সমথকম্মট্ঠানং
চৰিতভেদৱণ্ণনা
৩. ৰাগো ৱ চৰিতা পকতীতি ৰাগচৰিতা. এৱং দোসচৰিতাদযোপি. চৰিতসঙ্গহোতি মূলচৰিতৱসেন পুগ্গলসঙ্গহো, সংসগ্গৱসেন পন তেসট্ঠি চৰিতা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘ৰাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;
একদ্ৱিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি.
এত্থ হি ৰাগচৰিতা দোসচৰিতা মোহচৰিতা ৰাগদোসচৰিতা ৰাগমোহচৰিতা দোসমোহচৰিতা ৰাগদোসমোহচৰিতাতি এৱং ৰাগাদিকে তিকে সত্তকমেকং. তথা সদ্ধাচৰিতা বুদ্ধিচৰিতা ৱিতক্কচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা বুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতাতি সদ্ধাদিকেপি তিকে একন্তি এৱং দ্ৱে তিকে অমিস্সেত্ৱা চুদ্দস চৰিতা হোন্তি. ৰাগাদিতিকে পন একদ্ৱিতিকমূলৱসেন সদ্ধাদিতিকেন সহ যোজিতে ৰাগসদ্ধাচৰিতা ৰাগবুদ্ধিচৰিতা ৰাগৱিতক্কচৰিতা ৰাগসদ্ধাবুদ্ধিচৰিতা ৰাগসদ্ধাৱিতক্কচৰিতা ৰাগবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা ৰাগসদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতাতি ৰাগমূলনযে একং সত্তকং, তথা ‘‘দোসসদ্ধাচৰিতা দোসবুদ্ধিচৰিতা দোসৱিতক্কচৰিতা’’ত্যাদিনা দোসমূলনযেপি একং, ‘‘মোহসদ্ধাচৰিতা’’ত্যাদিনা মোহমূলনযেপি একন্তি এৱং একমূলনযে সত্তকত্তযং হোতি. যথা চেত্থ, এৱং দ্ৱিমূলকনযেপি ‘‘ৰাগদোসসদ্ধাচৰিতা ৰাগদোসবুদ্ধিচৰিতা ৰাগদোসৱিতক্কচৰিতা’’ত্যাদিনা সত্তকত্তযং. তিমূলকনযে পন ‘‘ৰাগদোসমোহসদ্ধাচৰিতা’’ত্যাদিনা একং সত্তকন্তি এৱং মিস্সতো সত্তসত্তকৱসেন একূনপঞ্ঞাস চৰিতা হোন্তি. ইতি ইমা একূনপঞ্ঞাস, পুৰিমা চ চুদ্দসাতি তেসট্ঠি চৰিতা দট্ঠব্বা. কেচি পন দিট্ঠিযা সদ্ধিং ‘‘চতুসট্ঠী’’তি ৱণ্ণেন্তি.
চৰিতভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভাৱনাভেদৱণ্ণনা
৪. ভাৱনায পটিসঙ্খাৰকম্মভূতা, আদিকম্মভূতা ৱা পুব্বভাগভাৱনা পৰিকম্মভাৱনা নাম. নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো পট্ঠায গোত্ৰভূপৰিযোসানা কামাৱচৰভাৱনা উপচাৰভাৱনা নাম. অপ্পনায সমীপচাৰিত্তা গামূপচাৰাদযো ৱিয. মহগ্গতভাৱপ্পত্তা অপ্পনাভাৱনা নাম অপ্পনাসঙ্খাতৱিতক্কপমুখত্তা. সম্পযুত্তধম্মেহি আৰম্মণে অপ্পেন্তো ৱিয পৱত্ততীতি ৱিতক্কো অপ্পনা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি (ধ. স. ৭) নিদ্দিট্ঠো. তপ্পমুখতাৱসেন পন সব্বেপি মহগ্গতানুত্তৰঝানধম্মা ‘‘অপ্পনা’’তি ৱুচ্চন্তি.
ভাৱনাভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিমিত্তভেদৱণ্ণনা
৫. পৰিকম্মস্স নিমিত্তং আৰম্মণত্তাতি পৰিকম্মনিমিত্তং, কসিণমণ্ডলাদি. তদেৱ চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয মনসা উগ্গহেতব্বং নিমিত্তং, উগ্গণ্হন্তস্স ৱা নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং. তপ্পটিভাগং ৱণ্ণাদিকসিণদোসৰহিতং নিমিত্তং উপচাৰপ্পনানং আৰম্মণত্তাতি পটিভাগনিমিত্তং.
৬. পথৱীযেৱ কসিণং একদেসে অট্ঠত্ৱা অনন্তস্স ফৰিতব্বতায সকলট্ঠেনাতি পথৱীকসিণং, কসিণমণ্ডলং. পটিভাগনিমিত্তং, তদাৰম্মণঞ্চ ঝানং ‘পথৱীকসিণ’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা আপোকসিণাদীসুপি. তত্থ পথৱাদীনি চত্তাৰি ভূতকসিণানি. নীলাদীনি চত্তাৰি ৱণ্ণকসিণানি, পৰিচ্ছিন্নাকাসো আকাসকসিণং, চন্দাদিআলোকো আলোককসিণন্তি দট্ঠব্বং.
৭. উদ্ধং ধুমাতং সূনং ছৱসৰীৰং উদ্ধুমাতং, তদেৱ কুচ্ছিতট্ঠেনউদ্ধুমাতকং. এৱং সেসেসুপি. সেতৰত্তাদিনা ৱিমিস্সিতং যেভুয্যেন নীলৱণ্ণং ছৱসৰীৰং ৱিনীলকং ৱিসেসতো নীলকন্তি কত্ৱা. ৱিস্সৱন্তপুব্বকং ৱিপুব্বকং. মজ্ঝে দ্ৱিধা ছিন্নং ৱিচ্ছিদ্দকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৱিৱিধাকাৰেন খাযিতং ৱিক্খাযিতকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৱিৱিধেনাকাৰেন খণ্ডিত্ৱা তত্থ তত্থ খিত্তং ৱিক্খিত্তকং. কাকপদাদিআকাৰেন সত্থেন হনিত্ৱা ৱিৱিধং খিত্তং হতৱিক্খিত্তকং. লোহিতপগ্ঘৰণকং লোহিতকং. কিমিকুলপগ্ঘৰণকং পুড়ৱকং. অন্তমসো একম্পি অট্ঠি অট্ঠিকং.
৮. অনু অনু সৰণং অনুস্সতি, অৰহতাদিবুদ্ধগুণাৰম্মণা অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণাৰম্মণা অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. সুপ্পটিপন্নতাদিসংঘগুণাৰম্মণা অনুস্সতি সংঘানুস্সতি. অখণ্ডতাদিনা সুপৰিসুদ্ধস্স অত্তনো সীলগুণস্স অনুস্সৰণং সীলানুস্সতি. ৱিগতমলমচ্ছেৰতাদিৱসেন অত্তনো চাগানুস্সৰণং চাগানুস্সতি. ‘‘যেহি সদ্ধাদীহি সমন্নাগতা দেৱা দেৱত্তং গতা, তাদিসা গুণা মযি সন্তী’’তি এৱং দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনো সদ্ধাদিগুণানুস্সৰণং দেৱতানুস্সতি. সব্বদুক্খূপসমভূতস্স নিব্বানস্স গুণানুস্সৰণং উপসমানুস্সতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদভূতস্স মৰণস্স অনুস্সৰণং মৰণানুস্সতি. কেসাদিকাযকোট্ঠাসে গতা পৱত্তা সতি কাযগতাসতি. আনঞ্চ অপানঞ্চ আনাপানং, অস্সাসপস্সাসা, তদাৰম্মণা সতি আনাপানস্সতি.
