ছাতিআদিনা পুচ্ছাৱিভাগং দস্সেতি. তত্থ অগাৰে নিযুত্তো অগাৰিকো, তস্স পুচ্ছা অগাৰিকপুচ্ছা. অগাৰিকতো অঞ্ঞো অনগাৰিকো পব্বজ্জূপগতো, তস্স পুচ্ছা অনগাৰিকপুচ্ছা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ ‘‘জনকো হেতু, পগ্গাহকো পচ্চযো. অসাধাৰণো হেতু, সাধাৰণো পচ্চযো. সভাগো হেতু, অসভাগো পচ্চযো. পুব্বকালিকো হেতু, সহপৱত্তো পচ্চযো’’তিআদিনা হেতুপচ্চযা ৱিভজ্জ ৱুচ্চন্তি. ইধ পন ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খৱে, মহাভূতা হেতু চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) ৱিয হেতুপচ্চযসদ্দা সমানত্থাতি দস্সেন্তো ‘‘উভযম্পেতং কাৰণৱেৱচনমেৱা’’তি আহ. ৱিসমচৰিযাতি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো.

অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা, ৱিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তথা হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি উপৰি ৱুত্তং. অভিক্কন্ততৰোতি অতিৱিয কন্ততৰো মনোৰমো, তাদিসো চ সুন্দৰো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দৰে দিস্সতী’’তি. কোতি দেৱনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো? মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৱৰূপায দেৱিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পৰিৱাৰেন পৰিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৱিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৱিয কন্তেন কমনীযেন অভিৰূপেন. ৱণ্ণেনাতি ছৱিৱণ্ণেন সৰীৰৱণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি দস দিসা পভাসেন্তো, চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একালোকং কৰোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিৰূপেতি উড়াৰৰূপে সম্পন্নৰূপে.

‘‘চোৰো, চোৰো; সপ্পো, সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং. ‘‘ৱিজ্ঝ, ৱিজ্ঝ; পহৰ, পহৰা’’তিআদীসু কোধে. ‘‘সাধু, সাধূ’’তিআদীসু (ম. নি. ৩২৭.সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং. ‘‘গচ্ছ, গচ্ছ; লুনাহি, লুনাহী’’তিআদীসু তুৰিতে. ‘‘আগচ্ছ, আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে. ‘‘বুদ্ধো, বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৱং. ২.৪৪) অচ্ছৰে. ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু হাসে. ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৫৩; সং. নি. ২.৬৩) সোকে. ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫; চূড়ৱ. ৩৩২) পসাদে. চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্তো. তেন গৰহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘পাপো, পাপো’’তিআদীসু গৰহাযং. ‘‘অভিৰূপক, অভিৰূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে দট্ঠব্বং.

নযিদং আমেডিতৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং, অথ খো অত্থদ্ৱযৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকৱসেন ৱুত্তং, তং পন ভগৱতো ৱচনং ধম্মস্স দেসনাতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং ‘‘ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা’’তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. দোসনাসনতোতি ৰাগাদিকিলেসৱিধমনতো. গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু পধানভূতে তাৱ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৱুত্তং. সদ্ধাপমুখা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপমুখা লোকুত্তৰা.

সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো, সভাৱনিৰুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৱিঞ্ঞেয্যসদ্দপ্পযোগতায উত্তানপদতো, সণ্হসুখুমভাৱেন দুৱিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীৰত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুৰসদ্দপ্পযোগতায কণ্ণসুখতো, ৱিপুলৱিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৱিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো, থম্ভসাৰম্ভনিম্মদ্দনেন অপৰৱম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপ্পৱত্তিযা পৰেসং ৰাগপৰিড়াহাদিৱূপসমনেন কৰুণাসীতলতো, কিলেসন্ধকাৰৱিধমনেন পঞ্ঞাৱদাততো. কৰৱীকৰুতমঞ্জুতায আপাথৰমণীযতো, পুব্বাপৰাৱিৰুদ্ধসুৱিসুদ্ধত্থতায ৱিমদ্দক্খমতো. আপাথৰমণীযতায এৱং সুয্যমানসুখতো, ৱিমদ্দক্খমতায হিতজ্ঝাসযপ্পৱত্তিততায চ ৱীমংসিযমানহিততো. এৱমাদীহীতি আদি-সদ্দেন সংসাৰচক্কনিৱত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো, মিচ্ছাৱাদৱিগমনতো, সম্মাৱাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধৰণতো, কুসলমূলসংৰোপনতো, অপাযদ্ৱাৰপিধানতো, সগ্গমোক্খদ্ৱাৰৱিৱৰণতো, পৰিযুট্ঠানৱূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাতনতোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৱেনেৱ হেট্ঠামুখজাতং. উপৰিমুখন্তি উদ্ধংমুখং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৱিৱটং কৰেয্য. হত্থে গহেত্ৱাতি ‘‘পুৰত্থাভিমুখো উত্তৰাভিমুখো ৱা গচ্ছা’’তিআদীনি অৱত্ৱা হত্থে গহেত্ৱা ‘‘নিস্সন্দেহং এস মগ্গো, এৱং গচ্ছেয্যা’’তি ৱদেয্য. কাড়পক্খচাতুদ্দসীতি কাড়পক্খে চাতুদ্দসী.

নিক্কুজ্জিতং আধেয্যস্স অনাধাৰভূতং ভাজনং আধাৰভাৱাপাদনৱসেন উক্কুজ্জেয্য. হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৱিমুখং, অধোমুখঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৱং পদদ্ৱযং যথাৰহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা নীৱৰণভাৱতো, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৱিসেসং পটিচ্ছাদিকা সত্তে মিচ্ছাভিনিৱেসনৱসেনাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৱা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৱ হি তদুভযপ্পটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৱিকৰোন্তেনা’’তি ৱুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং.এতেহি পৰিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপ্পটিচ্ছন্নৱিৱৰণাদিউপমোপমিতব্বাকাৰেহি.

পসন্নকাৰন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কাৰং. সৰণন্তি পটিসৰণং. তেনাহ ‘‘পৰাযণ’’ন্তি. পৰাযণভাৱো চ অনত্থনিসেধনেন অত্থসম্পটিপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৱিধাতা’’তি. অঘস্সাতি দুক্খতোতি ৱদন্তি, পাপতোতি পন অত্থো যুত্তো. নিস্সক্কে চেতং সামিৱচনং. এত্থ চ নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৱিয দ্ৱিকম্মকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ‘‘ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামী’’তি ৱত্তুং ন সক্কা. ‘‘সৰণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৱত্তব্বং. ইতি-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তস্স চাযমত্থো – গমনঞ্চ তদধিপ্পাযেন ভজনং জাননং ৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভজামীতিআদীসু পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৱচনং. ভজনং ৱা সৰণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং. সেৱনং সন্তিকাৱচৰতা. পযিৰুপাসনং ৱত্তপ্পটিৱত্তকৰণেন উপট্ঠানন্তি এৱং সব্বথাপি অনঞ্ঞসৰণতংযেৱ দীপেতি. ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স বুজ্ঝামীতি অযমত্থো কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘যেসং হী’’তিআদি.

অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধেতি পদদ্ৱযেনপি ফলট্ঠা এৱ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতীতি ৱুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৱুচ্চতি, নিপ্পৰিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৱ তথা ৱত্তব্বা, ন ইতৰে সম্মত্তনিযামোক্কমনাভাৱতো. তথা হি তে এৱ ৱুত্তা ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতী’’তি. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৱিনিমুত্তিসম্ভৱো. অক্খাযতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) সুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৱিত্থাৰো’’তি ৱা ইমিনা. এত্থ চ অৰিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানং তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৱ নিপ্পৰিযাযেন ধম্মোতি ৱুত্তো. নিব্বানঞ্হি আৰম্মণপচ্চযভূতং লভিত্ৱা অৰিযমগ্গো তদত্থসিদ্ধিযা সংৱত্ততি, তথাপি যস্মা অৰিযফলানং ‘‘তায সদ্ধায অৱূপসন্তাযা’’তিআদিৱচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতায নিয্যানপৰিযোসানতায চ. পৰিযত্তিধম্মস্স পন নিয্যানিকধম্মসমধিগমহেতুতাযাতি ইমিনা পৰিযাযেন ৱুত্তনযেন ধম্মভাৱো লব্ভতি এৱ. স্ৱাযমত্থো পাঠাৰুড়্হো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিমাহ.

