৯. কম্মট্ঠানপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১. ইতো পচ্চযনিদ্দেসতো পৰং নীৱৰণানং সমনট্ঠেন সমথসঙ্খাতানং, অনিচ্চাদিৱিৱিধাকাৰতো দস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনাসঙ্খাতানঞ্চ দ্ৱিন্নং ভাৱনানং দুৱিধম্পি কম্মট্ঠানং দুৱিধভাৱনাকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানতায কম্মট্ঠানভূতমাৰম্মণং উত্তৰুত্তৰযোগকম্মস্স পদট্ঠানতায কম্মট্ঠানভূতং ভাৱনাৱীথিঞ্চ যথাক্কমং সমথৱিপস্সনানুক্কমেন পৱক্খামীতি যোজনা.

সমথকম্মট্ঠানং

চৰিতভেদৱণ্ণনা

৩. ৰাগো ৱ চৰিতা পকতীতি ৰাগচৰিতা. এৱং দোসচৰিতাদযোপি. চৰিতসঙ্গহোতি মূলচৰিতৱসেন পুগ্গলসঙ্গহো, সংসগ্গৱসেন পন তেসট্ঠি চৰিতা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘ৰাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;

একদ্ৱিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি.

এত্থ হি ৰাগচৰিতা দোসচৰিতা মোহচৰিতা ৰাগদোসচৰিতা ৰাগমোহচৰিতা দোসমোহচৰিতা ৰাগদোসমোহচৰিতাতি এৱং ৰাগাদিকে তিকে সত্তকমেকং. তথা সদ্ধাচৰিতা বুদ্ধিচৰিতা ৱিতক্কচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা বুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতাতি সদ্ধাদিকেপি তিকে একন্তি এৱং দ্ৱে তিকে অমিস্সেত্ৱা চুদ্দস চৰিতা হোন্তি. ৰাগাদিতিকে পন একদ্ৱিতিকমূলৱসেন সদ্ধাদিতিকেন সহ যোজিতে ৰাগসদ্ধাচৰিতা ৰাগবুদ্ধিচৰিতা ৰাগৱিতক্কচৰিতা ৰাগসদ্ধাবুদ্ধিচৰিতা ৰাগসদ্ধাৱিতক্কচৰিতা ৰাগবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতা ৰাগসদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কচৰিতাতি ৰাগমূলনযে একং সত্তকং, তথা ‘‘দোসসদ্ধাচৰিতা দোসবুদ্ধিচৰিতা দোসৱিতক্কচৰিতা’’ত্যাদিনা দোসমূলনযেপি একং, ‘‘মোহসদ্ধাচৰিতা’’ত্যাদিনা মোহমূলনযেপি একন্তি এৱং একমূলনযে সত্তকত্তযং হোতি. যথা চেত্থ, এৱং দ্ৱিমূলকনযেপি ‘‘ৰাগদোসসদ্ধাচৰিতা ৰাগদোসবুদ্ধিচৰিতা ৰাগদোসৱিতক্কচৰিতা’’ত্যাদিনা সত্তকত্তযং. তিমূলকনযে পন ‘‘ৰাগদোসমোহসদ্ধাচৰিতা’’ত্যাদিনা একং সত্তকন্তি এৱং মিস্সতো সত্তসত্তকৱসেন একূনপঞ্ঞাস চৰিতা হোন্তি. ইতি ইমা একূনপঞ্ঞাস, পুৰিমা চ চুদ্দসাতি তেসট্ঠি চৰিতা দট্ঠব্বা. কেচি পন দিট্ঠিযা সদ্ধিং ‘‘চতুসট্ঠী’’তি ৱণ্ণেন্তি.

চৰিতভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৱনাভেদৱণ্ণনা

৪. ভাৱনায পটিসঙ্খাৰকম্মভূতা, আদিকম্মভূতা ৱা পুব্বভাগভাৱনা পৰিকম্মভাৱনা নাম. নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো পট্ঠায গোত্ৰভূপৰিযোসানা কামাৱচৰভাৱনা উপচাৰভাৱনা নাম. অপ্পনায সমীপচাৰিত্তা গামূপচাৰাদযো ৱিয. মহগ্গতভাৱপ্পত্তা অপ্পনাভাৱনা নাম অপ্পনাসঙ্খাতৱিতক্কপমুখত্তা. সম্পযুত্তধম্মেহি আৰম্মণে অপ্পেন্তো ৱিয পৱত্ততীতি ৱিতক্কো অপ্পনা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি (ধ. স. ৭) নিদ্দিট্ঠো. তপ্পমুখতাৱসেন পন সব্বেপি মহগ্গতানুত্তৰঝানধম্মা ‘‘অপ্পনা’’তি ৱুচ্চন্তি.

ভাৱনাভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিমিত্তভেদৱণ্ণনা

৫. পৰিকম্মস্স নিমিত্তং আৰম্মণত্তাতি পৰিকম্মনিমিত্তং, কসিণমণ্ডলাদি. তদেৱ চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয মনসা উগ্গহেতব্বং নিমিত্তং, উগ্গণ্হন্তস্স ৱা নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং. তপ্পটিভাগং ৱণ্ণাদিকসিণদোসৰহিতং নিমিত্তং উপচাৰপ্পনানং আৰম্মণত্তাতি পটিভাগনিমিত্তং.

৬. পথৱীযেৱ কসিণং একদেসে অট্ঠত্ৱা অনন্তস্স ফৰিতব্বতায সকলট্ঠেনাতি পথৱীকসিণং, কসিণমণ্ডলং. পটিভাগনিমিত্তং, তদাৰম্মণঞ্চ ঝানং ‘পথৱীকসিণ’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা আপোকসিণাদীসুপি. তত্থ পথৱাদীনি চত্তাৰি ভূতকসিণানি. নীলাদীনি চত্তাৰি ৱণ্ণকসিণানি, পৰিচ্ছিন্নাকাসো আকাসকসিণং, চন্দাদিআলোকো আলোককসিণন্তি দট্ঠব্বং.

৭. উদ্ধং ধুমাতং সূনং ছৱসৰীৰং উদ্ধুমাতং, তদেৱ কুচ্ছিতট্ঠেনউদ্ধুমাতকং. এৱং সেসেসুপি. সেতৰত্তাদিনা ৱিমিস্সিতং যেভুয্যেন নীলৱণ্ণং ছৱসৰীৰং ৱিনীলকং ৱিসেসতো নীলকন্তি কত্ৱা. ৱিস্সৱন্তপুব্বকং ৱিপুব্বকং. মজ্ঝে দ্ৱিধা ছিন্নং ৱিচ্ছিদ্দকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৱিৱিধাকাৰেন খাযিতং ৱিক্খাযিতকং. সোণসিঙ্গালাদীহি ৱিৱিধেনাকাৰেন খণ্ডিত্ৱা তত্থ তত্থ খিত্তং ৱিক্খিত্তকং. কাকপদাদিআকাৰেন সত্থেন হনিত্ৱা ৱিৱিধং খিত্তং হতৱিক্খিত্তকং. লোহিতপগ্ঘৰণকং লোহিতকং. কিমিকুলপগ্ঘৰণকং পুড়ৱকং. অন্তমসো একম্পি অট্ঠি অট্ঠিকং.

