.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তৰনিকাযে
তিকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. বালৱগ্গো
১. ভযসুত্তৱণ্ণনা
১. তিকনিপাতস্স পঠমে ভযন্তি ভীতি চেতসো ব্যধোতি আহ ‘‘চিত্তুত্ৰাসো’’তি. উপদ্দৱোতি অন্তৰাযো. তস্স পন ৱিক্খেপকাৰণত্তা ৱুত্তং ‘‘অনেকগ্গতাকাৰো’’তি. উপসগ্গোতি উপসজ্জনং, দেৱতোপপীড়াদিনা অপ্পটিকাৰৱিঘাতাপত্তি. সা পন যস্মা পটিকাৰাভাৱেন ৱিহঞ্ঞমানস্স কিঞ্চি কাতুং অসমত্থস্স ওসীদনকাৰণং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তত্থ তত্থ লগ্গনাকাৰো’’তি. যথাৱুত্তে দিৱসে অনাগচ্ছন্তেসূতি ৱঞ্চেত্ৱা আগন্তুং নিযমিতদিৱসে অনাগচ্ছন্তেসু. দ্ৱাৰে অগ্গিং দত্ৱাতি বহি অনিক্খমনত্থায দ্ৱাৰে অগ্গিং দত্ৱা.
নড়েহি ছন্নপটিচ্ছন্নাতি নড়েহি তিণচ্ছদনসঙ্খেপেন উপৰি ছাদেত্ৱা তেহিযেৱ দাৰুকুটিকনিযামেন পৰিতোপি ছাদিতা. এসেৱ নযোতি ইমিনা তিণেহি ছন্নতং সেসসম্ভাৰানং ৰুক্খমযতঞ্চ অতিদিসতি.
ৱিধৱপুত্তেতি অন্তভাৱোপলক্খণং. তে হি নিপ্পিতিকা অৱিনীতা অসংযতা যং কিঞ্চি কাৰিনো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
ভযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. লক্খণসুত্তৱণ্ণনা
২. দুতিযে লক্খীযতি বালো অযন্তি ঞাযতি এতেনাতি লক্খণং, কম্মং লক্খণমেতস্সাতি কম্মলক্খণোতি আহ ‘‘কাযদ্ৱাৰাদিপৱত্তং কম্ম’’ন্তিআদি. অপদীযন্তি দোসা এতেন ৰক্খীযন্তি, লূযন্তি ছিজ্জন্তি ৱাতি অপদানং, সত্তানং সম্মা, মিচ্ছা ৱা পৱত্তপ্পযোগো. তেন সোভতীতি অপদানসোভনী. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞা নামা’’তিআদি. অত্তনো চৰিতেনেৱাতি অত্তনো চৰিযায এৱ. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
লক্খণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. চিন্তীসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩-৪. ততিযে এতেহীতি দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদীহি. এতেন লক্খণসদ্দস্স সৰণত্থতমাহ. তানেৱাতি লক্খণানি এৱ. অস্সাতি বালস্স. বালো অযন্তি নিমীযতি সঞ্জানীযতি এতেহীতি বালনিমিত্তানি. অপদানং ৱুচ্চতি, ৱিখ্যাতং কম্মং, দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদীনি চ বালে ৱিখ্যাতানি অসাধাৰণভাৱেন. তস্মা ‘‘বালস্স অপদানানী’’তি. অভিজ্ঝাদীহি দুট্ঠং দূসিতং চিন্তিতং দুচ্চিন্তিতং, তং চিন্তেতীতি দুচ্চিন্তিতচিন্তী. লোভাদীহি দুট্ঠং ভাসিতং মুসাৱাদাদিং ভাসতীতি দুব্ভাসিতভাসী. তেসংযেৱ ৱসেন কত্তব্বতো দুক্কটকম্মং পাণাতিপাতাদিং কৰোতীতি দুক্কটকম্মকাৰী. তেনাহ ‘‘চিন্তযন্তো’’তিআদি. ৱুত্তানুসাৰেনাতি ‘‘বালো অয’’ন্তিআদিনা ৱুত্তস্স অত্থৱচনস্স ‘‘পণ্ডিতো অযন্তি এতেহি লক্খীযতী’’তিআদিনা অনুস্সৰণেন. মনোসুচৰিতাদীনং ৱসেনাতি ‘‘চিন্তযন্তো অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদস্সনৱসেন সুচিন্তিতমেৱ চিন্তেতী’’তিআদিনা মনোসুচৰিতাদীনং তিণ্ণং সুচৰিতানং ৱসেন যোজেতব্বানি. চতুত্থং ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱ.
চিন্তীসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. অযোনিসোসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-১০. পঞ্চমে কতি নু খো অনুস্সতিট্ঠানানীতিআদি ছক্কে আৱি ভৱিস্সতীতি. এৱং চিন্তিতন্তি অযোনিসো চিন্তিতং. অপঞ্হমেৱ পঞ্হন্তি কথেসীতি অপঞ্হমেৱ পঞ্হো অযন্তি মঞ্ঞমানো ৱিস্সজ্জেসি. দসৱিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অপৰিহাপেত্ৱাতি –
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং, গৰুকং লহুকঞ্চ নিগ্গহীতং;
সম্বন্ধং ৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৯১; পৰি. অট্ঠ. ৪৮৫; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫২) –
এৱং ৱুত্তং দসৱিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অপৰিহাপেত্ৱা.
তত্থ ঠানকৰণানি সিথিলানি কত্ৱা উচ্চাৰেতব্বং অক্খৰং সিথিলং, তানিযেৱ ধনিতানি অসিথিলানি কত্ৱা উচ্চাৰেতব্বং অক্খৰং ধনিতং. দ্ৱিমত্তকালং দীঘং, একমত্তকালং ৰস্সং. গৰুকন্তি দীঘমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্সা’’তি সংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি, লহুকন্তি ৰস্সমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতথেৰস্সা’’তি এৱং ৱিসংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি. নিগ্গহীতন্তি যং কৰণানি নিগ্গহেত্ৱা অৱিস্সজ্জেত্ৱা অৱিৱটেন মুখেন সানুনাসিকং কত্ৱা ৱত্তব্বং. সম্বন্ধন্তি যং পৰপদেন সম্বন্ধিত্ৱা ‘‘তুণ্হস্সা’’তি ৱুচ্চতি. ৱৱত্থিতন্তি যং পৰপদেন অসম্বন্ধং কত্ৱা ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তুণ্হী অস্সা’’তি ৱুচ্চতি. ৱিমুত্তন্তি যং কৰণানি অনিগ্গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটেন মুখেন সানুনাসিকং অকত্ৱা ৱুচ্চতি. দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদোতি এৱং সিথিলাদিৱসেন ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা অক্খৰুপ্পাদকচিত্তস্স দসপ্পকাৰেন পভেদো. সব্বানি হি অক্খৰানি চিত্তসমুট্ঠানানি যথাধিপ্পেতত্থব্যঞ্জনতো ব্যঞ্জনানি চ.
‘‘অট্ঠানং খো এতং, আৱুসো সাৰিপুত্তা’’তিআদি পঞ্চকে আৱি ভৱিস্সতি. ‘‘কতি নু খো, আনন্দ, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তিআদি পন ছক্কে আৱি ভৱিস্সতি. ছট্ঠাদীসু নত্থি ৱত্তব্বং.
অযোনিসোসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰথকাৰৱগ্গো
১. ঞাতসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ঞাতোযেৱ পঞ্ঞাতোতি আহ ‘‘ঞাতো পঞ্ঞাতো’’তি. কস্স অননুলোমিকেতি আহ ‘‘সাসনস্সা’’তি, সাসনস্স অননুলোমিকে অপ্পতিৰূপেতি অত্থো. ইদানি অননুলোমিকসদ্দস্স নিব্বচনং দস্সেন্তো ‘‘ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিক’’ন্তি আহ. সাসনস্সাতি ৱা সাসনন্তি অত্থো. সাসনং ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিকন্তি এৱমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. সভাগৱিসভাগন্তি লিঙ্গতো সভাগৱিসভাগং. ‘‘ৱিযপুগ্গলে’’তি আহাতি লিঙ্গসভাগেহি অৱিসেসেত্ৱা আহ. উম্মাদং পাপুণীতি সো কিৰ সীলং অধিট্ঠায পিহিতদ্ৱাৰগব্ভে সযনপিট্ঠে নিসীদিত্ৱা ভৰিযং আৰব্ভ মেত্তং ভাৱেন্তো মেত্তামুখেন উপ্পন্নেন ৰাগেন অন্ধীকতো ভৰিযায সন্তিকং গন্তুকামো দ্ৱাৰং অসল্লক্খেত্ৱা ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱাপি নিক্খমিতুকামতায ভিত্তিং পহৰন্তো সব্বৰত্তিং ভিত্তিযুদ্ধমকাসি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ঞাতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সাৰণীযসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে চতুপাৰিসুদ্ধিসীলম্পি পব্বজ্জানিস্সিতমেৱাতি ইমিনা পব্বজ্জূপগতসমনন্তৰমেৱ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলম্পি সমাদিন্নমেৱ হোতীতি দস্সেতি. মগ্গসন্নিস্সিতানেৱ হোন্তীতি মগ্গাধিগমত্থায পটিপজ্জিতব্বত্তা কসিণপৰিকম্মাদীনি মগ্গসন্নিস্সিতানেৱ হোন্তি, তস্মা মগ্গগ্গহণেনেৱ তেসম্পি গহণং ৱেদিতব্বং, তেহি ৱিনা মগ্গাধিগমস্স অসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.