কামৰাগো ভৱৰাগোতি এৱমাদিভেদো সব্বোপি ৰাগো ৱিৰজ্জতি পহীযতি এতেনাতি ৰাগৱিৰাগোতি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স সোকস্স চ তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পৰিক্খীণত্তা অনেজমসোকন্তি ফলং কথিতং. অপ্পটিকূলন্তি অৱিৰোধদীপনতো কেনচি অৱিৰুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৱা অত্থো. পগুণৰূপেন পৱত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৱিভাৱনতো ৱা পগুণং. সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা.

দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৭; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) চ এৱং ৱুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৱেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি ঘটিতো, সমেতোতি অত্থো. অৰিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূৰে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৱ. অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তেতি তে পুৰিসযুগৱসেন চত্তাৰোপি পুগ্গলৱসেন অট্ঠেৱ অৰিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৱিতায ধম্মদসা. তীণি ৱত্থূনি সৰণন্তি গমনেন তিক্খত্তুং গমনেন চ তীণি সৰণগমনানি. পটিৱেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৱাচায পৱেদেসি.

সৰণগমনস্স ৱিসযপ্পভেদফলসংকিলেসভেদানং ৱিয কত্তুৱিভাৱনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি সৰণগমনেসু অত্থকোসল্লত্থং ‘‘সৰণং, সৰণগমনং, যো চ সৰণং গচ্ছতি, সৰণগমনপ্পভেদো, সৰণগমনফলং, সংকিলেসো, ভেদোতি অযং ৱিধি ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং তেন ৱিনা সৰণগমনস্সেৱ অসম্ভৱতো. কস্মা পনেত্থ ৱোদানং ন গহিতং, ননু ৱোদানৱিভাৱনাপি তত্থ কোসল্লায হোতীতি? সচ্চমেতং, তং পন সংকিলেসগ্গহণেন অত্থতো দীপিতং হোতীতি ন গহিতং. যানি হি নেসং সংকিলেসকাৰণানি অঞ্ঞাণাদীনি, তেসং সব্বেন সব্বং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদনেন, উপ্পন্নানঞ্চ পহানেন ৱোদানং হোতীতি.

হিংসত্থস্স ধাতুসদ্দস্স ৱসেনেতং পদং দট্ঠব্বন্তি ‘‘হিংসতীতি সৰণ’’ন্তি ৱত্ৱা তং পন হিংসনং কেসং, কথং, কস্স ৱাতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সৰণগতান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ভযন্তি ৱট্টভযং. সন্তাসন্তি চিত্তুত্ৰাসং. তেনেৱ চেতসিকদুক্খস্স গহিতত্তা দুক্খন্তি কাযিকং দুক্খং. দুগ্গতিপৰিকিলেসন্তি দুগ্গতিপৰিযাপন্নং সব্বম্পি দুক্খং. তযিদং সব্বং পৰতো ফলকথায আৱি ভৱিস্সতি. এতন্তি সৰণন্তি পদং. এৱং অৱিসেসতো সৰণসদ্দস্স পদত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসেসতো দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. হিতে পৱত্তনেনাতি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪, ৬৯) অত্থে নিযোজনেন. অহিতা নিৱত্তনেনাতি ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পাপকো ৱিপাকো অভিসম্পৰায’’ন্তিআদিনা আদীনৱদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো নিৱত্তনেন. ভযং হিংসতীতি হিতাহিতেসু অপ্পৱত্তিপ্পৱত্তিহেতুকং ব্যসনং অপ্পৱত্তিকৰণেন ৱিনাসেতি বুদ্ধো. ভৱকন্তাৰা উত্তাৰণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো. ইতৰো অস্সাসদানেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি যোজনা. কাৰানন্তি দানৱসেন পূজাৱসেন চ উপনীতানং সক্কাৰানং. ৱিপুলফলপ্পটিলাভকৰণেন সত্তানং ভযং হিংসতি সঙ্ঘো অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ইমিনাপি পৰিযাযেনাতি ইমিনাপি ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তেন কাৰণেন.

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৱং পৱত্তো তত্থ ৰতনত্তযে পসাদো তপ্পসাদো, তদেৱ ৰত্তনত্তযং গৰু এতস্সাতি তগ্গৰু, তব্ভাৱো তগ্গৰুতা, তপ্পসাদো চ তগ্গৰুতা চ তপ্পসাদতগ্গৰুতা. তাহি তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি. ৱিধুতদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৱিহতকিলেসো. তদেৱ ৰতনত্তযং পৰাযণং গতি তাণং লেণন্তি এৱং পৱত্তিযা তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং সৰণন্তি গচ্ছতি এতেনাতি. তংসমঙ্গীতি তেন যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো. এৱং উপেতীতি এৱং ভজতি সেৱতি পযিৰুপাসতি, এৱং ৱা জানাতি বুজ্ঝতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ পসাদগ্গহণেন লোকিযসৰণগমনমাহ. তঞ্হি পসাদপ্পধানং. গৰুতাগহণেন লোকুত্তৰং. অৰিযা হি ৰতনত্তযগুণাভিঞ্ঞতায পাসাণচ্ছত্তং পিয গৰুং কত্ৱা পস্সন্তি, তস্মা তপ্পসাদেন ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিহতকিলেসো, তগ্গৰুতায সমুচ্ছেদৱসেনাতি যোজেতব্বং অগাৰৱকৰণহেতূনং সমুচ্ছিন্দনতো. তপ্পৰাযণতা পনেত্থ তগ্গতিকতাতি তায চতুব্বিধম্পি ৱক্খমানং সৰণগমনং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অৱিসেসেন ৱা পসাদগৰুতা জোতিতাতি পসাদগ্গহণেন অৱেচ্চপ্পসাদস্স ইতৰস্স চ গহণং, তথা গৰুতাগহণেনাতি উভযেনপি উভযং সৰণগমনং যোজেতব্বং.

মগ্গক্খণে ইজ্ঝতীতি যোজনা. নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱাতি এতেন অত্থতো চতুসচ্চাধিগমো এৱ লোকুত্তৰসৰণগমনন্তি দস্সেতি. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন, মগ্গধম্মো ভাৱনাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝিযমানোযেৱ সৰণগমনত্তং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৱকগোচৰভূতা পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন, তথা অৰিযসঙ্ঘগুণা. তেনাহ ‘‘কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি. ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৱ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৱিয পটিপাটিযা অসম্মোহপ্পটিৱেধেন পটিৱিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. যে পন ৱদন্তি ‘‘ন সৰণগমনং নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা পৱত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৱ হোতি একচ্চানং তেৱিজ্জাদীনং লোকিযৱিজ্জাদযো ৱিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৱ সৰণগমনং সিযা, ন লোকুত্তৰং, তঞ্চ অযুত্তং দুৱিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা.

তন্তি লোকিযসৰণগমনং. সদ্ধাপটিলাভো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনা. সদ্ধামূলিকাতি যথাৱুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা. সম্মাদিট্ঠি বুদ্ধসুবুদ্ধতং, ধম্মসুধম্মতং, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ লোকিযাৱবোধৱসেনেৱ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো. সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠীতি এতেন সদ্ধূপনিস্সযা যথাৱুত্তলক্খণা পঞ্ঞা লোকিযসৰণগমনন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৱুচ্চতী’’তি. দিট্ঠিযেৱ অত্তনো পচ্চযেহি উজু কৰীযতীতি কত্ৱা, দিট্ঠি ৱা উজু কৰীযতি এতেনাতি দিট্ঠিজুকম্মং, তথাপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো’’তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমসম্মাদিট্ঠিগ্গহণং পন চিত্তুপ্পাদস্স তপ্পধানতাযাতি দট্ঠব্বং. সদ্ধাপটিলাভোতি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদাৰকাদীনং ৱিয ঞাণৱিপ্পযুত্তং সৰণগমনং দস্সেতি, সম্মাদিট্ঠীতি ইমিনা ঞাণসম্পযুত্তং সৰণগমনং.

তযিদং লোকিযং সৰণগমনং. অত্তা সন্নিয্যাতীযতি অপ্পীযতি পৰিচ্চজীযতি এতেনাতি অত্তসন্নিয্যাতনং, যথাৱুত্তং দিট্ঠিজুকম্মং. তং ৰতনত্তযং পৰাযণং পটিসৰণং এতস্সাতি তপ্পৰাযণো, পুগ্গলো চিত্তুপ্পাদো ৱা, তস্স ভাৱো তপ্পৰাযণতা, যথাৱুত্তং দিট্ঠিজুকম্মমেৱ. সৰণন্তি অধিপ্পাযেন সিস্সভাৱং অন্তেৱাসিকভাৱং উপগচ্ছতি এতেনাতি সিস্সভাৱূপগমনং. সৰণগমনাধিপ্পাযেনেৱ পণিপততি এতেনাতি পণিপাতো. সব্বত্থ যথাৱুত্তদিট্ঠিজুকম্মৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তপৰিচ্চজনন্তি সংসাৰদুক্খনিস্সৰণত্থং অত্তনো অত্থভাৱস্স পৰিচ্চজনং. এস নযো সেসেসুপি. বুদ্ধাদীনংযেৱাতি অৱধাৰণং অত্তসন্নিয্যাতনাদীসুপি তত্থ তত্থ ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি তদঞ্ঞনিৱত্তনং কতং হোতি.