৯. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, মিত্তেসু ভৱাতি ৱা মেত্তা, সা সত্তানং হিতসুখূপসংহৰণলক্খণা. পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা কৰুণা. পৰসম্পত্তিপমোদলক্খণা মুদিতা. ইট্ঠানিট্ঠেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা উপেক্খা. অপ্পমাণসত্তাৰম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা. উত্তমৱিহাৰভাৱতো, উত্তমানং ৱা ৱিহাৰভাৱতো ব্ৰহ্মৱিহাৰো.
১০. গমনপৰিযেসনপৰিভোগাদিপচ্চৱেক্খণৱসেন কবড়ীকাৰাহাৰে পটিকূলন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা.
১১. পথৱীধাতুআদীনং চতুন্নং ধাতূনং সলক্খণতো কেসাদিসসম্ভাৰাদিতো চ ৱৱত্থানং চতুধাতুৱৱত্থানং.
১২. অৰূপে আৰম্মণে পৱত্তা আৰুপ্পা.
নিমিত্তভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সপ্পাযভেদৱণ্ণনা
১৩. ইদানি তস্স তস্স পুগ্গলস্স চৰিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘চৰিতাসু পনা’’ত্যাদিমাহ. ৰাগো ৱ চৰিতং পকতি এতস্সাতি ৰাগচৰিতো, ৰাগবহুলো পুগ্গলো, ৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো অসুভকম্মট্ঠানং তস্স সপ্পাযং. আনাপানং মোহচৰিতস্স, ৱিতক্কচৰিতস্স চ সপ্পাযং বুদ্ধিৱিসযভাৱেন মোহপ্পটিপক্খত্তা, ৱিতক্কসন্ধাৱনস্স নিৱাৰকত্তা চ. ছ বুদ্ধানুস্সতিআদযো সদ্ধাচৰিতস্স সপ্পাযা সদ্ধাৱুদ্ধিহেতুভাৱতো.
১৭. মৰণউপসমসঞ্ঞাৱৱত্থানানি বুদ্ধিচৰিতস্স সপ্পাযানি গম্ভীৰভাৱতো বুদ্ধিযা এৱ ৱিসযত্তা.
১৮. সেসানীতি চতুব্বিধভূতকসিণআকাসআলোককসিণআৰুপ্পচতুক্কৱসেন দসৱিধানি. তত্থাপীতি তেসু দসসু কম্মট্ঠানেসু. পুথুলং মোহচৰিতস্স সপ্পাযং সম্বাধে ওকাসে চিত্তস্স ভিয্যোসোমত্তায সম্মুয্হনতো. খুদ্দকং ৱিতক্কচৰিতস্স সপ্পাযং মহন্তাৰম্মণস্স ৱিতক্কসন্ধাৱনপচ্চযত্তা. উজুৱিপচ্চনীকতো চেৱ অতিসপ্পাযতায চেতং ৱুত্তং. ৰাগাদীনং পন অৱিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৱা অনুপকাৰিকা কসিণাদিভাৱনা নাম নত্থি.
সপ্পাযভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভাৱনাভেদৱণ্ণনা
১৯. সব্বত্থাপীতি চত্তালীসকম্মট্ঠানেসুপি নত্থি অপ্পনা, বুদ্ধগুণাদীনং পৰমত্থভাৱতো, অনেকৱিধত্তা, একস্সপি গম্ভীৰভাৱতো চ. বুদ্ধানুস্সতিআদীসু দসসু কম্মট্ঠানেসু অপ্পনাৱসেন সমাধিস্স পতিট্ঠাতুং অসক্কুণেয্যত্তা অপ্পনাভাৱং অপ্পত্ৱা সমাধি উপচাৰভাৱেন পতিট্ঠাতি. লোকুত্তৰসমাধি, পন দুতিযচতুত্থাৰুপ্পসমাধি চ সভাৱধম্মেপি ভাৱনাৱিসেসৱসেন অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিসুদ্ধিভাৱনানুক্কমৱসেন হি লোকুত্তৰো অপ্পনং পাপুণাতি. আৰম্মণসমতিক্কমভাৱনাৱসেন আৰুপ্পসমাধি. অপ্পনাপ্পত্তস্সেৱ হি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনো আৰম্মণসমতিক্কমনমত্তং হোতি.