অগ্গমগ্গাধিগমেন অসম্মোহপ্পটিৱেধস্স সিখাপত্তত্তা মগ্গধম্মেসু ৱিয ফলধম্মেসুপি সাতিসযো অসম্মোহোতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং, সামং জানিত্ৱাতি অত্থো. তথা জাননা পনস্স সচ্ছিকৰণং অত্তপচ্চক্খকিৰিযাতি ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্তনাৱ অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৱা’’তি. তথা সচ্ছিকিৰিযা চস্স অত্তনি পটিলাভোতি ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিলভিত্ৱা’’তি.
সাৰণীযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. আসংসসুত্তৱণ্ণনা
১৩. ততিযে সন্তোতি এত্থ সন্ত-সদ্দো ‘‘দীঘং সন্তস্স যোজন’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৬০) কিলন্তভাৱে আগতো. ‘‘অযঞ্চ ৱিতক্কো, অযঞ্চ ৱিচাৰো সন্তো হোন্তি সমিতা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫৭৬) নিৰুদ্ধভাৱে. ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) সন্তঞাণগোচৰতাযং. ‘‘উপসন্তস্স সদা সতিমতো’’তিআদীসু (উদা. ২৭) কিলেসৱূপসমে. ‘‘সন্তো হৱে সব্ভি পৱেদযন্তী’’তিআদীসু (ধ. প. ১৫১) সাধূসু. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, মহাচোৰা সন্তো সংৱিজ্জমানা’’তিআদীসু (পাৰা. ১৯৫) অত্থিভাৱে. ইধাপি অত্থিভাৱেযেৱাতি আহ ‘‘সন্তোতি অত্থি উপলব্ভন্তী’’তি. তত্থ অত্থীতি লোকসঙ্কেতৱসেন সংৱিজ্জন্তি. অত্থিভাৱো হেত্থ পুগ্গলসম্বন্ধেন ৱুত্তত্তা লোকসমঞ্ঞাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো, ন পৰমত্থৱসেন. অত্থীতি চেতং নিপাতপদং দট্ঠব্বং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১১০) ৱিয.
সংৱিজ্জমানাতি উপলব্ভমানা. যঞ্হি সংৱিজ্জতি, তং উপলব্ভতি. তেনাহ ‘‘সংৱিজ্জমানাতি তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. অনাসোতি পত্থনাৰহিতো. তেনাহ ‘‘অপত্থনো’’তি. আসংসতি পত্থেতীতি আসংসো. ৱেণুৱেত্তাদিৱিলীৱেহি সুপ্পাদিভাজনকাৰকা ৱিলীৱকাৰকা. মিগমচ্ছাদীনং নিসাদনতো নেসাদা, মাগৱিকমচ্ছবন্ধাদযো. ৰথেসু চম্মেন নহনকৰণতো ৰথকাৰা, ধম্মকাৰা. পুইতি কৰীসস্স নামং, তং কুসেন্তি অপনেন্তীতি পুক্কুসা, পুপ্ফচ্ছড্ডকা.
দুব্বণ্ণোতি ৱিৰূপো. ওকোটিমকোতি আৰোহাভাৱেন হেট্ঠিমকো, ৰস্সকাযোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লকুণ্ডকো’’তি. লকু ৱিয ঘটিকা ৱিয ডেতি পৱত্ততীতি হি লকুণ্ডকো, ৰস্সো. কণতি নিমীলতীতি কাণো. তং পনস্স নিমীলনং একেন অক্খিনা দ্ৱীহিপি চাতি আহ ‘‘একক্খিকাণো ৱা উভযক্খিকাণো ৱা’’তি. কুণনং কুণো, হত্থৱেকল্লং. তং এতস্স অত্থীতি কুণী. খঞ্জো ৱুচ্চতি পাদৱিকলো. হেট্ঠিমকাযসঙ্খাতো সৰীৰস্স পক্খো পদেসো হতো অস্সাতি পক্খহতো. তেনাহ ‘‘পীঠসপ্পী’’তি. পদীপে পদীপনে এতব্বং নেতব্বন্তি পদীপেয্যং, তেলাদিউপকৰণং.
আসং ন কৰোতীতি ৰজ্জাভিসেকে কনিট্ঠো পত্থনং ন কৰোতি জেট্ঠে সতি কনিট্ঠস্স অনধিকাৰত্তা. অভিসেকং অৰহতীতি অভিসেকাৰহো, ন অভিসেকাৰহো কাণকুণিআদিদোসসমন্নাগতো.
সীলস্স দুট্ঠু নাম নত্থি, তস্মা অভাৱত্থো ইধ দু-সদ্দোতি আহ ‘‘নিস্সীলো’’তি. ‘‘পাপং পাপেন সুকৰ’’ন্তিআদীসু (উদা. ৪৮; চূড়ৱ. ৩৪৩) ৱিয পাপ-সদ্দো নিহীনপৰিযাযোতি আহ ‘‘লামকধম্মো’’তি. সীলৱিপত্তিযা ৱা দুস্সীলো. দিট্ঠিৱিপত্তিযা পাপধম্মো. কাযৱাচাসংৱৰভেদেন ৱা দুস্সীলো, মনোসংৱৰভেদেন, সতিসংৱৰাদিভেদেন ৱা পাপধম্মো. অসুদ্ধপ্পযোগতায দুস্সীলো, অসুদ্ধাসযতায পাপধম্মো. কুসলসীলৱিৰহেন দুস্সীলো, অকুসলসীলসমন্নাগমেন পাপধম্মো. অসুচীহীতি অপৰিসুদ্ধেহি. সঙ্কাহি সৰিতব্বসমাচাৰোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৱং পৰেহি সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিদেৱা’’তিআদি. অত্তনাযেৱ ৱা সঙ্কাহি সৰিতব্বসমাচাৰোতি এতেনপি কম্মসাধনতংযেৱ সঙ্কস্সৰসদ্দস্স দস্সেতি. অত্তনো সঙ্কায পৰেসং সমাচাৰকিৰিযং সৰতি আসঙ্কতি ৱিধাৱতীতিপি সঙ্কস্সৰসমাচাৰোতি এৱমেত্থ কত্তুসাধনতাপি দট্ঠব্বা. তস্স হি দ্ৱে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৱা ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচাৰং সঙ্কায সৰতি ধাৱতি.
এৱংপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৱিহাৰে সমণা’’তি গণনায আৰদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দত্ৱা সলাকগ্গহণাদীনি কৰোতীতি সমণো অহন্তি এৱংসমণপ্পটিঞ্ঞো. সুম্ভকপত্তধৰেতি মত্তিকাপত্তধৰে. পূতিনা কম্মেনাতি সংকিলিট্ঠকম্মেন, নিগ্গুণতায ৱা গুণসাৰৱিৰহিতত্তা অন্তোপূতি. কসম্বুকচৱৰো জাতো সঞ্জাতো অস্সাতি কসম্বুজাতোতি আহ ‘‘সঞ্জাতৰাগাদিকচৱৰো’’তি. অথ ৱা কসম্বু ৱুচ্চতি তিন্তকুণপকসটং উদকং, ইমস্মিঞ্চ সাসনে দুস্সীলো নাম জিগুচ্ছনীযত্তা তিন্তকুণপউদকসদিসো, তস্মা কসম্বু ৱিয জাতোতি কসম্বুজাতো. লোকুত্তৰধম্মউপনিস্সযস্স নত্থিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং লদ্ধুং, তস্সা পতিট্ঠায ভিন্নত্তা ৱুত্তং. মহাসীলস্মিং পৰিপূৰকাৰিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং পাপুণিতুং, তস্মিং পৰিপূৰকাৰিতায.
আসংসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে চতূহি সঙ্গহৱত্থূহীতি দানপিযৱচনঅত্থচৰিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহকাৰণেহি. চক্কং ৱত্তেতীতি আণাচক্কং পৱত্তেতি. চক্কন্তি ৱা ইধ ৰতনচক্কং ৱেদিতব্বং. অযঞ্হি চক্কসদ্দো সম্পত্তিযং, লক্খণে, ৰথঙ্গে, ইৰিযাপথে, দানে, ৰতনধম্মখুৰচক্কাদীসু চ দিস্সতি. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫; ৩.২০৪) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ ৰথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইৰিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৱত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুৰহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ ৰতনচক্কে. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.৫.১০৩) এত্থ খুৰচক্কে. ‘‘খুৰপৰিযন্তেন চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহৰণচক্কে. ‘‘অসনিৱিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ৰতনচক্কে দট্ঠব্বো.
কিত্তাৱতা পনাযং চক্কৱত্তী নাম হোতি? একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি চক্কৰতনং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পৱত্ততি. সব্বচক্কৱত্তীনঞ্হি নিসিন্নাসনতো উট্ঠহিত্ৱা চক্কৰতনসমীপং গন্ত্ৱা হত্থিসোণ্ডসদিসপনাড়িং সুৱণ্ণভিঙ্গাৰং উক্খিপিত্ৱা উদকেন অব্ভুক্কিৰিত্ৱা ‘‘অভিৱিজিনাতু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি ৱচনসমনন্তৰমেৱ ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা চক্কৰতনং পৱত্ততীতি. যস্স পৱত্তিসমকালমেৱ, সো ৰাজা চক্কৱত্তী নাম হোতি.
ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো, দসৱিধং ৱা চক্কৱত্তিৱত্তং. দসৱিধে ৱা কুসলধম্মে অগৰহিতে ৱা ৰাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকললোকং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. ধম্মেন ৱা লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা. চক্কৱত্তীহি ধম্মেন ঞাযেন ৰজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন. দসৱিধেন চক্কৱত্তিৱত্তেনাতি দসপ্পভেদেন চক্কৱত্তীনং ৱত্তেন.