এৱং অত্তসন্নিয্যাতনাদীনি একেন পকাৰেন দস্সেত্ৱা ইদানি অপৰেহিপি পকাৰেহি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেন পৰিযাযন্তৰেহিপি অত্তসন্নিয্যাতনং কতমেৱ হোতি অত্থস্স অভিন্নত্তাতি দস্সেতি. আড়ৱকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সাতাগিৰিহেমৱতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চেতে আড়ৱকাদযো মগ্গেনেৱ আগতসৰণগমনা, কথং তেসং তপ্পৰাযণতাসৰণগমনং ৱুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসৰণগমনেহিপি ‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামি…পে… সুধম্মতং (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪). তে মযং ৱিচৰিস্সাম, গামা গামং নগা নগং…পে… সুধম্মত’’ন্তি (সু. নি. ১৮২) চ তেহি তপ্পৰাযণতাকাৰস্স পৱেদিতত্তা তথা ৱুত্তং.

সো পনেস ঞাতি…পে… ৱসেনাতি এত্থ ঞাতিৱসেন, ভযৱসেন, আচৰিযৱসেন, দক্খিণেয্যৱসেনাতি পচ্চেকং ‘‘ৱসেনা’’তি পদং যোজেতব্বং. তত্থ ঞাতিৱসেনাতি ঞাতিভাৱৱসেন. এৱং সেসেসুপি. দক্খিণেয্যপণিপাতেনাতি দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপতনেনাতি অত্থো. ইতৰেহীতি ঞাতিভাৱাদিৱসপ্পৱত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. ইতৰেহীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱন্দতীতি পণিপাতস্স লক্খণৱচনং. এৱৰূপন্তি দিট্ঠধম্মিকং সন্ধায ৱদতি. সম্পৰাযিকঞ্হি নিয্যানিকং ৱা অনিয্যানিকং ৱা অনুসাসনিং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৱ কৰোতীতি অধিপ্পাযো. সৰণগমনপ্পভেদোতি সৰণগমনৱিভাগো.

অৰিযমগ্গো এৱ লোকুত্তৰং সৰণগমনন্তি আহ ‘‘চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফল’’ন্তি. সব্বদুক্খক্খযোতি সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স অনুপ্পাদনিৰোধো. এতন্তি ‘‘চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি (ধ. প. ১৯০) এৱং ৱুত্তং অৰিযসচ্চানং দস্সনং.

নিচ্চতো অনুপগমনাদিৱসেনাতি নিচ্চন্তি অগ্গহণাদিৱসেন. অট্ঠানন্তি হেতুপ্পটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপ্পটিক্খেপো. উভযেনপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সোতাপন্নো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি (দী. নি. ১.৭৬, ৭৯) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহৱূপসমনত্থং মত্তহত্থিপৰিতাসিতো ৱিয চোক্খব্ৰাহ্মণো উক্কাৰভূমিং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাৰে কসিণাদিপঞ্ঞত্তিসঙ্গহত্থং ‘‘সঙ্খাৰ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. ইমেসুপি ঠানেসু চতুভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো তেভূমকৱসেনেৱ ৱা. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গাহৱসেন গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি.

মাতৰন্তিআদীসু জনিকা মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতো খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং, পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযভাৱস্স চ ফলদস্সনত্থং এৱং ৱুত্তং. পদুট্ঠচিত্তোতি ৱধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং সঙ্ঘং ‘‘কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮) এৱং ৱুত্তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ভিন্দেয্য. অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৱং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো.

ন তে গমিস্সন্তি অপাযন্তি তে বুদ্ধং সৰণং গতা তন্নিমিত্তং অপাযং ন গমিস্সন্তি, দেৱকাযং পন পৰিপূৰেস্সন্তীতি অত্থো. দসহি ঠানেহীতি দসহি কাৰণেহি. অধিগণ্হন্তীতি অধিভৱন্তি.

ৱেলামসুত্তাদিৱসেনাতি এত্থ ‘‘কৰীসস্স চতুত্থভাগপ্পমাণানং চতুৰাসীতিসহস্সসঙ্খানং সুৱণ্ণপাতিৰূপিযপাতিকংসপাতীনং যথাক্কমং ৰূপিযসুৱণ্ণহিৰঞ্ঞপূৰানং সব্বালঙ্কাৰপ্পটিমণ্ডিতানং চতুৰাসীতিযা হত্থিসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা অস্সসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ৰথসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ধেনুসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা কঞ্ঞাসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ৱত্থকোটিসহস্সানং, অপৰিমাণস্স চ খজ্জভোজ্জাদিভেদস্স আহাৰস্স পৰিচ্চজনৱসেন সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি নিৰন্তৰং পৱত্তৱেলামমহাদানতো একস্স সোতাপন্নস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং. ততো সতং সোতাপন্নানং দিন্নদানতো একস্স সকদাগামিনো, ততো একস্স অনাগামিনো, ততো একস্স অৰহতো, ততো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স, ততো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ততো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং, ততো চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৱিহাৰকৰণং, ততো সৰণগমনং মহপ্ফলতৰ’’ন্তি ইমমত্থং পকাসেন্তস্স ৱেলামসুত্তস্স (অ. নি. ৯.২০) ৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং, গহপতি, ৱেলামো ব্ৰাহ্মণো দানং অদাসি মহাদানং, যো একং দিট্ঠিসম্পন্নং ভোজেয্য, ইদং ততো মহপ্ফলতৰ’’ন্তিআদি (অ. নি. ৯.২০). ৱেলামসুত্তাদীতি আদি-সদ্দেন অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অঞ্ঞাণং ৱত্থুত্তযস্স গুণানং অজাননং তত্থ সম্মোহো, ‘‘বুদ্ধো নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৱিচিকিচ্ছা সংসযো. মিচ্ছাঞাণং তস্স গুণানং অগুণভাৱপৰিকপ্পনেন ৱিপৰীতগ্গাহো. আদি-সদ্দেন অনাদৰাগাৰৱাদীনং সঙ্গহো. ন মহাজুতিকন্তি ন উজ্জলং, অপৰিসুদ্ধং অপৰিযোদাতন্তি অত্থো. ন মহাৱিপ্ফাৰন্তি অনুড়াৰং. সাৱজ্জোতি দিট্ঠিতণ্হাদিৱসেন সদোসো. লোকিযং সৰণগমনং সিক্খাসমাদানং ৱিয অগ্গহিতকালপৰিচ্ছেদং জীৱিতপৰিযন্তমেৱ হোতি, তস্মা তস্স খন্ধভেদেন ভেদোতি আহ ‘‘অনৱজ্জো কালকিৰিযাযা’’তি. সোতি অনৱজ্জো সৰণগমনভেদো. সতিপি অনৱজ্জত্তে ইট্ঠফলোপি ন হোতীতি আহ ‘‘অফলো’’তি. কস্মা? অৱিপাকত্তা. ন হি তং অকুসলন্তি.

কো উপাসকোতি সৰূপপুচ্ছা, তস্মা ‘‘কিংলক্খণো উপাসকো’’তি ৱুত্তং হোতি. কস্মাতি হেতুপুচ্ছা. তেন কেন পৱত্তিনিমিত্তেন উপাসকসদ্দো তস্মিং পুগ্গলে নিৰুড়্হোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কস্মা উপাসকোতি ৱুচ্চতী’’তি. সদ্দস্স অভিধেয্যো পৱত্তিনিমিত্তং তদত্থস্স তব্ভাৱকাৰণং. কিমস্স সীলন্তি কীদিসং অস্স উপাসকস্স সীলং, কিত্তকেন সীলেনাযং সীলসম্পন্নো নাম হোতীতি অত্থো. কো আজীৱোতি কো অস্স সম্মাআজীৱো? সো পন মিচ্ছাজীৱস্স পৰিৱজ্জনেন হোতীতি সোপি ৱিভজীযতীতি. কা ৱিপত্তীতি কা সীলস্স, আজীৱস্স ৱা ৱিপত্তি. অনন্তৰস্স হি ৱিধি ৱা পটিসেধো ৱাতি. কা সম্পতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

যো কোচীতি খত্তিযাদীসু যো কোচি. তেন সৰণগমনমেৱেত্থ কাৰণং, ন জাতিআদিৱিসেসোতি দস্সেতি. উপাসনতোতি তেনেৱ সৰণগমনেন তত্থ চ সক্কচ্চকিৰিযায আদৰগাৰৱবহুমানাদিযোগেন পযিৰুপাসনতো. ৱেৰমণিযোতি ৱেৰং ৱুচ্চতি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যং, তস্স মণনতো হননতো ৱিনাসনতো ৱেৰমণিযো, পঞ্চ ৱিৰতিযো ৱিৰতিপ্পধানত্তা তস্স সীলস্স. তেনেৱাহ ‘‘পটিৱিৰতো হোতী’’তি.