৮. অনু অনু সৰণং অনুস্সতি, অৰহতাদিবুদ্ধগুণাৰম্মণা অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণাৰম্মণা অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি. সুপ্পটিপন্নতাদিসংঘগুণাৰম্মণা অনুস্সতি সংঘানুস্সতি. অখণ্ডতাদিনা সুপৰিসুদ্ধস্স অত্তনো সীলগুণস্স অনুস্সৰণং সীলানুস্সতি. ৱিগতমলমচ্ছেৰতাদিৱসেন অত্তনো চাগানুস্সৰণং চাগানুস্সতি. ‘‘যেহি সদ্ধাদীহি সমন্নাগতা দেৱা দেৱত্তং গতা, তাদিসা গুণা মযি সন্তী’’তি এৱং দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনো সদ্ধাদিগুণানুস্সৰণং দেৱতানুস্সতি. সব্বদুক্খূপসমভূতস্স নিব্বানস্স গুণানুস্সৰণং উপসমানুস্সতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদভূতস্স মৰণস্স অনুস্সৰণং মৰণানুস্সতি. কেসাদিকাযকোট্ঠাসে গতা পৱত্তা সতি কাযগতাসতি. আনঞ্চ অপানঞ্চ আনাপানং, অস্সাসপস্সাসা, তদাৰম্মণা সতি আনাপানস্সতি.

৯. মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, মিত্তেসু ভৱাতি ৱা মেত্তা, সা সত্তানং হিতসুখূপসংহৰণলক্খণা. পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা কৰুণা. পৰসম্পত্তিপমোদলক্খণা মুদিতা. ইট্ঠানিট্ঠেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা উপেক্খা. অপ্পমাণসত্তাৰম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা. উত্তমৱিহাৰভাৱতো, উত্তমানং ৱা ৱিহাৰভাৱতো ব্ৰহ্মৱিহাৰো.

১০. গমনপৰিযেসনপৰিভোগাদিপচ্চৱেক্খণৱসেন কবড়ীকাৰাহাৰে পটিকূলন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা.

১১. পথৱীধাতুআদীনং চতুন্নং ধাতূনং সলক্খণতো কেসাদিসসম্ভাৰাদিতো চ ৱৱত্থানং চতুধাতুৱৱত্থানং.

১২. অৰূপে আৰম্মণে পৱত্তা আৰুপ্পা.

নিমিত্তভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সপ্পাযভেদৱণ্ণনা

১৩. ইদানি তস্স তস্স পুগ্গলস্স চৰিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘চৰিতাসু পনা’’ত্যাদিমাহ. ৰাগো ৱ চৰিতং পকতি এতস্সাতি ৰাগচৰিতো, ৰাগবহুলো পুগ্গলো, ৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো অসুভকম্মট্ঠানং তস্স সপ্পাযং. আনাপানং মোহচৰিতস্স, ৱিতক্কচৰিতস্স চ সপ্পাযং বুদ্ধিৱিসযভাৱেন মোহপ্পটিপক্খত্তা, ৱিতক্কসন্ধাৱনস্স নিৱাৰকত্তা চ. ছ বুদ্ধানুস্সতিআদযো সদ্ধাচৰিতস্স সপ্পাযা সদ্ধাৱুদ্ধিহেতুভাৱতো.

১৭. মৰণউপসমসঞ্ঞাৱৱত্থানানি বুদ্ধিচৰিতস্স সপ্পাযানি গম্ভীৰভাৱতো বুদ্ধিযা এৱ ৱিসযত্তা.

১৮. সেসানীতি চতুব্বিধভূতকসিণআকাসআলোককসিণআৰুপ্পচতুক্কৱসেন দসৱিধানি. তত্থাপীতি তেসু দসসু কম্মট্ঠানেসু. পুথুলং মোহচৰিতস্স সপ্পাযং সম্বাধে ওকাসে চিত্তস্স ভিয্যোসোমত্তায সম্মুয্হনতো. খুদ্দকং ৱিতক্কচৰিতস্স সপ্পাযং মহন্তাৰম্মণস্স ৱিতক্কসন্ধাৱনপচ্চযত্তা. উজুৱিপচ্চনীকতো চেৱ অতিসপ্পাযতায চেতং ৱুত্তং. ৰাগাদীনং পন অৱিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৱা অনুপকাৰিকা কসিণাদিভাৱনা নাম নত্থি.