কিং পন তং দসৱিধং চক্কৱত্তিৱত্তন্তি? ৱুচ্চতে –
‘‘কতমং পন তং, দেৱ, অৰিযং চক্কৱত্তিৱত্তন্তি? তেন হি ত্ৱং, তাত, ধম্মংযেৱ নিস্সায ধম্মং সক্কৰোন্তো ধম্মং গৰুং কৰোন্তো ধম্মং মানেন্তো ধম্মং পূজেন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং ৰক্খাৱৰণগুত্তিং সংৱিদহস্সু অন্তোজনস্মিং বলকাযস্মিং খত্তিযেসু অনুযন্তেসু ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসু নেগমজানপদেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু মিগপক্খীসু. মা চ তে, তাত, ৱিজিতে অধম্মকাৰো পৱত্তিত্থ. যে চ তে, তাত, ৱিজিতে অধনা অস্সু, তেসঞ্চ ধনমনুপ্পদেয্যাসি. যে চ তে, তাত, ৱিজিতে সমণব্ৰাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৱিৰতা খন্তিসোৰচ্চে নিৱিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি, একমত্তানং সমেন্তি, একমত্তানং পৰিনিব্বাপেন্তি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছেয্যাসি পৰিগ্গণ্হেয্যাসি – ‘কিং, ভন্তে, কুসলং কিং অকুসলং, কিং সাৱজ্জং কিং অনৱজ্জং, কিং সেৱিতব্বং কিং ন সেৱিতব্বং, কিং মে কৰিযমানং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায অস্স, কিং ৱা পন মে কৰিযমানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায অস্সা’তি. তেসং সুত্ৱা যং অকুসলং, তং অভিনিৱজ্জেয্যাসি, যং কুসলং, তং সমাদায ৱত্তেয্যাসি. ইদং খো, তাত, তং অৰিযং চক্কৱত্তিৱত্ত’’ন্তি –
এৱং চক্কৱত্তিসুত্তে (দী. নি. ৩.৮৪) আগতনযেন অন্তোজনস্মিং বলকাযে একং, খত্তিযেসু একং, অনুযন্তেসু একং, ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসু একং, নেগমজানপদেসু একং, সমণব্ৰাহ্মণেসু একং, মিগপক্খীসু একং, অধম্মকাৰপ্পটিক্খেপো একং, অধনানং ধনানুপ্পদানং একং, সমণব্ৰাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হপুচ্ছনং একন্তি এৱমেৱং তং চক্কৱত্তিৱত্তং দসৱিধং হোতি. গহপতিকে পন পক্খিজাতে চ ৱিসুং কত্ৱা গণ্হন্তস্স দ্ৱাদসৱিধং হোতি.
অঞ্ঞথা ৱত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং. তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্কৰোন্তোতি আদৰকিৰিযাৱসেন কৰোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গৰুং কৰোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণৱসেন গৰুং কৰোন্তো. তেনেৱাহ ‘‘তস্মিং গাৰৱুপ্পত্তিযা’’তি. ধম্মাধিপতিভূতাগতভাৱেনাতি ইমিনা যথাৱুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৱেন পুৰিমতৰং অত্তভাৱেসু সক্কচ্চং সমুপচিতভাৱং দস্সেতি. ধম্মৱসেনেৱ চ সব্বকিৰিযানং কৰণেনাতি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৱুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱং দস্সেতি. অস্সাতি ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা. পৰং ৰক্খন্তোতি অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো ৰক্খন্তো. তেনেৱ পৰৰক্খসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৱ ৰক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৱাসনপাৰুপনগেহাদীনি সীতুণ্হাদিপ্পটিবাহনেন আৱৰণং.
অন্তোজনস্মিন্তি অব্ভন্তৰভূতে পুত্তদাৰাদিজনে. সীলসংৱৰে পতিট্ঠাপেন্তোতি ইমিনা ৰক্খং দস্সেতি. ৱত্থগন্ধমালাদীনি চস্স দদমানোতি ইমিনা আৱৰণং, ইতৰেন গুত্তিং. সম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৱৰেসু পতিট্ঠাপনাদীনং সম্পিণ্ডেতি. এস নযো পৰেসুপি পি-সদ্দগ্গহণে. নিগমো নিৱাসো এতেসন্তি নেগমা. এৱং জানপদাতি আহ ‘‘তথা নিগমৱাসিনো’’তিআদিনা.
ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা কাযকম্মাদীসু সংৱিদহনং ঠপনং নাম তদুপদেসোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কথেত্ৱা’’তি. এতেসূতি পাড়িযং ৱুত্তেসু সমণাদীসু. পটিৱত্তেতুং ন সক্কা খীণানং কিলেসানং পুন অনুপ্পজ্জনতো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সচেতনসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে ইসযো পতন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি ইসিপতনন্তি আহ ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতান’’ন্তিআদি. সব্বূপকৰণানি সজ্জেত্ৱাতি সব্বানি ৰুক্খস্স ছেদনতচ্ছনাদিসাধনানি উপকৰণানি ৰঞ্ঞা আণত্তদিৱসেযেৱ সজ্জেত্ৱা. নানা কৰীযতি এতেনাতি নানাকৰণং, নানাভাৱোতি আহ ‘‘নানত্ত’’ন্তি. নেসন্তি সৰলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ন এস’’ন্তি. তথা অত্থেসন্তি এত্থাপীতি আহ ‘‘অত্থি এস’’ন্তি. পৱত্তনত্থং অভিসঙ্খৰণং অভিসঙ্খাৰো, তস্স গতি ৱেগসা পৱত্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘পযোগস্স গমন’’ন্তি.
সগণ্ডাতি খুদ্দানুখুদ্দকগণ্ডা. তেনাহ ‘‘উণ্ণতোণতট্ঠানযুত্তা’’তি. সকসাৱাতি সকসটা. তেনাহ ‘‘পূতিসাৰেনা’’তিআদি. এৱং গুণপতনেন পতিতাতি যথা তং চক্কং নাভিঅৰনেমীনং সদোসতায ন পতিট্ঠাসি, এৱমেকচ্চে পুগ্গলা কাযৱঙ্কাদিৱসেন সদোসতায গুণপতনেন পতিতা সকট্ঠানে ন তিট্ঠন্তি. এত্থ চ ফৰুসৱাচাদযোপি অপাযগমনীযা সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ পহীযন্তীতি দট্ঠব্বা.
সচেতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপণ্ণকসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে ৱিৰজ্ঝনকিৰিযা নাম পচ্ছা সমাদাতব্বতায অপণ্ণকপ্পযোগসমাদানা ৱিয হোতি, অৱিৰজ্ঝনকিৰিযা পন পচ্ছা অসমাদাতব্বতায অনূনাতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো অপণ্ণকো, তস্স ভাৱো অপণ্ণকতাতি আহ ‘‘অপণ্ণকপটিপদন্তি অৱিৰদ্ধপটিপদ’’ন্তিআদি. যস্মা সা অধিপ্পেতত্থসাধনেন একংসিকা ৱট্টতো নিয্যানাৱহা, তত্থ চ যুত্তিযুত্তা অসাৰাপগতা অৱিৰুদ্ধতায অপচ্চনীকা অনুলোমিকা অনুধম্মভূতা চ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘একংসপটিপদ’’ন্তিআদি. ন তক্কগ্গাহেন ৱা নযগ্গাহেন ৱাতি তক্কগ্গাহেন ৱা পটিপন্নো ন হোতি নযগ্গাহেন ৱা অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো. তত্থ তক্কগ্গাহেন ৱাতি আচৰিযং অলভিত্ৱা ‘‘এৱং মে সুগতি, নিব্বানং ৱা ভৱিস্সতী’’তি অত্তনো তক্কগ্গহণমত্তেন. নযগ্গাহেনাতি পচ্চক্খতো অদিস্ৱা নযতো অনুমানতো গহণেন. এৱং গহেত্ৱা পটিপন্নোতি তক্কমত্তেন, নযগ্গাহেন ৱা পটিপন্নো. পণ্ডিতসত্থৱাহো ৱিয সম্পত্তীহি ন পৰিহাযতীতি যোজনা.
যং সন্ধায ৱুত্তন্তি পৰিহানঞ্চ অপৰিহানঞ্চ সন্ধায জাতকে (জা. ১.১.১) ৱুত্তং. অযং পনেত্থ গাথায অত্থযোজনা – অপণ্ণকং ঠানং অৱিৰদ্ধকাৰণং নিয্যানিককাৰণং একে বোধিসত্তপ্পমুখা পণ্ডিতমনুস্সা গণ্হিংসু. যে পন তে বালসত্থৱাহপুত্তপ্পমুখা তক্কিকা আহু, তে দুতিযং সাপৰাধং অনেকংসিকং ঠানং অনিয্যানিকং কাৰণং অগ্গহেসুং, তে কণ্হপটিপদং পটিপন্না. তত্থ সুক্কপটিপদা অপৰিহানিপটিপদা, কণ্হপটিপদা পৰিহানিপটিপদা, তস্মা যে সুক্কপটিপদং পটিপন্না, তে অপৰিহীনা সোত্থিভাৱং পত্তা. যে পন কণ্হপটিপদং পটিপন্না, তে পৰিহীনা অনযব্যসনং আপন্নাতি ইমমত্থং ভগৱা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৱত্ৱা উত্তৰি ইদমাহ ‘‘এতদঞ্ঞায মেধাৱী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.