মিচ্ছাৱণিজ্জাতি ন সম্মাৱণিজ্জা অযুত্তৱণিজ্জা অসাৰুপ্পৱণিজ্জা. পহাযাতি অকৰণেনেৱ পজহিত্ৱা. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. তেন অঞ্ঞম্পি অধম্মিকং জীৱিকং পটিক্খিপতি. সমেনাতি অৱিসমেন. তেন কাযৱিসমাদিদুচ্চৰিতং ৱজ্জেত্ৱা কাযসমাদিনা সুচৰিতেন আজীৱং দস্সেতি. সত্থৱণিজ্জাতি আযুধভণ্ডং কত্ৱা ৱা কাৰেত্ৱা ৱা যথাকতং ৱা পটিলভিত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. সত্তৱণিজ্জাতি মনুস্সৱিক্কযো. মংসৱণিজ্জাতি সূনকাৰাদযো ৱিয মিগসূকৰাদিকে পোসেত্ৱা মংসং সম্পাদেত্ৱা ৱিক্কযো. মজ্জৱণিজ্জাতি যং কিঞ্চি মজ্জং যোজেত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. ৱিসৱণিজ্জাতি ৱিসং যোজেত্ৱা ৱিসং গহেত্ৱা ৱা তস্স ৱিক্কযো. তত্থ সত্থৱণিজ্জা পৰোপৰোধনিমিত্ততায অকৰণীযা ৱুত্তা. সত্তৱণিজ্জা অভুজিস্সভাৱকৰণতো, মংসৱিসৱণিজ্জা ৱধহেতুতো, মজ্জৱণিজ্জা পমাদট্ঠানতো.

তস্সেৱাতি পঞ্চৱেৰমণিলক্খণস্স সীলস্স চেৱ পঞ্চমিচ্ছাৱণিজ্জালক্খণস্স আজীৱস্স চ. ৱিপত্তীতি ভেদো পকোপো চ. যাযাতি যায পটিপত্তিযা. চণ্ডালোতি উপাসকচণ্ডালো. মলন্তি উপাসকমলং. পটিকুট্ঠোতি উপাসকনিহীনো. বুদ্ধাদীসু কম্মকম্মফলেসু চ সদ্ধাৱিপৰিযাযো অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো, যথাৱুত্তেন অস্সদ্ধিযেন সমন্নাগতো অস্সদ্ধো. যথাৱুত্তসীলৱিপত্তিআজীৱৱিপত্তিৱসেন দুস্সীলো. ‘‘ইমিনা দিট্ঠাদিনা ইদং নাম মঙ্গলং হোতী’’তি – এৱং বালজনপৰিকপ্পিতকোতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন সমন্নাগতো কোতূহলমঙ্গলিকো. মঙ্গলং পচ্চেতীতি দিট্ঠমঙ্গলাদিভেদং মঙ্গলমেৱ পত্তিযাযতি. নো কম্মন্তি কম্মস্সকতং নো পত্তিযাযতি. ইতো বহিদ্ধাতি ইতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা বাহিৰকসমযে. দক্খিণেয্যং পৰিযেসতীতি দুপ্পটিপন্নং দক্খিণাৰহসঞ্ঞী গৱেসতি. পুব্বকাৰং কৰোতীতি দানমাননাদিকং কুসলকিৰিযং পঠমতৰং কৰোতি. এত্থ চ দক্খিণেয্যপৰিযেসনপুব্বকাৰে একং কত্ৱা পঞ্চ ধম্মা ৱেদিতব্বা.

ৱিপত্তিযং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সম্পত্তি ৱেদিতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – চতুন্নম্পি পৰিসানং ৰতিজননট্ঠেন উপাসকোৱ ৰতনং উপাসকৰতনং. গুণসোভাকিত্তিসদ্দসুগন্ধতাহি উপাসকোৱ পদুমং উপাসকপদুমং. তথা উপাসকপুণ্ডৰীকো.

আদিম্হীতি আদিঅত্থে. কোটিযন্তি পৰিযন্তকোটিযং. ৱিহাৰগ্গেনাতি ওৱৰককোট্ঠাসেন, ‘‘ইমস্মিং গব্ভে ৱসন্তানং ইদং নাম ফলং পাপুণাতী’’তিআদীনা তং তং ৱসনট্ঠানকোট্ঠাসেনাতি অত্থো. অজ্জতন্তি অজ্জ ইচ্চেৱ অত্থো.

পাণেহি উপেতন্তি ইমিনা তস্স সৰণগমনস্স আপাণকোটিকতং দস্সেন্তো ‘‘যাৱ মে জীৱিতং পৱত্ততী’’তিআদীনি ৱত্ৱা পুন জীৱিতেনপি তং ৱত্থুত্তযং পটিপূজেন্তো সৰণগমনং ৰক্খামীতি উপ্পন্নং তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. পাণেহি উপেতন্তি হি যাৱ মে পাণা ধৰন্তি, তাৱ সৰণং উপেতং. উপেন্তো চ ন ৱাচামত্তেন ন একৱাৰং চিত্তুপ্পাদমত্তেন, অথ খো পাণানং পৰিচ্চজনৱসেনপি যাৱজীৱং উপেতন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

১৭-১৯. সত্তমে জাণুস্সোণীতি নেতং তস্স মাতাপিতূহি কতং নামং, অপিচ খো ঠানন্তৰপ্পটিলাভলদ্ধন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘জাণুস্সোণীতি ঠানন্তৰং কিৰা’’তিআদি. একং ঠানন্তৰন্তি একং পুৰোহিতট্ঠানং. উণ্হীসআদিককুধভণ্ডেহি সদ্ধিং লদ্ধং তথা চস্স ৰঞ্ঞা দিন্নন্তি ৱদন্তি. তেনাহ ‘‘ৰঞ্ঞো সন্তিকে চ লদ্ধজাণুস্সোণিসক্কাৰত্তা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অট্ঠমনৱমেসু নত্থি ৱত্তব্বং.

২০-২১. দসমে দুন্নিক্খিত্তন্তি দুট্ঠু নিক্খিত্তং পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৱা মনসি ঠপিতং. পজ্জতি ঞাযতি অত্থো এতেনাতি পদং, অত্থং ব্যঞ্জযতি পকাসেতীতি ব্যঞ্জনং, পদমেৱ. তেনেৱাহ ‘‘উপ্পটিপাটিযা…পে… ব্যঞ্জনন্তি ৱুচ্চতী’’তি. পদসমুদাযব্যতিৰেকেন ৱিসুং পাড়ি নাম নত্থীতি আহ ‘‘উভযমেতং পাড়িযাৱ নাম’’ন্তি. পকট্ঠানঞ্হি ৱচনপ্পবন্ধানং আড়িযেৱ পাড়ীতি ৱুচ্চতি. সেসমেত্থ একাদসমঞ্চ উত্তানত্থমেৱ.

অধিকৰণৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. বালৱগ্গৱণ্ণনা

২২-২৪. ততিযস্স পঠমদুতিযততিযানি উত্তানত্থানেৱ.

২৫. চতুত্থে নেতব্বোতি অঞ্ঞতো আহৰিত্ৱা বোধেতব্বো, ঞাপেতব্বোতি অত্থো.

২৭. ছট্ঠে নো চেপি পটিচ্ছাদেত্ৱা কৰোন্তীতি পাণাতিপাতাদীনি কৰোন্তো সচেপি অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা কৰোন্তি. পটিচ্ছন্নমেৱাতি ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বভাৱতো পটিচ্ছাদনাৰহত্তা পটিচ্ছন্নমেৱাতি ৱুচ্চতি. অৱীচিআদযো পদেসৱিসেসা তত্থূপপন্না সত্তা চ নিৰযগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘নিৰযোতি সহোকাসকা খন্ধা’’তি. তিৰচ্ছানযোনি নাম ৱিসুং পদেসৱিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘তিৰচ্ছানযোনিযং খন্ধাৱ লব্ভন্তী’’তি.