সপ্পাযভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভাৱনাভেদৱণ্ণনা

১৯. সব্বত্থাপীতি চত্তালীসকম্মট্ঠানেসুপি নত্থি অপ্পনা, বুদ্ধগুণাদীনং পৰমত্থভাৱতো, অনেকৱিধত্তা, একস্সপি গম্ভীৰভাৱতো চ. বুদ্ধানুস্সতিআদীসু দসসু কম্মট্ঠানেসু অপ্পনাৱসেন সমাধিস্স পতিট্ঠাতুং অসক্কুণেয্যত্তা অপ্পনাভাৱং অপ্পত্ৱা সমাধি উপচাৰভাৱেন পতিট্ঠাতি. লোকুত্তৰসমাধি, পন দুতিযচতুত্থাৰুপ্পসমাধি চ সভাৱধম্মেপি ভাৱনাৱিসেসৱসেন অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিসুদ্ধিভাৱনানুক্কমৱসেন হি লোকুত্তৰো অপ্পনং পাপুণাতি. আৰম্মণসমতিক্কমভাৱনাৱসেন আৰুপ্পসমাধি. অপ্পনাপ্পত্তস্সেৱ হি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনো আৰম্মণসমতিক্কমনমত্তং হোতি.

২১. পঞ্চপি ঝানানি এতেসমত্থি, তত্থ নিযুত্তানীতি ৱা পঞ্চকজ্ঝানিকানি.

২২. অসুভভাৱনায পটিকূলাৰম্মণত্তা চণ্ডসোতায নদিযা অৰিত্তবলেন নাৱা ৱিয ৱিতক্কবলেনেৱ তত্থ চিত্তং পৱত্ততীতি অসুভকম্মট্ঠানে অৱিতক্কজ্ঝানাসম্ভৱতো ‘‘পঠমজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তং.

২৩. মেত্তাকৰুণামুদিতানং দোমনস্সসহগতব্যাপাদৱিহিংসানভিৰতীনং পহাযকত্তা দোমনস্সপ্পটিপক্খেন সোমনস্সেনেৱ সহগততা যুত্তাতি ‘‘মেত্তাদযো তযো চতুক্কজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তা.

২৪. ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, দুক্খা মুচ্চন্তু, লদ্ধসুখসম্পত্তিতো মা ৱিগচ্ছন্তূ’’তি মেত্তাদিৱসপ্পৱত্তব্যাপাৰত্তযং পহায কম্মস্সকতাদস্সনেন সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তভাৱনানিব্বত্তায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায বলৱতৰত্তা উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স সুখসহগতাসম্ভৱতো ‘‘উপেক্খা পঞ্চমজ্ঝানিকা’’তি ৱুত্তা.

ভাৱনাভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গোচৰভেদৱণ্ণনা

২৬. যথাৰহন্তি তংতংআৰম্মণানুৰূপতো. কস্সচি আৰম্মণস্স অপৰিব্যত্ততায ‘‘পৰিযাযেনা’’তি ৱুত্তং.

২৭. কসিণাসুভকোট্ঠাসানাপানস্সতীস্ৱেৱ হি পৰিব্যত্তনিমিত্তসম্ভৱোতি.