তত্থ এতদঞ্ঞায মেধাৱীতি মেধাতি লদ্ধনামায ৱিসুদ্ধায উত্তমায পঞ্ঞায সমন্নাগতো কুলপুত্তো এতং অপণ্ণকং ঠানং দুতিযঞ্চাতি দ্ৱীসু অতক্কগ্গাহতক্কগ্গাহসঙ্খাতেসু ঠানেসু গুণদোসং ৱুদ্ধিহানিং অত্থানত্থং ঞত্ৱাতি অত্থো. তং গণ্হে যদপণ্ণকন্তি যং অপণ্ণকং একংসিকং সুক্কপটিপদাঅপৰিহানিযপটিপদাসঙ্খাতং নিয্যানিককাৰণং, তদেৱ গণ্হেয্য. কস্মা? একংসিকাদিভাৱতোযেৱ. ইতৰং পন ন গণ্হেয্য. কস্মা? অনেকংসিকাদিভাৱতোযেৱ.
যৱন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৱিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৱিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৱত্তিৱিসেসোতি আহ ‘‘খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নামা’’তি. কাৰণং যোনি নাম, যোনীতি তং তং ফলং অনুপচিতঞাণসম্ভাৰেহি দুৰৱগাধভেদতায মিস্সিতং ৱিয হোতীতি. যতো একত্তনযেন সো এৱাযন্তি বালানং মিচ্ছাগাহো. পস্সাৱমগ্গো যোনি নাম যৱন্তি তায সত্তা যোনিসম্বন্ধেন মিস্সিতা হোন্তীতি. পগ্গহিতা অনুট্ঠানেন, পুনপ্পুনং আসেৱনায পৰিপুণ্ণা.
‘‘চক্খুতোপী’’তিআদিম্হি পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনং পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰনকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰনকঅসুচিম্হি আসৱসদ্দো নিৰুড়্হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভূতি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তনতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণকৰণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং পন মগ্গফলসমানতায অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং সমাপত্তিৱীথীযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ আসৱানং পৱত্তি নিৱাৰিতাতি ৱেদিতব্বং. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি, আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তন্তীতি অত্থো. অৱধিঅত্থো আ-কাৰো, অৱধি চ মৰিযাদাভিৱিধিভেদতো দুৱিধো. তত্থ মৰিযাদং কিৰিযং বহি কত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আপাটলীপুত্তং ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অভিৱিধি পন কিৰিযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আভৱগ্গং ভগৱতো যসো পৱত্ততী’’তি. অভিৱিধিঅত্থো চাযমা-কাৰো ইধ গহিতোতি ৱুত্তং ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি.
মদিৰাদযোতি আদি-সদ্দেন সিন্ধৱকাদম্বৰিকাপোতিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো চিৰপৰিৱুট্ঠতা পুৰাণভাৱো. অৱিজ্জা নাহোসীতিআদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানং চিৰপৰিৱুট্ঠতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱিনো কামাসৱস্স চিৰপৰিৱুট্ঠতা দস্সিতাৱ হোতি. অঞ্ঞেসু চ যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, ন অঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱসদ্দো নিৰুড়্হোতি দট্ঠব্বো. আযতং অনাদিকালিকত্তা. পসৱন্তীতি ফলন্তি. ন হি কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং অত্থি, যং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জেয্য. পুৰিমানি চেত্থাতি এতেসু চতূসু অত্থৱিকপ্পেসু পুৰিমানি তীণি. যত্থাতি যেসু সুত্তাভিধম্মপ্পদেসেসু. তত্থ যুজ্জন্তি কিলেসেসুযেৱ যথাৱুত্তস্স অত্থত্তযস্স সম্ভৱতো. পচ্ছিমং কম্মেপীতি পচ্ছিমং ‘‘আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তী’’তি ৱুত্তনিব্বচনং কম্মেপি যুজ্জতি দুক্খপ্পসৱনস্স কিলেসকম্মসাধাৰণত্তা.
দিট্ঠধম্মা ৱুচ্চন্তি পচ্চক্খভূতা খন্ধা, দিট্ঠধম্মে ভৱা দিট্ঠধম্মিকা. ৱিৱাদমূলভূতাতি ৱিৱাদস্স মূলকাৰণভূতা কোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানা. যেন দেৱূপপত্যস্সাতি যেন কম্মকিলেসপ্পকাৰেন আসৱেন দেৱেসু উপপত্তি নিব্বত্তি অস্স ময্হন্তি সম্বন্ধো. গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো আকাসচাৰী অস্সন্তি ৱিভত্তিং ৱিপৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বৱিনিমুত্তা সব্বা দেৱতা দেৱগ্গহণেন গহিতা. নড়ো ৱুচ্চতি মূলং, তস্মা ৱিনড়ীকতাতি ৱিগতনড়া ৱিগতমূলা কতাতি অত্থো. অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি অকুসলকম্মতো অৱসেসা অকুসলা ধম্মা আসৱাতি আগতাতি সম্বন্ধো.
পটিঘাতাযাতি পটিসেধনায. পৰূপৱাদ…পে… উপদ্দৱাতি ইদং যদি ভগৱা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞাপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পৰূপৱাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকাৰা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তমেৱ নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণাদিৱসেন মহাদুক্খানুভৱাদিপ্পকাৰা অনত্থা, তে সন্ধায ৱুত্তং.
তে পনেতেতি এতে কামৰাগাদিকিলেসতেভূমককম্মপৰূপৱাদাদিউপ্পদ্দৱপ্পকাৰা আসৱা. যত্থাতি যস্মিং ৱিনযাদিপাড়িপ্পদেসে. যথাতি যেন দুৱিধাদিপ্পকাৰেন অৱসেসেসু চ সুত্তন্তেসু তিধা আগতাতি সম্বন্ধো. নিৰযং গমেন্তীতি নিৰযগামিনিযা. ছক্কনিপাতেতি ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে (অ. নি. ৬.৫৮). তত্থ হি আসৱা ছধা আগতা.
সৰসভেদোতি খণিকনিৰোধো. খীণাকাৰোতি অচ্চন্তায খীণতা. আসৱা খীযন্তি পহীযন্তি এতেনাতি আসৱক্খযো, মগ্গো. আসৱানং খযন্তে উপ্পজ্জনতো আসৱক্খযো, ফলং. আসৱক্খযেন পত্তব্বতো আসৱা খীযন্তি এত্থাতি আসৱক্খযো, নিব্বানং. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৫৭-৫৬০) ৱিত্থাৰিতো, তস্মা তত্থ, তং সংৱণ্ণনায চ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
তথাতি ইমিনা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিততং উপসংহৰতি. কুসলপ্পৱত্তিং আৱৰন্তি নিৱাৰেন্তীতি আৱৰণীযা. পুৰিমপ্পৱত্তিৱসেনাতি নিদ্দোক্কমনতো পুব্বে কম্মট্ঠানস্স পৱত্তিৱসেন. ঠপেত্ৱাতি হত্থগতং কিঞ্চি ঠপেন্তো ৱিয কম্মট্ঠানং সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন ঠপেত্ৱা কম্মট্ঠানমেৱ মনসিকৰোন্তো নিদ্দং ওক্কমতি, ঝানসমাপন্নো ৱিয যথাপৰিচ্ছিন্নেনেৱ কালেন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠপিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৱ পবুজ্ঝতি নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মা…পে… নাম হোতী’’তি. মূলকম্মট্ঠানেতি আদিতো পট্ঠায পৰিহৰিযমানকম্মট্ঠানে. পৰিগ্গহকম্মট্ঠানৱসেনাতি সযনং উপগচ্ছন্তেন পৰিগ্গহমানকম্মট্ঠানমনসিকাৰৱসেন. সো পন ধাতুমনসিকাৰৱসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদি ৱুত্তং.
অপণ্ণকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অত্তব্যাবাধসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে ব্যাবাধনং দুক্খাপনন্তি আহ ‘‘অত্তব্যাবাধাযাতি অত্তদুক্খাযা’’তি. মগ্গফলচিত্তুপ্পাদাপি কাযসুচৰিতাদিসঙ্গহো এৱাতি আহ ‘‘অৱাৰিতানেৱা’’তি.
অত্তব্যাবাধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দেৱলোকসুত্তৱণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে ইতীতি পদসন্ধিব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাতি পুৰিমপদানং পচ্ছিমপদেহি অত্থতো সহিততায ব্যঞ্জনানং ৱাক্যানং সিলিট্ঠতায দীপনে নিপাতো.
দেৱলোকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা
১৯. নৱমে উগ্ঘাটেত্ৱাতি আসনদ্ৱাৰঞ্চেৱ ভণ্ডপসিব্বকে চ ৱিৱৰিত্ৱা. নাধিট্ঠাতীতি তংতংকযৱিক্কযে অত্তনা ৱোযোগং নাপজ্জতি. দিৱাকালেতি মজ্ঝন্হিকসমযে. অস্সামিকো হোতি তীসুপি কালেসু লদ্ধব্বলাভস্স অলভনতো. অপতিৱাতাবাধং ৰত্তিট্ঠানং. ছাযুদকসম্পন্নং দিৱাট্ঠানং. ৱিপস্সনাপি ৱট্টতি ৱিপস্সনাকম্মিকোযেৱ. তেনপি হি নৱধা ইন্দ্ৰিযানং তিক্খত্তং আপাদেন্তেন সমাধিনিমিত্তং গহেতব্বং, ৱিপস্সনানিমিত্তং সমাহিতাকাৰসল্লক্খণায.
পঠমপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমে ৱিসিট্ঠধুৰোতি ৱিসিট্ঠধুৰসম্পগ্গাহো ৱীৰিযসম্পন্নো. ঞাণৱীৰিযাযত্তা হি অত্থসিদ্ধিযো. তেনাহ ‘‘উত্তমধুৰো’’তিআদি. ৱিক্কাযিকভণ্ডন্তি ৱিক্কযেতব্বভণ্ডং. নিক্খিত্তধনেনাতি নিদহিত্ৱা ঠপিতধনৱসেন. ৱড়ঞ্জনকৱসেনাতি দিৱসে দিৱসে দানূপভোগৱসেন ৱড়ঞ্জিতব্বধনৱসেন. উপভোগপৰিভোগভণ্ডেনাতি উপভোগপৰিভোগূপকৰণেন. নিপতন্তীতি নিপাতেন্তি, অত্তনো ধনগ্গহেন নিপাতৱুত্তিকে কৰোন্তি. তেনাহ ‘‘নিমন্তেন্তী’’তি.
ঞাণথামেনাতি ঞাণস্স থিৰভাৱেন. ঞাণপৰক্কমেনাতি ঞাণসহিতেন ৱীৰিযেন. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থভেদঞ্হি যেন সুতেন ইজ্ঝতি, তং সুতং নাম. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন দস্সেন্তো ‘‘একনিকায…পে… বহুস্সুতা’’তি আহ. আগতোতি সুপ্পৱত্তিভাৱেন স্ৱাগতো. তেনাহ ‘‘পগুণো পৱত্তিতো’’তি. অভিধম্মে আগতা কুসলাদিক্খন্ধাদিভেদভিন্না ধম্মা সুত্তন্তপিটকেপি ওতৰন্তীতি ‘‘ধম্মধৰাতি সুত্তন্তপিটকধৰা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ন হি আভিধম্মিকভাৱেন ৱিনা নিপ্পৰিযাযতো সুত্তন্তপিটকঞ্ঞুতা সম্ভৱতি. দ্ৱেমাতিকাধৰাতি ভিক্খুভিক্খুনিমাতিকাৱসেন দ্ৱেমাতিকাধৰাতি ৱদন্তি, ‘‘ৱিনযাভিধম্মমাতিকাধৰা’’তি যুত্তং. পৰিপুচ্ছতীতি সব্বভাগেন পুচ্ছিতব্বং পুচ্ছতি. তেনাহ ‘‘অত্থানত্থং কাৰণাকাৰণং পুচ্ছতী’’তি. পৰিগ্গণ্হাতীতি ৱিচাৰেতি.
ন এৱং অত্থো দট্ঠব্বোতি এৱং দেসনানুক্কমেন অত্থো ন গহেতব্বো. অঞ্ঞো হি দেসনাক্কমো ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন পৱত্তনতো, অঞ্ঞো পটিপত্তিক্কমো. হেট্ঠিমেন ৱা পৰিচ্ছেদোতি সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতেসু তীসু ভাগেসু কত্থচি হেট্ঠিমনযেন দেসনায পৰিচ্ছেদং ৱেদিতব্বং সীলেন, কত্থচি উপৰিমেন ভাগেন পঞ্ঞায, কত্থচি দ্ৱীহিপি ভাগেহি সীলপঞ্ঞাৱসেন. ইধ পন সুত্তে উপৰিমেন ভাগেন পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বোতি ৱত্ৱা তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৱা ভগৱা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন পঠমং কল্যাণমিত্তং দস্সেন্তো অৰহত্তং পৱেদেত্ৱা ‘‘তযিদং অৰহত্তং ইমায আৰদ্ধৱীৰিযতায হোতী’’তি দস্সেন্তো ৱীৰিযাৰম্ভং পৱেদেত্ৱা ‘‘স্ৱাযং ৱীৰিযাৰম্ভো ইমিনা কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন ভৱতী’’তি দস্সেন্তো নিস্সযসম্পত্তিং পৱেদেতি হেট্ঠা দস্সিতনিদস্সনানুৰূপন্তি দট্ঠব্বং.
দুতিযপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰথকাৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পুগ্গলৱগ্গো
১. সমিদ্ধসুত্তৱণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে ৰুচ্চতীতি কাযসক্খিআদীসু পুগ্গলেসু অতিৱিয সুন্দৰতৰপণীততৰভাৱেন তে চিত্তস্স অভিৰুচিউপ্পাদকো কতমোতি পুচ্ছতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযং ধুৰং অহোসি সদ্ধাধুৰং মগ্গৱুট্ঠানন্তি কত্ৱা, সেসিন্দ্ৰিযানি পন কথন্তি আহ ‘‘সেসানী’’তিআদি. পটিৱিদ্ধমগ্গোৱাতি তীহিপি থেৰেহি অত্তনো অত্তনো পটিৱিদ্ধঅৰহত্তমগ্গো এৱ কথিতো, তস্মা ন সুকৰং একংসেন ব্যাকাতুং ‘‘অযং…পে… পণীততৰো চা’’তি. ভুম্মন্তৰেনেৱ কথেসি ‘‘তীসুপি পুগ্গলেসু অগ্গমগ্গট্ঠোৱ পণীততৰো’’তি.
সমিদ্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. গিলানসুত্তৱণ্ণনা
২২. দুতিযে হিতানীতি ভব্যানি. ৱুদ্ধিকৰানীতি আৰোগ্যাদিৱুদ্ধিকৰানি. অনুচ্ছৱিকন্তি উপট্ঠানকিৰিযায অনুৰূপং. ৱাতাপমাৰৰোগেনাতি ৱাতৰোগেন চ অপমাৰৰোগেন চ, ৱাতনিদানেন ৱা অপমাৰৰোগেন. নিট্ঠপ্পত্তগিলানোতি ‘‘ইমিনা ৰোগেন ন চিৰস্সেৱ মৰিস্সতী’’তি নিট্ঠং পত্তো গিলানো. খিপিতকং নাম ৱমথুৰোগো. কচ্ছূতি থুল্লকচ্ছুআবাধো. তিণপুপ্ফকজৰো ৱিসমৱাতসম্ফস্সজৰোগো. যেসন্তি যেসং ৰোগানং. পটিজগ্গনেনাতি পটিকাৰমত্তেন. ফাসুকন্তি ব্যাধিৱূপসমনেন সৰীৰস্স ফাসুভাৱো. ব্যাধিনিদানসমুট্ঠানজাননেন পণ্ডিতো, পটিকাৰকিৰিযায যুত্তকাৰিতায দক্খো, উট্ঠানৱীৰিযসম্পত্তিযা অনলসো.
পদপৰমো পুগ্গলো কথিতো সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স অযোগ্গভাৱতো. অলভন্তোৱ তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং পচ্চেকবোধিং. যন্তি, যতো. ওৱাদং লভিত্ৱাতি আভিসমাচাৰিকৱত্তং ওৱাদমত্তং. এত্তকোপি হি তস্স হিতাৱহোতি. তন্নিস্সিতোৱাতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনিস্সিতোৱ হোতি. পুনপ্পুনং দেসেতব্বোৱ সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স যোগ্গভাৱতো.
গিলানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সঙ্খাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৩. ততিযে ৱিৱিধেহি আকাৰেহি আবাধনতো ব্যাবাধোৱ ব্যাবজ্ঝং, কাযিকং চেতসিকঞ্চ দুক্খং. সহ ব্যাবজ্ঝেন ৱত্ততীতি সব্যাবজ্ঝং. তেনাহ ‘‘সদুক্খ’’ন্তি. চেতনাৰাসিন্তি পুব্বচেতনাদিৰাসিং. চেতনং পুনপ্পুনং পৱত্তেন্তো ‘‘ৰাসিং কৰোতি পিণ্ডং কৰোতী’’তি চ ৱুত্তো. সদুক্খন্তি নিৰন্তৰদুক্খং. তেনাহ ‘‘সাবাধং নিৰস্সাদ’’ন্তি. অত্থীতি উজুকং দুক্খৱেদনা নত্থীতি অৱত্তব্বত্তা ৱুত্তং. অনিট্ঠসভাৱত্তা অনিট্ঠাৰম্মণত্তা চ দুক্খপক্খিকাৱ সা দট্ঠব্বা. ন হি অকুসলৱিপাকা ইট্ঠা নাম অত্থী, কুসলৱিপাকা পন উপেক্খাৱেদনা তত্থ অপ্পাৱসৰা. অট্ঠকথাযং পন নিৰযস্স দুক্খবহুলত্তা দুক্খস্স চ তত্থ বলৱতায সা অব্বোহাৰিকট্ঠানে ঠিতাতি ৱুত্তং. উপমং কত্ৱা আহটো ৱিসেসো ৱিয সামঞ্ঞস্স যথা অযোপিণ্ডিৰোহিনো ৱিয ৰূপানন্তি. পটিভাগউপমাতি পটিবিম্বউপমা.
তে অগ্গহেত্ৱাতি হেট্ঠিমব্ৰহ্মলোকে অগ্গহেত্ৱা. ৱোমিস্সকসুখদুক্খন্তি ৱিমিস্সকসুখদুক্খং পীতিমিস্সকভাৱতো. কম্মন্তি পাপকম্মং. কম্মসীসেন ফলং ৱদতি. কামঞ্চেত্থ ‘‘অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতী’’তি আগতং, ‘‘অব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তী’’তি পন ৱচনেন লোকুত্তৰফস্সাপি সঙ্গয্হন্তীতি ‘‘তীণি সুচৰিতানি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানি কথিতানী’’তি ৱুত্তং.