২১. পঞ্চপি ঝানানি এতেসমত্থি, তত্থ নিযুত্তানীতি ৱা পঞ্চকজ্ঝানিকানি.
২২. অসুভভাৱনায পটিকূলাৰম্মণত্তা চণ্ডসোতায নদিযা অৰিত্তবলেন নাৱা ৱিয ৱিতক্কবলেনেৱ তত্থ চিত্তং পৱত্ততীতি অসুভকম্মট্ঠানে অৱিতক্কজ্ঝানাসম্ভৱতো ‘‘পঠমজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তং.
২৩. মেত্তাকৰুণামুদিতানং দোমনস্সসহগতব্যাপাদৱিহিংসানভিৰতীনং পহাযকত্তা দোমনস্সপ্পটিপক্খেন সোমনস্সেনেৱ সহগততা যুত্তাতি ‘‘মেত্তাদযো তযো চতুক্কজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তা.
২৪. ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, দুক্খা মুচ্চন্তু, লদ্ধসুখসম্পত্তিতো মা ৱিগচ্ছন্তূ’’তি মেত্তাদিৱসপ্পৱত্তব্যাপাৰত্তযং পহায কম্মস্সকতাদস্সনেন সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তভাৱনানিব্বত্তায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায বলৱতৰত্তা উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স সুখসহগতাসম্ভৱতো ‘‘উপেক্খা পঞ্চমজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তা.
ভাৱনাভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গোচৰভেদৱণ্ণনা
২৬. যথাৰহন্তি তংতংআৰম্মণানুৰূপতো. কস্সচি আৰম্মণস্স অপৰিব্যত্ততায ‘‘পৰিযাযেনা’’তি ৱুত্তং.
২৭. কসিণাসুভকোট্ঠাসানাপানস্সতীস্ৱেৱ হি পৰিব্যত্তনিমিত্তসম্ভৱোতি.
২৮. পথৱীমণ্ডলাদীসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাতি আদিম্হি তাৱ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং ৱিসোধেত্ৱা দসৱিধং পলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৱা পিযগৰুভাৱনীযাদিগুণসমন্নাগতং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অট্ঠাৰসৱিধং অননুৰূপৱিহাৰং পহায পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে অনুৰূপৱিহাৰে ৱিহৰন্তস্স কেসনখহৰণাদিখুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা কসিণমণ্ডলাদীনি পুৰতো কত্ৱা আনাপানকোট্ঠাসাদীসু চিত্তং ঠপেত্ৱা নিসীদিত্ৱা ‘‘পথৱী পথৱী’’ত্যাদিনা তংতংভাৱনানুক্কমেন পথৱীকসিণাদীসু তংতদাৰম্মণেসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্স. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন ভাৱনা ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৪ আদযো) গহেতব্বা. দুৱিধম্পি হি ভাৱনাৱিধানং ইধ আচৰিযেন অতিসঙ্খেপতো ৱুত্তং, তদত্থদস্সনত্থঞ্চ ৱিত্থাৰনযে আহৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো সিযাতি মযম্পি তং ন ৱিত্থাৰেস্সাম. যদা পন তং নিমিত্তং চিত্তেন সমুগ্গহিতন্তি এৱং পৱত্তানুপুব্বভাৱনাৱসেন যদা তং পৰিকম্মনিমিত্তং চিত্তেন সম্মা উগ্গহিতং হোতি. মনোদ্ৱাৰস্স আপাথমাগতন্তি চক্খুং নিম্মীলেত্ৱা, অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা ৱা মনসি কৰোন্তস্স কসিণমণ্ডলসদিসমেৱ হুত্ৱা মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং আপাথং আগতং হোতি.