৩১. দসমে অত্থো ফলং তদধীনৱুত্তিতায ৱসো এতস্সাতি অত্থৱসো, হেতূতি আহ ‘‘অত্থৱসেতি কাৰণানী’’তি. অৰঞ্ঞৱনপত্থানীতি অৰঞ্ঞলক্খণপ্পত্তানি ৱনপত্থানি. ৱনপত্থ-সদ্দো হি সণ্ডভূতে ৰুক্খসমূহেপি ৱত্ততীতি অৰঞ্ঞগ্গহণং. ৱনীযতি ৱিৱেককামেহি ভজীযতি, ৱনুতে ৱা তে অত্তসম্পত্তিযা ৱসনত্থায যাচন্তো ৱিয হোতীতি ৱনং, পতিট্ঠহন্তি এত্থ ৱিৱেককামা যথাধিপ্পেতৱিসেসাধিগমেনাতি পত্থং, ৱনেসু পত্থং গহনট্ঠানে সেনাসনং ৱনপত্থং. কিঞ্চাপীতি অনুজাননসম্ভাৱনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি? নিপ্পৰিযাযতো অৰঞ্ঞভাৱং গামতো বহি অৰঞ্ঞন্তি. তেনাহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেনা’’তিআদি. কিং সম্ভাৱেতি? আৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকত্তং. যঞ্হি আৰঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং, তং ৱিসেসতো অৰঞ্ঞন্তি ৱত্তব্বন্তি. তেনাহ ‘‘যং তং পঞ্চধনুসতিক’’ন্তিআদি. নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলাতি ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৱা, ততো বহি পট্ঠাযাতি অত্থো. বহি ইন্দখীলাতি ৱা যত্থ দ্ৱে তীণি ইন্দখীলানি, তত্থ বহিদ্ধা ইন্দখীলতো পট্ঠায. যত্থ তং নত্থি, তদৰহট্ঠানতো পট্ঠাযাতি ৱদন্তি. গামন্তন্তি গামসমীপং. অনুপচাৰট্ঠানন্তি নিচ্চকিচ্চৱসেন ন উপচৰিতব্বট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ ন কসীযতি ন ৱপীযতী’’তি.

অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰন্তি এতেন সত্থা অত্তনো ৱিৱেকাভিৰতিং পকাসেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মো নাম অযং পচ্চক্খো অত্তভাৱো, সুখৱিহাৰো নাম চতুন্নং ইৰিযাপথৱিহাৰানং ফাসুতা. এককস্স হি অৰঞ্ঞে অন্তমসো উচ্চাৰৱস্সাৱকিচ্চং উপাদায সব্বে ইৰিযাপথা ফাসুকা হোন্তি, তস্মা দিট্ঠধম্মে সুখৱিহাৰং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানোতি কথং অৰঞ্ঞৱাসেন পচ্ছিমা জনতা অনুকম্পিতা হোতি? সদ্ধাপব্বজিতা হি কুলপুত্তা ভগৱতো অৰঞ্ঞৱাসং দিস্ৱা ‘‘ভগৱাপি নাম অৰঞ্ঞসেনাসনানি ন মুঞ্চতি, যস্স নেৱত্থি পৰিঞ্ঞাতব্বং ন পহাতব্বং ন ভাৱেতব্বং ন সচ্ছিকাতব্বং, কিমঙ্গং পন ময’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তত্থ ৱসিতব্বমেৱ মঞ্ঞিস্সন্তি, এৱং খিপ্পমেৱ দুক্খস্সন্তকৰা ভৱিস্সন্তি. এৱং পচ্ছিমা জনতা অনুকম্পিতা হোতি. এতমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পচ্ছিমে মম সাৱকে অনুকম্পন্তো’’তি.

৩২. একাদসমে ৱিজ্জং ভজন্তীতি ৱিজ্জাভাগিযা, ৱিজ্জাভাগে ৱিজ্জাকোট্ঠাসে ৱত্তন্তীতিপি ৱিজ্জাভাগিযা. পদং পচ্ছিন্দতীতি মগ্গচিত্তস্স পতিট্ঠং উপচ্ছিন্দতি, মগ্গচিত্তং পতিট্ঠাপেতুং ন দেতীতি অত্থো. উব্বট্টেত্ৱাতি সমুচ্ছেদৱসেন সমূলং উদ্ধৰিত্ৱা. অট্ঠসু ঠানেসূতি বুদ্ধাদীসু অট্ঠসু ঠানেসু. ৰাগস্স খযৱিৰাগেনাতি ৰাগস্স খযসঙ্খাতেন ৱিৰাগেন, ৰাগস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেনাতি ৱুত্তং হোতি.

বালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সমচিত্তৱগ্গৱণ্ণনা

৩৩. চতুত্থস্স পঠমে ভৱন্তি এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি ভূমি, অসপ্পুৰিসানং ভূমি অসপ্পুৰিসভূমি. সপ্পুৰিসভূমিযম্পি এসেৱ নযো. কতং ন জানাতীতি অকতঞ্ঞূ, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা ‘‘অসূৰিযপস্সা’’তিআদীসু ৱিয. তেনাহ ‘‘কতং ন জানাতী’’তি. অকতৱেদীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পাকটং কত্ৱা ন জানাতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং ইমিনা কত’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝগণমজ্ঝাদীসু পাকটং কত্ৱা ন জানাতি, ন পকাসেতীতি ৱুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাতন্তি থোমনাৱসেন উপগন্ত্ৱা ঞাতং. তেনাহ ‘‘ৱণ্ণিত’’ন্তিআদি.

৩৪. দুতিযে ৱস্সসতপৰিমাণমাযু অস্সাতি ৱস্সসতাযুকো, ৱস্সসতাযুকতঞ্চ ৱস্সসতাযুককালে জাতস্সেৱ হোতি, নাঞ্ঞস্সাতি আহ ‘‘ৱস্সসতাযুককালে জাতো’’তি. ৱস্সসতং জীৱতি সীলেনাতি ৱস্সসতজীৱী. ৱস্সসতন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. তেনাহ ‘‘সকলং ৱস্সসতং জীৱন্তো’’তি. মাতাপিতূনং মাতাৱ বহূপকাৰতৰাতি তস্সাযেৱ পধানভাৱেন পটিকাতব্বত্তা দক্খিণং অংসকূটং ৱদন্তি. হদযলোহিতং পাযেত্ৱাতি খীৰং সন্ধায ৱদতি. লোহিতঞ্হি খীৰভাৱেন পৰিণামং গচ্ছতি. ত্যাস্সাতি তে অস্স. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৫. ততিযে তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ যেনাধিপ্পাযেন সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং উপসঙ্কমি, তং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সো হি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদিমাহ. ৱিৰজ্ঝনপঞ্হন্তি যং পঞ্হং পুট্ঠো ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কথেসি, অৱিপৰীতং কত্ৱা সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, তাদিসং পঞ্হন্তি অত্থো. উভতোকোটিকং পঞ্হন্তি উভোহি কোটীহি যুত্তং পঞ্হং. ‘‘কিংৱাদী ভৱং গোতমো’’তি হি পুট্ঠো ‘‘কিৰিযৱাদিম্হী’’তি ৱা ৱদেয্য ‘‘অকিৰিযৱাদিম্হী’’তি ৱা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে ‘‘কিৰিযৱাদিম্হী’’তি একা কোটি, ‘‘অকিৰিযৱাদিম্হী’’তি দুতিযাতি কোটিদ্ৱযযুত্তো অযং পঞ্হো. উগ্গিলিতুন্তি দ্ৱে কোটিযো মোচেত্ৱা কথেতুং অসক্কোন্তো বহি নীহৰিতুং অত্থতো অপনেতুং ন সক্খিস্সতি. দ্ৱে কোটিযো মোচেন্তো হি তং বহি নীহৰতি নাম. নিগ্গিলিতুন্তি পুচ্ছায দোসং দত্ৱা হাৰেতুং অসক্কোন্তো পৱেসেতুং ন সক্খিস্সতি. তত্থ দোসং দত্ৱা হাৰেন্তো হি গিলিত্ৱা ৱিয অদস্সনং গমেন্তো পৱেসেতি নাম. কিংলদ্ধিকোতি কিংদ্দিট্ঠিকো. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দিট্ঠি. কো ৱাদো এতস্সাতি কিংৱাদী. কিমক্খাযীতি কিমভিধাযী, কীদিসী ধম্মকথা. তেনাহ ‘‘কিং নাম…পে… পুচ্ছতী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৬. চতুত্থে দক্খিণং অৰহন্তীতি দক্খিণেয্যা. আহুনং ৱুচ্চতি দানং, তং অৰহন্তীতি আহুনেয্যা.