২৮. পথৱীমণ্ডলাদীসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাতি আদিম্হি তাৱ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং ৱিসোধেত্ৱা দসৱিধং পলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৱা পিযগৰুভাৱনীযাদিগুণসমন্নাগতং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অট্ঠাৰসৱিধং অননুৰূপৱিহাৰং পহায পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে অনুৰূপৱিহাৰে ৱিহৰন্তস্স কেসনখহৰণাদিখুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা কসিণমণ্ডলাদীনি পুৰতো কত্ৱা আনাপানকোট্ঠাসাদীসু চিত্তং ঠপেত্ৱা নিসীদিত্ৱা ‘‘পথৱী পথৱী’’ত্যাদিনা তংতংভাৱনানুক্কমেন পথৱীকসিণাদীসু তংতদাৰম্মণেসু নিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্স. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন ভাৱনা ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৪ আদযো) গহেতব্বা. দুৱিধম্পি হি ভাৱনাৱিধানং ইধ আচৰিযেন অতিসঙ্খেপতো ৱুত্তং, তদত্থদস্সনত্থঞ্চ ৱিত্থাৰনযে আহৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো সিযাতি মযম্পি তং ন ৱিত্থাৰেস্সাম. যদা পন তং নিমিত্তং চিত্তেন সমুগ্গহিতন্তি এৱং পৱত্তানুপুব্বভাৱনাৱসেন যদা তং পৰিকম্মনিমিত্তং চিত্তেন সম্মা উগ্গহিতং হোতি. মনোদ্ৱাৰস্স আপাথমাগতন্তি চক্খুং নিম্মীলেত্ৱা, অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা ৱা মনসি কৰোন্তস্স কসিণমণ্ডলসদিসমেৱ হুত্ৱা মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং আপাথং আগতং হোতি.

২৯. সমাধিযতীতি ৱিসেসতো চিত্তেকগ্গতাপত্তিযা সমাহিতা হোতি.

৩০. চিত্তসমাধানৱসেন পুগ্গলোপি সমাহিতোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘তথা সমাহিতস্সা’’তি. তপ্পটিভাগন্তি উগ্গহনিমিত্তসদিসং, ততোযেৱ হি তং ‘‘পটিভাগনিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পন উগ্গহনিমিত্ততো অতিপৰিসুদ্ধং হোতি. ৱত্থুধম্মৱিমুচ্চিতন্তি পৰমত্থধম্মতো ৱিমুত্তং, ৱত্থুধম্মতো ৱা কসিণমণ্ডলগতকসিণদোসতো ৱিনিমুত্তং. ভাৱনায নিব্বত্তত্তা ভাৱনামযং. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং.

৩১. ততো পট্ঠাযাতি পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায.

৩৩. পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু একেকাৰম্মণে উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং চতুপঞ্চজৱনকতিপযভৱঙ্গতো পৰং অগন্ত্ৱা অপৰাপৰং ঝানঙ্গাৱজ্জনসমত্থতা আৱজ্জনৱসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তৰং কতিপযভৱঙ্গতো পৰং অগন্ত্ৱা উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৱসিতা নাম. সেতু ৱিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৱঙ্গৱেগং উপচ্ছিন্দিত্ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা ভৱঙ্গপাততো ৰক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. যথা পৰিচ্ছিন্নকালং অনতিক্কমিত্ৱা ঝানতো ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নাম. অথ ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালতো উদ্ধং গন্তুং অদত্ৱা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. যথাপৰিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৱুট্ঠহিত্ৱা যথাকালৱসেনেৱ ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নামাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. পচ্চৱেক্খণৱসিতা পন আৱজ্জনৱসিতায এৱ সিদ্ধা. আৱজ্জনানন্তৰজৱনানেৱ হি পচ্চৱেক্খণজৱনানি নাম. ৱিতক্কাদিওড়াৰিকঙ্গং পহানাযাতি দুতিযজ্ঝানাদীহি ৱিতক্কাদিওড়াৰিকঙ্গানং ঝানক্খণে অনুপ্পাদায. পদহতোতি পৰিকম্মং কৰোন্তস্স. তস্স পন উপচাৰভাৱনা নিপ্ফন্না নাম হোতি ৱিতক্কাদীসু নিকন্তিৱিক্খম্ভনতো পট্ঠাযাতি দট্ঠব্বং. যথাৰহন্তি তংতংঝানিককসিণাদিআৰম্মণানুৰূপং.