২৯. সমাধিযতীতি ৱিসেসতো চিত্তেকগ্গতাপত্তিযা সমাহিতা হোতি.
৩০. চিত্তসমাধানৱসেন পুগ্গলোপি সমাহিতোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘তথা সমাহিতস্সা’’তি. তপ্পটিভাগন্তি উগ্গহনিমিত্তসদিসং, ততোযেৱ হি তং ‘‘পটিভাগনিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পন উগ্গহনিমিত্ততো অতিপৰিসুদ্ধং হোতি. ৱত্থুধম্মৱিমুচ্চিতন্তি পৰমত্থধম্মতো ৱিমুত্তং, ৱত্থুধম্মতো ৱা কসিণমণ্ডলগতকসিণদোসতো ৱিনিমুত্তং. ভাৱনায নিব্বত্তত্তা ভাৱনামযং. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং.
৩১. ততো পট্ঠাযাতি পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায.
৩৩. পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু একেকাৰম্মণে উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং চতুপঞ্চজৱনকতিপযভৱঙ্গতো পৰং অগন্ত্ৱা অপৰাপৰং ঝানঙ্গাৱজ্জনসমত্থতা আৱজ্জনৱসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তৰং কতিপযভৱঙ্গতো পৰং অগন্ত্ৱা উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৱসিতা নাম. সেতু ৱিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৱঙ্গৱেগং উপচ্ছিন্দিত্ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা ভৱঙ্গপাততো ৰক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. যথা পৰিচ্ছিন্নকালং অনতিক্কমিত্ৱা ঝানতো ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নাম. অথ ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালতো উদ্ধং গন্তুং অদত্ৱা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. যথাপৰিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৱুট্ঠহিত্ৱা যথাকালৱসেনেৱ ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নামাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. পচ্চৱেক্খণৱসিতা পন আৱজ্জনৱসিতায এৱ সিদ্ধা. আৱজ্জনানন্তৰজৱনানেৱ হি পচ্চৱেক্খণজৱনানি নাম. ৱিতক্কাদিওড়াৰিকঙ্গং পহানাযাতি দুতিযজ্ঝানাদীহি ৱিতক্কাদিওড়াৰিকঙ্গানং ঝানক্খণে অনুপ্পাদায. পদহতোতি পৰিকম্মং কৰোন্তস্স. তস্স পন উপচাৰভাৱনা নিপ্ফন্না নাম হোতি ৱিতক্কাদীসু নিকন্তিৱিক্খম্ভনতো পট্ঠাযাতি দট্ঠব্বং. যথাৰহন্তি তংতংঝানিককসিণাদিআৰম্মণানুৰূপং.
৩৬. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৱুত্তং ‘‘আকাসৱজ্জিতেসূ’’তি. কসিণন্তি কসিণপটিভাগনিমিত্তং. উগ্ঘাটেত্ৱাতি অমনসিকাৰৱসেন উদ্ধৰিত্ৱা. অনন্তৱসেন পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি ‘‘অনন্তং আকাসং, অনন্তং আকাস’’ন্তি আকাসং আৰব্ভ পৰিকম্মং কৰোন্তস্স, ন পন কেৱলং ‘‘অনন্তং অনন্ত’’ন্তি. এৱং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেপি. ‘‘অনন্ত’’ন্তি অৱত্ৱাপি ‘‘আকাসো আকাসো (ৱিসুদ্ধি. ১.২৭৬), ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৮১) মনসি কাতুং ৱট্টতীতি আচৰিযা.
৩৯. ‘‘সন্তমেতং, পণীতমেত’’ন্তি পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি অভাৱমত্তাৰম্মণতায ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি ভাৱেন্তস্স.