৩৭. পঞ্চমে কথমযং মিগাৰমাতা নাম জাতাতি আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. সব্বজেট্ঠকস্স পুত্তস্সাতি অত্তনো পুত্তেসু সব্বপঠমং জাতস্স পুত্তস্স. অয্যকসেট্ঠিনোৱ সমাননামকত্তাতি মিগাৰসেট্ঠিনা এৱ সদিসনামকত্তা. তস্সা কিৰ সব্বজেট্ঠস্স পুত্তস্স নামগ্গহণদিৱসে অয্যকস্স মিগাৰসেট্ঠিস্সেৱ নামং অকংসু. অনিবদ্ধৱাসো হুত্ৱাতি একস্মিংযেৱ ৱিহাৰে নিবদ্ধৱাসো অহুত্ৱা. ধুৱপৰিভোগানীতি নিযতপৰিভোগানি. ননু ভগৱা কদাচি চাৰিকম্পি পক্কমতি, কথং তানি সেনাসনানি ধুৱপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জীতি আহ ‘‘উতুৱস্সং চাৰিকং চৰিত্ৱাপী’’তিআদি. তত্থ উতুৱস্সন্তি হেমন্তগিম্হে সন্ধায ৱদতি. মগ্গং ঠপেত্ৱাতি থেৰস্স আগমনমগ্গং ঠপেত্ৱা. উণ্হৱলাহকাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৱপুত্তা. তেসং কিৰ তথাচিত্তুপ্পাদসমকালমেৱ যথিচ্ছিতং ঠানং উণ্হং ফৰমানা, ৱলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৱিধাৱতি. এস নযো সীতৱলাহকৱস্সৱলাহকাসু. অব্ভৱলাহকা পন দেৱতা সীতুণ্হৱস্সেহি ৱিনা কেৱলং অব্ভপটলস্সেৱ সমুট্ঠাপকা ৱেদিতব্বা. কেৱলং ৱা ৱাতস্সেৱ, তেনেৱ দেৱতা ৱাতৱলাহকা.

এত্থ চ যং ৱস্সানে চ সিসিৰে চ অব্ভং উপ্পজ্জতি, তং উতুসমুট্ঠানং পাকতিকমেৱ. যং পন অব্ভম্হিযেৱ অতিঅব্ভং সত্তাহম্পি চন্দসূৰিযে ছাদেত্ৱা একন্ধকাৰং কৰোতি, যঞ্চ চিত্তৱেসাখমাসেসু অব্ভং, তং দেৱতানুভাৱেন উপ্পন্নং অব্ভন্তি ৱেদিতব্বং. যো চ তস্মিং তস্মিং উতুম্হি উত্তৰদক্খিণাদিপকতিৱাতো হোতি, অযং উতুসমুট্ঠানো. ৱাতেপি ৱনৰুক্খক্খন্ধাদিপ্পদালনো অতিৱাতো নাম অত্থি. অযঞ্চেৱ, যো চ অঞ্ঞোপি অকালৱাতো, অযঞ্চ দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তো. যং গিম্হানে উণ্হং, তং উতুসমুট্ঠানিকং পাকতিমেৱ. যং পন উণ্হেপি অতিউণ্হং সীতকালে চ উপ্পন্নং উণ্হং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং. যং ৱস্সানে চ হেমন্তে চ সীতং হোতি, তং উতুসমুট্ঠানমেৱ. যং পন সীতেপি অতিসীতং, গিম্হে চ উপ্পন্নং সীতং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং. যং ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে ৱস্সং, তং উতুসমুট্ঠানমেৱ, যং পন ৱস্সেযেৱ অতিৱস্সং, যঞ্চ চিত্তৱেসাখমাসেসু ৱস্সং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং.

তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ ৱস্সৱলাহকদেৱপুত্তো তগৰকূটৱাসিখীণাসৱত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. থেৰো – ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছি. অহং, ভন্তে, ৱস্সৱলাহকো দেৱপুত্তোতি. তুম্হাকং কিৰ চিত্তেন দেৱো ৱস্সতীতি? আম, ভন্তেতি. পস্সিতুকামা মযন্তি. তেমিস্সথ, ভন্তেতি. মেঘসীসং ৱা গজ্জিতং ৱা ন পঞ্ঞাযতি, কথং তেমিস্সামাতি? ভন্তে, অম্হাকং চিত্তেন দেৱো ৱস্সতি, তুম্হে পণ্ণসালং পৱিসথাতি. সাধু দেৱপুত্তাতি পাদে ধোৱিত্ৱা পণ্ণসালং পাৱিসি. দেৱপুত্তো তস্মিং পৱিসন্তেযেৱ একং গীতং গাযিত্ৱা হত্থং উক্খিপি, সমন্তা তিযোজনট্ঠানং একমেঘং অহোসি. থেৰো অড্ঢতিন্তো পণ্ণসালং পৱিট্ঠোতি.

কামং হেট্ঠা ৱুত্তাপি দেৱতা চাতুমহাৰাজিকাৱ, তা পন তেন তেন ৱিসেসেন ৱত্ৱা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৱচৰদেৱে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহাৰাজিকা’’তি আহ. ধতৰট্ঠৱিৰূড়্হকৱিৰূপক্খকুৱেৰসঙ্খাতা চত্তাৰো মহাৰাজানো এতেসন্তি চাতুমহাৰাজিকা, তে সিনেৰুস্স পব্বতস্স ৱেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা চন্দিমা দেৱপুত্তো সূৰিযো দেৱপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহাৰাজিকদেৱলোকট্ঠা এৱ.

তাৱতিংসাতি তাৱতিংসানং দেৱানং নামং, তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা, অত্থি আকাসট্ঠকা, তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা. তথা যামাদীনং. একদেৱলোকেপি হি দেৱানং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. তত্থ মঘেন মাণৱেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৱা তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকাৰিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তং সহচাৰিতং ঠানং তেত্তিংসং, তদেৱ তাৱতিংসং, তং নিৱাসো এতেসন্তি তাৱতিংসাতি ৱদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৱাড়েসুপি ছকামাৱচৰদেৱলোকা অত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহাৰাজিকানং সহস্সং তাৱতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১). তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৱেসা তস্স দেৱলোকস্সাতি ৱেদিতব্বা. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিৰিসম্পত্তিযা তুসং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে ৰতি এতেসন্তি নিম্মানৰতিনো. ৱসৱত্তী দেৱতাতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো দেৱা. পৰনিম্মিতেসু ভোগেসু ৱসং ৱত্তেন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো.

ব্ৰূহিতো পৰিৱুদ্ধো তেহি তেহি ঝানাদীহি ৱিসিট্ঠেহি গুণেহীতি ব্ৰহ্মা. ৱণ্ণৱন্ততায চেৱ দীঘাযুকতায চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীহি মহন্তো ব্ৰহ্মাতি মহাব্ৰহ্মা. তস্স পৰিসাযং ভৱা পৰিচাৰিকাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা. তস্সেৱ পুৰোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. আভস্সৰেহি পৰিত্তা আভা এতেসন্তি পৰিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. দীপিকায অচ্চি ৱিয এতেসং সৰীৰতো আভা ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পতন্তী ৱিয সৰতি ৱিস্সৰতীতি আভস্সৰা, যথাৱুত্তপ্পভায আভাসনসীলা ৱা আভস্সৰা. সুভাতি সোভনা পভা. সুভাতি হি একগ্ঘনা নিচ্চলা সৰীৰাভা ৱুচ্চতি, সা পৰিত্তা সুভা এতেসন্তি পৰিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. সুভেন ওকিণ্ণা ৱিকিণ্ণা, সুভেন সৰীৰপ্পভাৱণ্ণেন একগ্ঘনা সুৱণ্ণমঞ্জূসায ঠপিতসম্পজ্জলিতকঞ্চনপিণ্ডসস্সিৰিকাতি সুভকিণ্ণা. তত্থ সোভনায পভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৱত্তব্বে ভা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং অন্তিম ণ-কাৰস্স হ-কাৰঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তং. ৱিপুলফলা ৱেহপ্ফলা. ৱিপুলফলাতি চ ৱিপুলসন্তসুখৱণ্ণাদিফলা. অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৱিজহন্তীতি অৱিহা. কেনচি ন তপনীযাতি অতপ্পা. অকিচ্ছেন সুখেন পস্সিতব্বা মনুঞ্ঞৰূপতাযাতি সুদস্সা. সুপৰিসুদ্ধদস্সনতায সম্মা পস্সন্তি সীলেনাতি সুদস্সী. উক্কট্ঠসম্পত্তীহি যোগতো নত্থি এতেসং কনিট্ঠা সম্পত্তীতি অকনিট্ঠা.

কাযসক্খীহীতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৱসেন সক্খিভূতেহি. হলাহলন্তি কোলাহলং. মহগ্গতচিত্তেনাতি চতুত্থজ্ঝানপাদকেন অভিঞ্ঞাচিত্তেন.