সঙ্খাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. বহুকাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৪. চতুত্থে অৱস্সযং গতোতি ৱট্টদুক্খপৰিমুত্তিযা অৱস্সযো ময্হন্তি সৰণগমনক্কমেন উপগতো হোতি. সতন্তিকন্তি সপৰিযত্তিধম্মং. অগ্গহিতসৰণপুব্বস্সাতি অগ্গহিতপুব্বসৰণস্স. অকতাভিনিৱেসস্স ৱসেন ৱুত্তন্তি তস্মিং অত্তভাৱে ন কতো সৰণগমনাভিনিৱেসো যেনাতি অকতাভিনিৱেসো, তস্স ৱসেন ৱুত্তং. কামং পুব্বেপি সৰণদাযকো আচৰিযো ৱুত্তো, পব্বজ্জাদাযকোপি সৰণদাযকোৱ. পুব্বে পন উপাসকভাৱাপাদকৱসেন সৰণদাযকো অধিপ্পেতো. ইদং পন গহিতপব্বজ্জস্স সৰণগমনং. পব্বজা হি সৱিসেসং সৰণগমনন্তি পব্বজ্জাদাযকো পুন ৱুত্তো. এতেতি পব্বজ্জাদাযকাদযো. দুৱিধেন পৰিচ্ছিন্নাতি লোকিযধম্মসম্পাপকো লোকুত্তৰধম্মসম্পাপকোতি দ্ৱিপ্পকাৰেন পৰিচ্ছিন্না, কতাভিনিৱেসঅকতাভিনিৱেসৱসেন ৱা. উপৰীতি পঠমমগ্গতো উপৰি. নেৱ সক্কোতীতি আচৰিযেন কতস্স উপকাৰস্স মহানুভাৱত্তা তস্স পতিকাৰং নাম কাতুং ন সক্কোতি.
বহুকাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ৱজিৰূপমসুত্তৱণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে অৰুইতি পুৰাণং দুট্ঠৱণং ৱুচ্চতি. ক-কাৰো পদসন্ধিকৰোতি অৰুকূপমং চিত্তং এতস্সাতি অৰুকূপমচিত্তো অপ্পমত্তকস্সপি দুক্খস্স অসহনতো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইত্তৰকালোভাসেনাতি পৰিত্তমেৱ কালো ঞাণোভাসৱিৰহেন. লগতীতি কোধাসঙ্গৱসেন কুপ্পন্তো পুগ্গলো সম্মুখা, ‘‘কিং ৱদসী’’তিআদিনা পৰম্মুখা চ উপনয্হনৱসেন লগতি, ন তণ্হাসঙ্গৱসেন. কুপ্পতীতি কুজ্ঝতি. ব্যাপজ্জতীতি ৱিপন্নচিত্তো হোতি. থদ্ধভাৱং আপজ্জতি ঈসকম্পি মুদুত্তাভাৱতো. দুট্ঠাৰুকোতি মংসলোহিতানং দুট্ঠভাৱেন পকতিভাৱং জহিত্ৱা ঠিতো দুট্ঠৱণো. ‘‘দুট্ঠাৰুতা’’তিপি পঠন্তি, তত্থাপি তাকাৰো পদসন্ধিকৰো.
তস্সাতি দুট্ঠাৰুকস্স. সৱনন্তি অসুচিৱিসন্দনং. উদ্ধুমাতস্স ৱিযাতি কোধেন উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতকস্স ৱিয কোধূপাযাসস্স অৱিস্সজ্জনতো. চণ্ডিকতস্সাতি কুপিতস্স. এত্থ চ কিঞ্চাপি হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝাপি কিলেসা তেহি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতত্তা সমুচ্ছিন্না, তথাপি তস্মিং সন্তানে অগ্গমগ্গস্স অনুপ্পন্নত্তা তত্থ অপ্পহীনাপি কিলেসা অত্থেৱাতি কত্ৱা তেসং ঞাণানং ৱিজ্জূপমতা ৱুত্তা, ন তেহি মগ্গেহি পহীনানং কিলেসানং অত্থিভাৱতোতি দট্ঠব্বং.
ৱজিৰূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সেৱিতব্বসুত্তৱণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে উপসঙ্কমিতব্বোতি কালেন কালং উপসঙ্কমিতব্বো. অল্লীযিতব্বোতি ছাযায ৱিয ৱিনা ভাৱনায নিল্লীযিতব্বো. পুনপ্পুনং উপাসিতব্বোতি অভিণ্হসো উপনিসীদিতব্বো. অনুদ্দযাতি মেত্তাপুব্বভাগো. উপসঙ্কমিতুং ৱট্টতীতি ‘‘এতস্স সীলেন অভিৱুদ্ধি ভৱিস্সতী’’তি উপকাৰত্থং উপসেৱনাদি ৱট্টতি.
ন পটিহঞ্ঞিস্সতীতি ‘‘অপেহি, কিং এতেনা’’তি পটিক্খেপাভাৱতো পিযসীলত্তা ন পটিহঞ্ঞিস্সতি. ফাসু ভৱিস্সতীতি দ্ৱীসু হি সীলৱন্তেসু একেন সীলস্স ৱণ্ণে কথিতে ইতৰো অনুমোদতি. তেন তেসং কথা ফাসু চেৱ হোতি পৱত্তিনী চ. একস্মিং পন দুস্সীলে সতি দুস্সীলস্স সীলকথা দুক্কথা, নেৱ সীলকথা হোতি, ন ফাসু হোতি, ন পৱত্তিনী. দুস্সীলস্স হি সীলকথা অফাসু ভৱিস্সতি. সীলকথায ৱুত্তমত্থং সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি অতিদিসতি ‘‘সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি এসেৱ নযো’’তি. দ্ৱে হি সমাধিলাভিনো সমাধিকথং সপ্পঞ্ঞা চ পঞ্ঞাকথং কথেন্তা ৰত্তিং ৱা দিৱসং ৱা অতিক্কমন্তম্পি ন জানন্তি.
তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি তস্মিং তস্মিং অনুগ্গহেতব্বে পঞ্ঞায সোধেতব্বে ৱড্ঢেতব্বে চ অধিকসীলং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি অত্থো. তঞ্চ অনুগ্গণ্হনং সীলস্স অসপ্পাযানুপকাৰধম্মে ৱজ্জেত্ৱা তপ্পটিপক্খসেৱনেন হোতীতি আহ ‘‘সীলস্স অসপ্পাযে’’তিআদি. সীলস্স অসপ্পাযানুপকাৰধম্মা নাম অনাচাৰাগোচৰাদযো, তপ্পটিপক্খতো উপকাৰধম্মা ৱেদিতব্বা. তস্মিং তস্মিং ঠানেতি তংতংসিক্খাকোট্ঠাসপদট্ঠানে. অনুগ্গণ্হাতি নামাতি অভিন্নং অসংকিলিট্ঠং কত্ৱা অনুগ্গণ্হাতি নাম. খাৰপৰিস্সাৱনেতি ৰজকানং ঊসখাৰাদিখাৰপৰিস্সাৱনপটে. হাযতীতি সীলাদিনা পৰিহাযতি. সেট্ঠং পুগ্গলন্তি সীলাদিগুণেহি সেট্ঠং উত্তৰিতৰং উত্তমং পুগ্গলং.
সেৱিতব্বসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তৱণ্ণনা
২৭. সত্তমে অব্ভুগ্গচ্ছতীতি এত্থ অভি-সদ্দাপেক্খায ‘‘ন’’ন্তি সামিঅত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘অস্সা’’তি ‘‘তং খো পন ভৱন্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয. পাপকো কিত্তিসদ্দোতি লামকভাৱেন কথেতব্বসদ্দো. গূথকূপো ৱিয দুস্সীল্যন্তি এতেন দুস্সীলস্স গূথসদিসত্তমেৱ দস্সেতি. ৱচনন্তি অনিট্ঠৱচনং. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘গূথকূপো ৱিয দুস্সীল্য’’ন্তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন. সুচিমিত্তোতি সীলাচাৰসুদ্ধিযা সুচিমিত্তো. সহ অযন্তি পৱত্তন্তীতি সহাযাতি আহ ‘‘সহগামিনো’’তি.
জিগুচ্ছিতব্বসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. গূথভাণীসুত্তৱণ্ণনা
২৮. অট্ঠমে গূথভাণীতি গূথসদিসৱচনত্তা গূথভাণী. যথা হি গূথং নাম মহাজনস্স অনিট্ঠং হোতি, এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং অনিট্ঠং হোতি. দুগ্গন্ধকথন্তি কিলেসাসুচিসংকিলিট্ঠতায গূথং ৱিয দুগ্গন্ধৱাযনকথং. পুপ্ফভাণীতি সুপুপ্ফসদিসৱচনত্তা পুপ্ফভাণী. যথা হি ফুল্লানি ৱস্সিকানি ৱা অধিমুত্তিকানি ৱা মহাজনস্স ইট্ঠানি কন্তানি হোন্তি, এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং ইট্ঠং হোতি কন্তং. পুপ্ফানি ৱিযাতি চম্পকসুমনাদিসুগন্ধপুপ্ফানি ৱিয. সুগন্ধকথন্তি সুচিগন্ধৱাযনকথং কিলেসদুগ্গন্ধাভাৱতো. মধুভাণীতি এত্থ ‘‘মুদুভাণী’’তিপি পঠন্তি. উভযত্থাপি হি মধুৰৱচনোতি অত্থো. যথা হি চতুমধুৰং নাম মধুৰং পণীতং, এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং মধুৰং হোতি. মধুৰকথন্তি কণ্ণসুখতায পেমনীযতায চ সদ্দতো অত্থতো চ মধুৰসভাৱকথং. অত্তহেতু ৱাতি অত্তনো ৱা হত্থপাদাদিচ্ছেদনহৰণহেতু. পৰহেতু ৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘অত্তনো ৱা’’তিআদি.