৪০. অৱসেসেসু চাতি কসিণাদীহি সহ অপ্পনাৱহকম্মট্ঠানতো অৱসেসেসু বুদ্ধানুস্সতিআদীসু অট্ঠসু, সঞ্ঞাৱৱত্থানেসু চাতি দসসু কম্মট্ঠানেসু. পৰিকম্মং কত্ৱাতি ‘‘সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো’’ত্যাদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৪) ৱুত্তৱিধানেন পৰিকম্মং কত্ৱা. সাধুকমুগ্গহিতেতি বুদ্ধাদিগুণনিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততাৱসেন সুট্ঠু উগ্গহিতে. পৰিকম্মঞ্চ সমাধিযতীতি পৰিকম্মভাৱনা সমাহিতা নিপ্ফজ্জতি. উপচাৰো চ সম্পজ্জতীতি নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভেন্তো উপচাৰসমাধি চ উপ্পজ্জতি.
৪১. অভিঞ্ঞাৱসেন পৱত্তমানন্তি অভিৱিসেসতো জাননট্ঠেন অভিঞ্ঞাসঙ্খাতং ইদ্ধিৱিধাদিপঞ্চলোকিযাভিঞ্ঞাৱসেন পৱত্তমানং, অভিঞ্ঞাপাদকপঞ্চমজ্ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি কসিণানুলোমাদীহি চুদ্দসহাকাৰেহি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) চিত্তং পৰিদমেত্ৱা অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা উপেক্খেকগ্গতাযোগতো অনুৰূপত্তা চ ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানমেৱ অভিঞ্ঞানং পাদকং পতিট্ঠাভূতং পথৱাদিকসিণাৰম্মণং পঞ্চমজ্ঝানং, তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায. অধিট্ঠেয্যাদিকমাৱজ্জেত্ৱাতি ইদ্ধিৱিধঞাণস্স পৰিকম্মকালে অধিট্ঠাতব্বং ৱিকুব্বনীযং সতাদিকং কোমাৰৰূপাদিকং, দিব্বসোতস্স পৰিকম্মকালে থূলসুখুমভেদং সদ্দং, চেতোপৰিযঞাণস্স পৰিকম্মকালে পৰস্স হদযঙ্গতৱণ্ণদস্সনেন সৰাগাদিভেদং চিত্তং, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পৰিকম্মসমযে পুৰিমভৱেসু চুতিচিত্তাদিভেদং পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধং, দিব্বচক্খুস্স পৰিকম্মসমযে ওভাসফৰিতট্ঠানগতং ৰূপং ৱা আৱজ্জেত্ৱা.
পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’ত্যাদিনা পৰিকম্মং কৰোন্তস্স. ৰূপাদীসূতি পৰিকম্মৱিসযভূতেসু ৰূপপাদকজ্ঝানসদ্দপৰচিত্তপুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধাদিভেদেসু আৰম্মণেসু. এত্থ হি ইদ্ধিৱিধঞাণস্স তাৱ পাদকজ্ঝানং, কাযো, ৰূপাদিঅধিট্ঠানে ৰূপাদীনি চাতি ছ আৰম্মণানি. তত্থ পাদকজ্ঝানং অতীতমেৱ, কাযো পচ্চুপ্পন্নো, ইতৰং পচ্চুপ্পন্নমনাগতং ৱা. দিব্বসোতস্স পন সদ্দোযেৱ, সো চ খো পচ্চুপ্পন্নো. পৰচিত্তৱিজাননায পন অতীতে সত্তদিৱসেসু, অনাগতে সত্তদিৱসেসু চ পৱত্তং পৰিত্তাদীসু যং কিঞ্চি তিকালিকং চিত্তমেৱ আৰম্মণং হোতীতি মহাঅট্ঠকথাচৰিযা (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪).