ননু চ ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৱো, বহিদ্ধাতি ৰূপাৰূপভৱো’’তি চ অযুত্তমেতং? যস্মিঞ্হি ভৱে সত্তা বহুতৰং কালং ৱসন্তি, সো নেসং অজ্ঝত্তং. যস্মিঞ্চ অপ্পতৰং কালং ৱসন্তি, সো নেসং বহিদ্ধাতি ৱত্তুং যুত্তং. ৰূপাৰূপভৱে চ সত্তা চিৰতৰং ৱসন্তি, অপ্পতৰং কামভৱে, তস্মা ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৱো, বহিদ্ধাতি ৰূপাৰূপভৱো’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. চতুত্থমেৱ কোট্ঠাসন্তি ৱিৱট্টট্ঠাযিসঙ্খাতং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং. ইতৰেসূতি সংৱট্টসংৱট্টট্ঠাযিৱিৱট্টসঙ্খাতেসু তীসু অসঙ্খ্যেয্যকপ্পেসু. আলযোতি সঙ্গো. পত্থনাতি ‘‘কথং নাম তত্ৰূপপন্না ভৱিস্সামা’’তি অভিপত্থনা. অভিলাসোতি তত্ৰূপপজ্জিতুকামতা. তস্মাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং নিগমেতি.

এত্থাযং অধিপ্পাযো – কস্সচিপি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কেনচিপি পকাৰেন ৱিক্খম্ভনমত্তেনপি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তগ্গাহস্স ৱিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সংযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো. তব্বিপৰিযাযতো বহিদ্ধাসংযোজনোতি.

ছন্দৰাগৱসেনেৱ অজ্ঝত্তসংযোজনং বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দস্সেত্ৱা ইদানি ওৰম্ভাগিযউদ্ধম্ভাগিযসংযোজনৱসেনপি দস্সেতুং ‘‘ওৰম্ভাগিযানি ৱা’’তিআদিমাহ. ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু, পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৱেন তং ওৰং ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি. তত্থ চ কম্মুনা ৱিপাকং সত্তেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসকামৰাগপটিঘা. উদ্ধং ৱুচ্চতি ৰূপাৰূপধাতু, ৱুত্তনযেনেতং উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধম্ভাগিযানি, সংযোজনানি. ৰূপৰাগাৰূপৰাগমানুদ্ধচ্চাৱিজ্জা. অথ ৱা ওৰম্ভাগো ৱুচ্চতি কামধাতু ৰূপাৰূপভৱতো হেট্ঠাভূতত্তা, তত্ৰূপপত্তিযা পচ্চযভাৱতো ওৰম্ভাগস্স হিতানীতি ওৰম্ভাগিযানি যথা ‘‘ৱচ্ছাযোগো দুহকো’’তি. উদ্ধম্ভাগো নাম মহগ্গতভাৱো, তস্স হিতানি উদ্ধম্ভাগিযানি. পাদেসু বদ্ধপাসাণো ৱিয পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনানি হেট্ঠা আকড্ঢমানাকাৰানি হোন্তি. হত্থেহি গহিতৰুক্খসাখা ৱিয পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি উপৰি আকড্ঢমানাকাৰানি. যেসঞ্হি সক্কাযদিট্ঠিআদীনি অপ্পহীনানি, তে ভৱগ্গেপি নিব্বত্তে এতানি আকড্ঢিত্ৱা কামভৱেযেৱ পাতেন্তি, তস্মা এতানি পঞ্চ গচ্ছন্তং ৱাৰেন্তি, গতং পুন আনেন্তি. ৰূপৰাগাদীনি পঞ্চ গচ্ছন্তং ন ৱাৰেন্তি, আগন্তুং পন ন দেন্তি.

অসমুচ্ছিন্নেসু ওৰম্ভাগিযসংযোজনেসু লদ্ধপচ্চযেসু উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অগণনূপগানি হোন্তীতি লব্ভমানানম্পি পুথুজ্জনানং ৱসেন অৱিভজিত্ৱা অৰিযানং যোগৱসেন ৱিভজিতুকামো ‘‘উভযম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৱট্টনিস্সিতমহাজনস্সাতি পুথুজ্জনে সন্ধায ৱদতি. দ্ৱেধা পৰিচ্ছিন্নোতি কামসুগতিৰূপাৰূপভৱৱসেন দ্ৱীহি পকাৰেহি পৰিচ্ছিন্নো.

ৱচ্ছকসালোপমং উত্তানত্থমেৱ. ওপম্মসংসন্দনে পন কস্সচি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা, কথঞ্চিপি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযত্তা, ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তৰট্ঠেন অন্তো নাম. ৰূপাৰূপভৱো তব্বিপৰিযাযতো বহি নাম. তথা হি যস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, সো অজ্ঝত্তসংযোজনো ৱুত্তো. যস্স তানি পহীনানি, সো বহিদ্ধাসংযোজনো. তস্মা অন্তো অসমুচ্ছিন্নবন্ধনতায বহি চ পৱত্তমানভৱঙ্গসন্তানতায অন্তোবদ্ধো বহিসযিতো নাম. নিৰন্তৰপ্পৱত্তভৱঙ্গসন্তানৱসেন হি সযিতৱোহাৰো. কামং নেসং বহিবন্ধনম্পি অসমুচ্ছিন্নং, অন্তোবন্ধনস্স পন মূলতায এৱং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সংযোজনং পন তেসং কামাৱচৰূপনিবদ্ধমেৱা’’তি. ইমিনা নযেন সেসত্তযেপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্তাৱতা চ কিৰাতি কিৰ-সদ্দো অৰুচিসংসূচনত্থো. তেনেত্থ আচৰিযৱাদস্স অত্তনো অৰুচ্চনভাৱং দীপেতি. ‘‘সীলৱা’’তি অনামট্ঠৱিসেসসামঞ্ঞতো সীলসঙ্খেপেন গহিতং, তঞ্চ চতুব্বিধন্তি আচৰিযত্থেৰো ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৱা’’তি আহ. তত্থাতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেসু. জেট্ঠকসীলন্তি পধানসীলং. উভযত্থাতি উদ্দেসনিদ্দেসেসু, নিদ্দেসে ৱিয উদ্দেসেপি পাতিমোক্খসংৱৰোৱ থেৰেন ৱুত্তো ‘‘সীলৱা’’তি ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. সীলগ্গহণঞ্হি পাড়িযং পাতিমোক্খসংৱৰৱসেনেৱ আগতং. তেনাহ ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰোযেৱা’’তিআদি. তত্থ অৱধাৰণেন ইতৰেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৱং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৱহেতু চ সিক্খাপদৱীতিক্কমে গিলানপচ্চযস্স অপচ্চৱেক্খিতপৰিভোগে চ আপত্তি ৱিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলাদীনি. সীলন্তি ৱুত্তট্ঠানং নাম অত্থীতি সীলপৰিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম কিং অত্থি যথা ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰো’’তি? আচৰিযস্স সম্মুখতায অপ্পটিক্খিপন্তো উপচাৰেন পুচ্ছন্তো ৱিয ৱদতি. তেনাহ ‘‘অননুজানন্তো’’তি. ছদ্ৱাৰৰক্খামত্তকমেৱাতি তস্স সল্লহুকভাৱমাহ চিত্তাধিট্ঠানভাৱমত্তেন পটিপাকতিকভাৱাপত্তিতো. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পৰিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পৰিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি তীণি পধানস্স সীলস্স পৰিপালনৱসেন পৱত্তিযা পৰিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসংৱৰস্সেৱ পধানভাৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পাতিমোক্খসংৱৰো. সেসানি ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি.

পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি যো হি নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৱচীদ্ৱাৰো. সো পন যস্মা এৱংভূতো তেন সমন্নাগতো নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পাতীমোক্খসংৱৰেন সমন্নাগতো’’তি.

অপৰো নযো – কিলেসানং বলৱভাৱতো, পাপকিৰিযায চ সুকৰভাৱতো, পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনতো গমনসীলোতি পাতী, মৰণৱসেন তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পাতনসীলো ৱা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তো ৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি, ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ২৮) চ.

অথ ৱা অৱিজ্জাদিনা হেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতি, ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৱুত্তং, তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকাড়ো’’তিআদীনং ৱিযস্স সমাসসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘চিত্তেন নীযতে লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি; (সং. নি. ১.৬২);

তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে সংসাৰদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘তণ্হা জনেহি পুৰিসং, (সং. নি. ১.৫৬-৫৭) তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; অ. নি. ৪.৯) চ আদি;

ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১);

ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা ‘‘পতী’’তি ৱুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো পতিমোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.

অথ ৱা প-ইতি পকাৰে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন, সমুচ্ছেদৱসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খো. পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. মোক্খো ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পতিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৱৰো হি সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৱিয যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতো পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৱ পাতিমোক্খং.

অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৱা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৱ পাতিমোক্খন্তি এৱমেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি কাযিকৱাচসিকঅৱীতিক্কমসঙ্খাতেন আচাৰেন, নৱেসিযাদিগোচৰতাদিসঙ্খাতেন গোচৰেন সম্পন্নো, সম্পন্নআচাৰগোচৰোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি পৰিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপৰে. ৱজ্জেসূতি গাৰয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলসভাৱা হোন্তীতি আহ ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সীতি ভযতো দস্সনসীলো, পৰমাণুমত্তম্পি ৱজ্জং সিনেৰুপ্পমাণং ৱিয কত্ৱা ভাযনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৱাতি সম্মদেৱ সক্কচ্চং সব্বসোৱ আদিযিত্ৱা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৱযৱনিদ্ধাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৱা সিক্খতী’’তি অত্থমাহ, সিক্খাপদমেৱ হি সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসূতি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যং কিঞ্চি সিক্খিতব্বং. যং পটিপজ্জিতব্বং পূৰেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৱাৰৱসেন দুৱিধমেৱাতি আহ ‘‘কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা’’তি. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধাৰে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৱিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ ‘‘তং সব্ব’’ন্তি.

অঞ্ঞতৰং দেৱঘটন্তি অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং. আগামী হোতীতি পটিসন্ধিৱসেন আগমনসীলো হোতি. আগন্তাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইমিনা অঙ্গেনাতি ইমিনা কাৰণেন.

সুক্খৱিপস্সকো যেভুয্যেন চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন কম্মট্ঠানাভিনিৱেসী হোতীতি আহ ‘‘সুক্খৱিপস্সকস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকভিক্খুনো’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং সম্পিণ্ডেত্ৱা নিগমেন্তো ‘‘পঠমেন অঙ্গেনা’’তিআদিমাহ.

চিত্তস্স সুখুমভাৱো ইধ সুখমত্তভাৱমাপন্নেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘সব্বাপি হি তা’’তিআদি. তন্তিৱসেনাতি কেৱলং তন্তিট্ঠপনৱসেন, ন পন থেৰস্স কস্সচি মগ্গস্স ৱা ফলস্স ৱা উপ্পাদনত্থায, নাপি সম্মাপটিপত্তিযং যোজনত্থাযাতি অধিপ্পাযো.

৩৮. ছট্ঠে মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিৰঞ্ঞো পুৰোহিতপুত্তো অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৱণ্ণৱণ্ণো চ. ৱৰণা নাম ৰুক্খো, তস্স অৱিদূৰে ভৱত্তা নগৰম্পি ৱৰণসদ্দেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৱৰণা নাম একং নগৰ’’ন্তি. দ্ৱন্দপদস্স পচ্চেকং অভিসম্বন্ধো হোতীতি হেতুসদ্দং পচ্চেকং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘কামৰাগাভিনিৱেসহেতূ’’তিআদিমাহ. হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যো অত্থো সম্ভৱতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ কামৰাগেন অভিনিৱিট্ঠত্তাতি এতেন কামৰাগাভিনিৱেসহেতূতি ইমস্স অত্থং দীপেতি, তথা ৱিনিবদ্ধত্তাতিআদীহি কামৰাগৱিনিবদ্ধহেতূতিআদীনং. ততো মুখোতি তদভিমুখো. মানন্তি আড়্হকাদিমানভণ্ডং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৯. সত্তমে মধুৰাযন্তি উত্তৰমধুৰাযং. গুন্দাৱনেতি কণ্হগুন্দাৱনে, কাড়পিপ্পলিৱনেতি অত্থো. জৰাজিণ্ণেতি জৰায জিণ্ণে, ন ব্যাধিআদীনং ৱসেন জিণ্ণসদিসে নাপি অকালিকেন জৰায অভিভূতে. ৱযোৱুদ্ধেতি জিণ্ণত্তা এৱ চস্স ৱযোৱুদ্ধিপ্পত্তিযা ৱুদ্ধেন সীলাদিৱুদ্ধিযা. জাতিমহল্লকেতি জাতিযা মহন্ততায চিৰৰত্ততায মহল্লকে, ন ভোগপৰিৱাৰাদীহীতি অত্থো. অদ্ধগতেতি এত্থ অদ্ধ-সদ্দো দীঘকালৱাচীতি আহ ‘‘দীঘকালদ্ধানং অতিক্কন্তে’’তি. ৱযোতি পুৰিমপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৱয’’ন্তি, ৱস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসসঙ্খাতং পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তেতি অত্থো.

ভৱতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ভূমি, কাৰণন্তি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তিআদি. পৰিপক্কোতি পৰিণতো, ৱুদ্ধিভাৱং পত্তোতি অত্থো. মোঘজিণ্ণোতি অন্তো থিৰকৰণানং ধম্মানং অভাৱেন তুচ্ছজিণ্ণো নাম. বালদাৰকোপি দহৰোতি ৱুচ্চতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘যুৱা’’তি ৱুত্তং. অতিক্কন্তপঠমৱযা এৱ সত্তা সভাৱেন পলিতসিৰা হোন্তীতি পঠমৱযে ঠিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘সুসুকাড়কেসো’’তি ৱুত্তং. ভদ্ৰেনাতি লদ্ধকেন. একচ্চো হি দহৰোপি সমানো কাণো ৱা হোতি কুণিআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, সো ন ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. যো পন অভিৰূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো যং যদেৱ অলঙ্কাৰপৰিহাৰং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৱপুত্তো ৱিয চৰতি, অযং ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. তেনেৱাহ ‘‘যেন যোব্বনেন সমন্নাগতো’’তিআদি.

যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চাতি যম্হি পুগ্গলে সোড়সহাকাৰেহি পটিৱিদ্ধত্তা চতুব্বিধং সচ্চং, ঞাণেন সচ্ছিকতত্তা নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মো চ অত্থি. অহিংসাতি দেসনামত্তমেতং, যম্হি পন চতুব্বিধাপি অপ্পমঞ্ঞাভাৱনা অত্থীতি অত্থো. সংযমো দমোতি সীলঞ্চেৱ ইন্দ্ৰিযসংৱৰো চ. ৱন্তমলোতি মগ্গঞাণেন নীহটমলো. ধীৰোতি ধিতিসম্পন্নো. থেৰোতি সো ইমেহি থিৰভাৱকাৰণেহি সমন্নাগতত্তা থেৰোতি পৱুচ্চতীতি অত্থো.

৪০. অট্ঠমে ‘‘চোৰা বলৱন্তো হোন্তী’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা যেহি কাৰণেহি তে বলৱন্তো হোন্তি, তেসং সব্ভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পক্খসম্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৱাসট্ঠানসম্পন্নতা গিৰিদুগ্গাদিসব্ভাৱতো. অতিযাতুন্তি অন্তো যাতুং, গন্তুং পৱিসিতুন্তি অত্থো. তং পন অন্তোপৱিসনং কেনচি কাৰণেন বহিগতস্স হোতীতি আহ ‘‘বহিদ্ধা জনপদচাৰিকং চৰিত্ৱা’’তিআদি. নিয্যাতুন্তি বহি নিক্খমিতুং. তঞ্চ বহিনিক্খমনং বহিদ্ধাকৰণীযে সতি সম্ভৱতীতি আহ ‘‘চোৰা জনপদং ৱিলুম্পন্তী’’তিআদি. অনুসঞ্ঞাতুন্তি অনুসঞ্চৰিতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৪১. নৱমে মিচ্ছাপটিপত্তাধিকৰণহেতূতি এত্থ অধি-সদ্দো অনত্থকোতি আহ ‘‘মিচ্ছাপটিপত্তিযা কৰণহেতূ’’তি. ন আৰাধকোতি ন সম্পাদকো ন পৰিপূৰকো. ঞাযতি পটিৱিজ্ঝনৱসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি ঞাযো, সো এৱ তংসমঙ্গিনং ৱট্টদুক্খপাততো ধাৰণট্ঠেন ধম্মোতি ঞাযো ধম্মো, অৰিযমগ্গো. সো পনেত্থ সহ ৱিপস্সনায অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৱিপস্সনকং মগ্গ’’ন্তি. আৰাধনং নাম সংসিদ্ধি, সা পন যস্মা সম্পাদনেন পৰিপূৰণেন ইচ্ছিতা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সম্পাদেতুং পূৰেতু’’ন্তি.

৪২. দসমে দুগ্গহিতেহীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ দুট্ঠু গহিতেহি, ঊনাধিকৱিপৰীতপদপচ্চাভট্ঠাদিৱসেন ৱিলোমেত্ৱা গহিতেহীতি অত্থো. উপ্পটিপাটিযা গহিতেহীতি ইদং পন নিদস্সনমত্তং দুগ্গহস্স ঊনাধিকাদিৱসেনপি সম্ভৱতো. তেনেৱাহ ‘‘অত্তনো দুগ্গহিতসুত্তন্তানংযেৱ অত্থঞ্চ পাড়িঞ্চ উত্তৰিতৰং কত্ৱা দস্সেন্তী’’তি.