‘‘নেলঙ্গোতি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৱচন’’ন্তি সুত্তে (সং. নি. ৪.৩৪৭) আগতত্তা ৱুত্তং ‘‘এত্থ ৱুত্তসীলং ৱিযা’’তি. পূৰেতি গুণানং পাৰিপূৰিযং. সুকুমাৰাতি অফৰুসতায মুদুকা কোমলা. পুৰস্সাতি এত্থ পুৰ-সদ্দো তন্নিৱাসিৱাচকো দট্ঠব্বো ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৱিয. তেনাহ ‘‘নগৰৱাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৱড্ঢেতীতি মনাপা. তেনাহ ‘‘চিত্তৱুদ্ধিকৰা’’তি.
গূথভাণীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অন্ধসুত্তৱণ্ণনা
২৯. নৱমে অন্ধোতিআদীসু পাড়িপদেসু পঠমো দিট্ঠধম্মিকভোগসংহৰণপঞ্ঞাচক্খুনো চ সম্পৰাযিকত্থসাধনপঞ্ঞাচক্খুনো চ অভাৱা ‘‘অন্ধো’’তি ৱুচ্চতি দুতিযোপি, ততিযো পন দ্ৱিন্নম্পি ভাৱা ‘‘দ্ৱিচক্খূ’’তি ৱুচ্চতি. পঞ্ঞাচক্খূতি আযকোসল্লভূতা পঞ্ঞাচক্খু. তেনাহ ‘‘ফাতিং কৰেয্যা’’তি. অধমুত্তমেতি অধমে চেৱ উত্তমে চ. পটিপক্খৱসেনাতি পটিপক্খস্স অত্থিতাৱসেন. সুক্কসপ্পটিভাগাতি সুক্কধম্মেহি পহাযকেহি সপ্পটিভাগাতি জানেয্য. কণ্হসপ্পটিভাগাতি কণ্হধম্মেহি পহাতব্বেহি সপ্পটিভাগাতি জানেয্য.
তথাজাতিকাতি যাদিসেহি সপুত্তদাৰপৰিজনসঞাতিমিত্তবন্ধৱগ্গং অত্তানং সুখেতি পীণেতি, তাদিসা ভোগাপি ন সন্তি. পুঞ্ঞানি চ ন কৰোতীতি সমণব্ৰাহ্মণকপণদ্ধিকযাচকানং সন্তপ্পনৱসেন পুঞ্ঞানি ন কৰোতি. উভযত্থাতি উভযস্মিং লোকে, উভযস্মিং ৱা অত্থেতি ৱিগ্গহোতি দস্সেন্তো ‘‘ইধলোকে’’তিআদিমাহ. উভযেনাতি ৱুত্তমত্থং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যস্মিং ঠানেতি যস্মিংযেৱ ঠানে. ন সোচতীতি সোকহেতূনং তত্থ অভাৱতো ন সোচতি.
অন্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. অৱকুজ্জসুত্তৱণ্ণনা
৩০. দসমে অৱকুজ্জপঞ্ঞোতি নিক্কুজ্জপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘অধোমুখপঞ্ঞো’’তি. পুব্বপট্ঠপনাতি পঠমাৰম্ভো. সন্নিট্ঠানন্তি কথাপৰিযোসানং. অপ্পনাতি দেসনায নিট্ঠাপনং. অনেকে ৱা অনুসন্ধিযোতি যোজেতব্বং. সমাধি ৱাতিআদীসু লোকুত্তৰধম্মা পৰমত্থতো সাসনন্তি তদত্থোপাদকসমাধি তস্স আদীতি ৱুত্তো, তদাসন্নত্তা ৱিপস্সনা, তস্স মূলভাৱেন একদেসত্তা মগ্গো.
সাসনস্স পাৰিপূৰিসুদ্ধিযো নাম সত্থাৰা দেসিতনিযামেনেৱ সিদ্ধা, তা পনেত্থ কথেন্তস্স ৱসেন গহেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘অনূনং কত্ৱা দেসেন্তী’’তি, ‘‘নিগ্গণ্ঠিং কত্ৱা দেসেন্তী’’তি চ ৱুত্তং. তত্থ নিজ্জটন্তি নিগ্গুম্বং অনাকুলং. নিগ্গণ্ঠিন্তি গণ্ঠিট্ঠানৰহিতং সুৱিঞ্ঞেয্যং কত্ৱা.
আকিণ্ণানীতি আকিৰিত্ৱা সংকিৰিত্ৱা ঠপিতানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পক্খিত্তানী’’তি. উচ্ছঙ্গো ৱিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বোতি উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞতায উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো. এৱং পঞ্ঞা ৱিয পুগ্গলোপি উচ্ছঙ্গো ৱিয হোতি, তস্মিং ধম্মানং অচিৰট্ঠানতোতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. যথা চ উচ্ছঙ্গসদিসা পঞ্ঞা, এৱং নিক্কুজ্জকুম্ভসদিসা পঞ্ঞা এৱাতি দট্ঠব্বা.
সংৱিদহনপঞ্ঞাযাতি ‘‘এৱং কতে ইদং নাম ভৱিস্সতী’’তি এৱং তংতংঅত্থকিচ্চং সংৱিধাতুং সমত্থতায ৱিচাৰণপঞ্ঞায ৰহিতো. সেয্যোতি সেট্ঠো পাসংসো. পুব্বভাগপটিপদন্তি চিত্তৱিসুদ্ধিআদিকং অৰিযমগ্গস্স অধিগমায পুব্বভাগপটিপত্তিং.
অৱকুজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুগ্গলৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দেৱদূতৱগ্গো
১. সব্ৰহ্মকসুত্তৱণ্ণনা
৩১. চতুত্থস্স পঠমে সব্ৰহ্মকানীতি সসেট্ঠকানি. যেসন্তি যেসং কুলানং. পুত্তানন্তি পুত্তেহি. পূজিতসদ্দযোগেন হি ইদং কৰণত্থে সামিৱচনং. তেনাতি আহাৰাদিনা. পটিজগ্গিতা গোপিতাতি যথাকালং তস্স তস্স দাতব্বস্স দানেন ৱেয্যাৱচ্চস্স চ কৰণেন পটিজগ্গিতা চেৱ উপ্পন্নানত্থপ্পহৰণেন গোপিতা চ হোন্তি. তেসন্তি মাতাপিতূনং. ব্ৰহ্মাদিভাৱসাধনত্থন্তি তেসং গুণানং অত্থিতায লোকে ব্ৰহ্মা নাম ৱুচ্চতি, আচৰিযো নাম ৱুচ্চতি, আহুনেয্যো নাম ৱুচ্চতি, তে মাতাপিতূনং পুত্তকং পটিলভন্তীতি দস্সনৱসেন নেসং ব্ৰহ্মাদিভাৱসাধনত্থং ‘‘বহুকাৰা’’তি, ৱত্ৱা তং তেসং বহুকাৰতং নানাকাৰতো দস্সেতুং ‘‘আপাদকা’’তিআদি ৱুত্তং. মাতাপিতৰো হি পুত্তানং জীৱিতস্স আপাদকা, সৰীৰস্স পোসকা, আচাৰসমাচাৰানং সিক্খাপকা সকলস্সপি ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰো. তেনাহ ‘‘পুত্তানং হী’’তিআদি. ইট্ঠাৰম্মণং তাৱ তে দস্সেন্তু, অনিট্ঠাৰম্মণং কথন্তি? তম্পি দস্সেতব্বমেৱ ৱজ্জনীযভাৱজানাপনত্থং.
অৱিজহিতা হোন্তীতি তাসং ভাৱনায ব্ৰহ্মানং ব্ৰহ্মলোকে উপ্পন্নত্তা অৱিজহিতা হোন্তি ভাৱনা. লোভনীযৱযস্মিং পঠমযোব্বনে অতিৱিয মুদুভাৱপ্পত্তদস্সনত্থং সতৱিহতগ্গহণং. পাটিযেক্কন্তি ৱিসুং. ইমিনা কাৰণেনাতি ইমিনা যথাৱুত্তেন পুত্তেসু পৱত্তিতেহি অতিক্কমেন মেত্তাদিসমুপ্পত্তিসঙ্খাতেন কাৰণেন.
থৰুসিপ্পন্তি অসিসত্তিকুন্তকলাপাদিআযুধসিপ্পং. মুদ্দাগণনাতি অঙ্গুলিসংকোচনাদিনা হত্থমুদ্দায গণনা. আদিসদ্দেন পাণাদীনং সঙ্গহো. পচ্ছাচৰিযা নাম মাতাপিতূনং সন্তিকে উগ্গহিতগহট্ঠৱত্তস্সেৱ পুগ্গলস্স যথাসকং হত্থাচৰিযাদীনং সিপ্পগ্গাহাপনন্তি কত্ৱা সব্বপঠমং আচৰিযা নামাতি যোজেতব্বং. আনীয হুতং আহুতং. পকাৰেহি হুতং পাহুতং. অভিসঙ্খতন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
নমো কৰেয্যাতি সাযং পাতং উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ‘‘ইদং ময্হং উত্তমপুঞ্ঞক্খেত্ত’’ন্তি নমক্কাৰং কৰেয্য. তায নং পাৰিচৰিযাযাতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং, যথাৱুত্তপৰিচৰণেনাতি অত্থো. অথ ৱা পাৰিচৰিযাযাতি ভৰণকিচ্চকৰণকুলৱংসপ্পতিট্ঠানাপনাদিনা পঞ্চৱিধউপট্ঠানেন. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠাতব্বা – ‘ভতো নেসং ভৰিস্সামি, কিচ্চং নেসং কৰিস্সামি, কুলৱংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জামি, অথ ৱা পন পেতানং কালকতানং দক্খিণং অনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি, পাপা নিৱাৰেন্তি, কল্যাণে নিৱেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিৰূপেন দাৰেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).