সঙ্গহকাৰা পন ‘‘চত্তাৰোপি খন্ধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) ৱদন্তি, কথং পনস্সা পচ্চুপ্পন্নচিত্তাৰম্মণতা, ননু চ আৱজ্জনায গহিতমেৱ ইদ্ধিচিত্তস্স আৰম্মণং হোতি, আৱজ্জনায চ পচ্চুপ্পন্নচিত্তমাৰম্মণং কত্ৱা নিৰুজ্ঝমানায তংসমকালমেৱ পৰস্স চিত্তম্পি নিৰুজ্ঝতীতি আৱজ্জনজৱনানং কালৱসেন একাৰম্মণতা ন সিযা, মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞত্থ আৱজ্জনজৱনানং কথঞ্চ নানাৰম্মণতা ন অধিপ্পেতাতি? অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) তাৱ সন্ততিঅদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা যোজিতা. আনন্দাচৰিযো (ধ. স. মূলটী. ১৪৩৪ থোক ৱিসদিসং) পন ভণতি ‘‘পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায পচ্চুপ্পন্নাদিৱিভাগং অকত্ৱা কেৱলং ‘ইমস্স চিত্তং জানামি’চ্চেৱ পৰিকম্মং কত্ৱা পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অৱিসেসেনেৱ চিত্তং আৱজ্জেত্ৱা তিণ্ণং, চতুন্নং ৱা পৰিকম্মানং অনন্তৰং চেতোপৰিযঞাণেন পৰস্স চিত্তং পটিৱিজ্ঝতি ৰূপং ৱিয দিব্বচক্খুনা. পচ্ছা কামাৱচৰচিত্তেন সৰাগাদিৱৱত্থানম্পি কৰোতি নীলাদিৱৱত্থানং ৱিয. তানি চ সব্বানি অভিমুখীভূতচিত্তাৰম্মণানেৱ, অনিট্ঠে চ ঠানে নানাৰম্মণতাদোসো নত্থি অভিন্নাকাৰপ্পৱত্তিতো’’তি. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধা, খন্ধপ্পটিবদ্ধানি চ নামগোত্তানি, নিব্বানঞ্চ আৰম্মণং হোতি, দিব্বচক্খুস্স পন ৰূপমেৱ পচ্চুপ্পন্নন্তি অযমেতেসং আৰম্মণৱিভাগো. যথাৰহমপ্পেতীতি তংতংপৰিকম্মানুৰূপতো অপ্পেতি.
৪২. ইদানি আৰম্মণানং ভেদেন অভিঞ্ঞাভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদ্ধিৱিধা’’ত্যাদিমাহ. অধিট্ঠানাদি ইদ্ধিপ্পভেদো এতিস্সাতি ইদ্ধিৱিধা. দিব্বানং সোতসদিসতায, দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিততায চ দিব্বঞ্চ তং সোতঞ্চাতি দিব্বসোতং. পৰেসং চিত্তং ৱিঞ্ঞাযতি এতাযাতি পৰচিত্তৱিজাননা. অত্তনো সন্তানে নিৱুত্থৱসেন চেৱ গোচৰনিৱাসৱসেন চ পুব্বে অতীতভৱেসু খন্ধাদীনং অনুস্সৰণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতি. ৱুত্তনযেন দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু. ‘চুতূপপাতঞাণ’ন্তি পন দিব্বচক্খুমেৱ ৱুচ্চতি. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানিপি দিব্বচক্খুৱসেনেৱ ইজ্ঝন্তি. ন হি তেসং ৱিসুং পৰিকম্মং অত্থি. তত্থ অনাগতংসঞাণস্স তাৱ অনাগতে সত্তদিৱসতো পৰং পৱত্তনকং চিত্তচেতসিকং দুতিযদিৱসতো পট্ঠায পৱত্তনকঞ্চ যং কিঞ্চি আৰম্মণং হোতি. তঞ্হি সৱিসযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকন্তি. যথা কম্মূপগঞাণস্স পন কুসলাকুসলসঙ্খাতা চেতনা, চত্তাৰোপি ৱা খন্ধা আৰম্মণন্তি দট্ঠব্বং.
গোচৰৱসেন ভেদো গোচৰভেদো.
গোচৰভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমথকম্মট্ঠানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.