অপিচ যো মাতাপিতৰো তীসু ৱত্থূসু অভিপ্পসন্নে কত্ৱা সীলেসু ৱা পতিট্ঠাপেত্ৱা পব্বজ্জায ৱা নিযোজেত্ৱা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতূপট্ঠাকানং অগ্গোতি ৱেদিতব্বো. সা পনাযং পাৰিচৰিযা পুত্তস্স উভযলোকহিতসুখাৱহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ইধেৱ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি ৱুত্তং. পসংসন্তীতি ‘‘অযং পুগ্গলো মত্তেয্যো পেত্তেয্যো সগ্গসংৱত্তনিযং পটিপদং পূৰেতী’’তি ইধেৱ নং পসংসন্তি. আমোদতি আদিতো পট্ঠায মোদপ্পত্তিযা. পমোদতি নানপ্পকাৰমোদসম্পৱত্তিযা.
সব্ৰহ্মকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আনন্দসুত্তৱণ্ণনা
৩২. দুতিযে তথাজাতিকোতি তথাসভাৱো. চিত্তেকগ্গতালাভোতি চিত্তেকগ্গতায অধিগমো. ৰূপমেৱ কিলেসুপ্পত্তিযা কাৰণভাৱতো ৰূপনিমিত্তং. এস নযো সেসেসুপি. সস্সতাদিনিমিত্তন্তি সস্সতুচ্ছেদভাৱনিমিত্তং. পুগ্গলনিমিত্তন্তি পুগ্গলাভিনিৱেসননিমিত্তং. ধম্মনিমিত্তন্তি ধম্মাৰম্মণসঙ্খাতং নিমিত্তং. ‘‘সিযা নু খো, ভন্তে’’তি থেৰেন পুট্ঠো ভগৱা ‘‘সিযা’’তি অৱোচ লোকুত্তৰসমাধিপ্পটিলাভং সন্ধায. সো হি নিব্বানং সন্তং পণীতন্তি চ পস্সতি. তেনাহ ‘‘ইধানন্দা’’তিআদি.
নিব্বানং সন্তন্তি সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱাতি নিব্বানং সন্তন্তি আভুজিত্ৱা ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা. দিৱসম্পীতিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা অচ্চন্তসন্তপণীতাদিভাৱং দস্সেতি. অট্ঠৱিধেতি ‘‘সন্তং পণীতং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’’ন্তি এৱং অট্ঠৱিধে আভোগসঞ্ঞিতে সমন্নাহাৰে. নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মং. ইমস্মিং ঠানে…পে… লব্ভন্তেৱাতি ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খুনো এৱং হোতী’’তি আগতে ইমস্মিং সুত্তপ্পদেসে একোপি আভোগসমন্নাহাৰো চেপি সব্বে অট্ঠপি আভোগসমন্নাহাৰা লব্ভন্তেৱ সমন্নাহৰতং অত্থাৱহত্তা.
ঞাণেন জানিত্ৱাতি ৱিপস্সনাঞাণসহিতেন মগ্গঞাণেন জানিত্ৱা. পৰানি চ ওপৰানি চ চক্খাদীনি আযতনানি. সন্ততাযাতি পটিপ্পস্সদ্ধিতায. কাযদুচ্চৰিতাদিধূমৱিৰহিতোতি কাযদুচ্চৰিতাদি এৱ সন্তাপনট্ঠেন ধূমো, তেন ৱিৰহিতো. অনীঘোতি অপাপো. জাতিজৰাগহণেনেৱ ব্যাধিমৰণম্পি গহিতমেৱাতি তব্ভাৱভাৱতোতি ৱুত্তং.
আনন্দসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৩৩. ততিযে, ‘‘সাৰিপুত্ত, মযা সংখিত্তেন দেসিতং ধম্মং তাদিসেনপি ন সুকৰং ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেনেৱ ৱদন্তো থেৰস্স ঞাণং সব্বমতিক্কমং. অঞ্ঞাতাৰো চ দুল্লভাতি হি ইমিনা সামঞ্ঞৱচনেন সাৰিপুত্তত্থেৰম্পি অন্তোগধং কত্ৱা দস্সেন্তো তেনপি অত্তনো দেসনায দুপ্পটিৱিদ্ধভাৱং দস্সেতি.
সম্মাতি হেতুনা কাৰণেন. তেনাহ ‘‘উপাযেনা’’তিআদি. মানাভিসমযাতি মানস্স দস্সনাভিসমযা. পহানাভিসমযোতি চ দস্সনাভিসমযোতি চ পৰিঞ্ঞাভিসমযো ৱুত্তো. অৰহত্তমগ্গো হি পৰিঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিযা কিচ্চৱসেন মানং পস্সতি, অসম্মোহপ্পটিৱেধৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি, অযমস্স দস্সনাভিসমযো. তেন দিট্ঠো পন পহানাভিসমযো চ. দস্সনাভিসমযেন হি পৰিঞ্ঞাভিসমযমেৱ পহীযতি. দিট্ঠৱিসেন দিট্ঠসত্তানং জীৱিতং ৱিয অযমস্স পহানাভিসমযো. অট্ঠকথাযং পন পহানাভিসমযস্স দস্সনাভিসমযনানন্তৰিযকত্তা ‘‘পহানাভিসমযেন’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. পহানাভিসমযে হি গহিতে দস্সনাভিসমযো গহিতোৱ হোতি.
অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি অৰহত্তমগ্গেন মানস্স পহীনত্তা যে ইমে ‘‘কাযবন্ধনস্স অন্তো জীৰতি (চূড়ৱ. ২৭৮), হৰিতন্তং ৱা’’তি (ম. নি. ১.৩০৪) এৱং ৱুত্তঅন্তিমমৰিযাদন্তো চ ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৱে, জীৱিকান’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৱু. ৯১) এৱং ৱুত্তলামকন্তো চ ‘‘সক্কাযো একো অন্তো’’তি (সং. নি. ৩.১০৩) এৱং ৱুত্তকোট্ঠাসন্তো চ ‘‘এসেৱন্তো দুক্খস্স সপচ্চযসঙ্খযা’’তি এৱং ৱুত্তকোট্ঠাসন্তো চাতি চত্তাৰো অন্তা, তেসু সব্বস্সেৱ ৱট্টদুক্খস্স অদুং চতুত্থকোটিসঙ্খাতং অন্তমকাসি, পৰিচ্ছেদং পৰিৱটুমং অকাসি, অন্তিমসমুদযমত্তাৱসেসং দুক্খমকাসীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘ৱট্টদুক্খস্স অন্তমকাসী’’তি.
ননু চ ‘‘পহান’’ন্তি ইমস্স নিদ্দেসে নিব্বানং আগতং? ইধ পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানসঙ্খাতং অৰহত্তফলং ৱুত্তং, তস্মা নিদ্দেসেনাযং ৱণ্ণনা ৱিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘নিদ্দেসে পনা’’তিআদি. তত্থ তানি পদানি আগতানীতি তস্মিং নিদ্দেসে ‘‘পহানং ৱূপসমং পটিনিস্সগ্গ’’ন্তিআদীনি (চূড়নি. ৭৫ উদযমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো) পদানি আগতানি.
ধম্মতক্কপুৰেজৱন্তি ইমিনা তস্মিং চতুত্থজ্ঝানৱিমোক্খে ঠত্ৱা ঝানঙ্গানি ৱিপস্সিত্ৱা অধিগতং অৰহত্তৱিমোক্খং ৱদতি. অৰহত্তৱিমোক্খস্স হি মগ্গসম্পযুত্তসম্মাসঙ্কপ্পসঙ্খাতো ধম্মতক্কো পুৰেজৱো হোতি.
সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নিদানসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. চতুত্থে পিণ্ডকৰণত্থাযাতি আযূহনৱসেন ৰাসিকৰণত্থায. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায হি বীজং বীজকিচ্চায ন উপকপ্পতি. অপূতীনীতি উদকতেমনেন পূতিভাৱং ন উপগতানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘পূতিভাৱেন অবীজত্তং অপ্পত্তানী’’তি. ন ৱাতেন ন চ আতপেন হতানীতি ৱাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিৰোজতং ন পাপিতানি. নিৰোজঞ্হি কসটবীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সাৰাদানীতি তণ্ডুলসাৰস্স আদানতো সাৰাদানি. নিস্সাৰঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘গহিতসাৰানী’’তি, পতিট্ঠিতসাৰানীতি অত্থো. সন্নিচযভাৱেন সুখং সযিতানীতি চত্তাৰো মাসে কোট্ঠপক্খিত্তনিযামেনেৱ সুখসযিতানি.
কম্মৱিভত্তীতি কম্মৱিভাগো. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. পচ্চুপন্নভৱতো অনন্তৰং ৱেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰপৰিযাযৱেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মানন্তৰভৱতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৱপৰিযাযে অত্তভাৱপৰিৱত্তে ৱেদিতব্বফলং কম্মং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৱেদনীযকম্মং নাম. সা হি ৱুত্তাকাৰেন বলৱতী জৱনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰানুপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ পঠমজৱনচেতনা ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং ফলং দেতি. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৱিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযেনেৱ হোতীতি তদভাৱতো তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মন্তি অহোসি এৱ কম্মং, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি অত্থি ভৱিস্সতি চাতি এৱং ৱেদিতব্বং কম্মং.