৩৬. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৱুত্তং ‘‘আকাসৱজ্জিতেসূ’’তি. কসিণন্তি কসিণপটিভাগনিমিত্তং. উগ্ঘাটেত্ৱাতি অমনসিকাৰৱসেন উদ্ধৰিত্ৱা. অনন্তৱসেন পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি ‘‘অনন্তং আকাসং, অনন্তং আকাস’’ন্তি আকাসং আৰব্ভ পৰিকম্মং কৰোন্তস্স, ন পন কেৱলং ‘‘অনন্তং অনন্ত’’ন্তি. এৱং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেপি. ‘‘অনন্ত’’ন্তি অৱত্ৱাপি ‘‘আকাসো আকাসো (ৱিসুদ্ধি. ১.২৭৬), ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৮১) মনসি কাতুং ৱট্টতীতি আচৰিযা.

৩৯. ‘‘সন্তমেতং, পণীতমেত’’ন্তি পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি অভাৱমত্তাৰম্মণতায ‘‘এতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি ভাৱেন্তস্স.

৪০. অৱসেসেসু চাতি কসিণাদীহি সহ অপ্পনাৱহকম্মট্ঠানতো অৱসেসেসু বুদ্ধানুস্সতিআদীসু অট্ঠসু, সঞ্ঞাৱৱত্থানেসু চাতি দসসু কম্মট্ঠানেসু. পৰিকম্মং কত্ৱাতি ‘‘সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো’’ত্যাদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৪) ৱুত্তৱিধানেন পৰিকম্মং কত্ৱা. সাধুকমুগ্গহিতেতি বুদ্ধাদিগুণনিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততাৱসেন সুট্ঠু উগ্গহিতে. পৰিকম্মঞ্চ সমাধিযতীতি পৰিকম্মভাৱনা সমাহিতা নিপ্ফজ্জতি. উপচাৰো চ সম্পজ্জতীতি নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভেন্তো উপচাৰসমাধি চ উপ্পজ্জতি.

৪১. অভিঞ্ঞাৱসেন পৱত্তমানন্তি অভিৱিসেসতো জাননট্ঠেন অভিঞ্ঞাসঙ্খাতং ইদ্ধিৱিধাদিপঞ্চলোকিযাভিঞ্ঞাৱসেন পৱত্তমানং, অভিঞ্ঞাপাদকপঞ্চমজ্ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি কসিণানুলোমাদীহি চুদ্দসহাকাৰেহি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) চিত্তং পৰিদমেত্ৱা অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা উপেক্খেকগ্গতাযোগতো অনুৰূপত্তা চ ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানমেৱ অভিঞ্ঞানং পাদকং পতিট্ঠাভূতং পথৱাদিকসিণাৰম্মণং পঞ্চমজ্ঝানং, তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায. অধিট্ঠেয্যাদিকমাৱজ্জেত্ৱাতি ইদ্ধিৱিধঞাণস্স পৰিকম্মকালে অধিট্ঠাতব্বং ৱিকুব্বনীযং সতাদিকং কোমাৰৰূপাদিকং, দিব্বসোতস্স পৰিকম্মকালে থূলসুখুমভেদং সদ্দং, চেতোপৰিযঞাণস্স পৰিকম্মকালে পৰস্স হদযঙ্গতৱণ্ণদস্সনেন সৰাগাদিভেদং চিত্তং, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পৰিকম্মসমযে পুৰিমভৱেসু চুতিচিত্তাদিভেদং পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধং, দিব্বচক্খুস্স পৰিকম্মসমযে ওভাসফৰিতট্ঠানগতং ৰূপং ৱা আৱজ্জেত্ৱা.

পৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি ‘‘সতং হোমি, সহস্সং হোমী’’ত্যাদিনা পৰিকম্মং কৰোন্তস্স. ৰূপাদীসূতি পৰিকম্মৱিসযভূতেসু ৰূপপাদকজ্ঝানসদ্দপৰচিত্তপুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধাদিভেদেসু আৰম্মণেসু. এত্থ হি ইদ্ধিৱিধঞাণস্স তাৱ পাদকজ্ঝানং, কাযো, ৰূপাদিঅধিট্ঠানে ৰূপাদীনি চাতি ছ আৰম্মণানি. তত্থ পাদকজ্ঝানং অতীতমেৱ, কাযো পচ্চুপ্পন্নো, ইতৰং পচ্চুপ্পন্নমনাগতং ৱা. দিব্বসোতস্স পন সদ্দোযেৱ, সো চ খো পচ্চুপ্পন্নো. পৰচিত্তৱিজাননায পন অতীতে সত্তদিৱসেসু, অনাগতে সত্তদিৱসেসু চ পৱত্তং পৰিত্তাদীসু যং কিঞ্চি তিকালিকং চিত্তমেৱ আৰম্মণং হোতীতি মহাঅট্ঠকথাচৰিযা (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪).

সঙ্গহকাৰা পন ‘‘চত্তাৰোপি খন্ধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) ৱদন্তি, কথং পনস্সা পচ্চুপ্পন্নচিত্তাৰম্মণতা, ননু চ আৱজ্জনায গহিতমেৱ ইদ্ধিচিত্তস্স আৰম্মণং হোতি, আৱজ্জনায চ পচ্চুপ্পন্নচিত্তমাৰম্মণং কত্ৱা নিৰুজ্ঝমানায তংসমকালমেৱ পৰস্স চিত্তম্পি নিৰুজ্ঝতীতি আৱজ্জনজৱনানং কালৱসেন একাৰম্মণতা ন সিযা, মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞত্থ আৱজ্জনজৱনানং কথঞ্চ নানাৰম্মণতা ন অধিপ্পেতাতি? অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬; ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) তাৱ সন্ততিঅদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা যোজিতা. আনন্দাচৰিযো (ধ. স. মূলটী. ১৪৩৪ থোক ৱিসদিসং) পন ভণতি ‘‘পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায পচ্চুপ্পন্নাদিৱিভাগং অকত্ৱা কেৱলং ‘ইমস্স চিত্তং জানামি’চ্চেৱ পৰিকম্মং কত্ৱা পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অৱিসেসেনেৱ চিত্তং আৱজ্জেত্ৱা তিণ্ণং, চতুন্নং ৱা পৰিকম্মানং অনন্তৰং চেতোপৰিযঞাণেন পৰস্স চিত্তং পটিৱিজ্ঝতি ৰূপং ৱিয দিব্বচক্খুনা. পচ্ছা কামাৱচৰচিত্তেন সৰাগাদিৱৱত্থানম্পি কৰোতি নীলাদিৱৱত্থানং ৱিয. তানি চ সব্বানি অভিমুখীভূতচিত্তাৰম্মণানেৱ, অনিট্ঠে চ ঠানে নানাৰম্মণতাদোসো নত্থি অভিন্নাকাৰপ্পৱত্তিতো’’তি. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধা, খন্ধপ্পটিবদ্ধানি চ নামগোত্তানি, নিব্বানঞ্চ আৰম্মণং হোতি, দিব্বচক্খুস্স পন ৰূপমেৱ পচ্চুপ্পন্নন্তি অযমেতেসং আৰম্মণৱিভাগো. যথাৰহমপ্পেতীতি তংতংপৰিকম্মানুৰূপতো অপ্পেতি.

৪২. ইদানি আৰম্মণানং ভেদেন অভিঞ্ঞাভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদ্ধিৱিধা’’ত্যাদিমাহ. অধিট্ঠানাদি ইদ্ধিপ্পভেদো এতিস্সাতি ইদ্ধিৱিধা. দিব্বানং সোতসদিসতায, দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিততায চ দিব্বঞ্চ তং সোতঞ্চাতি দিব্বসোতং. পৰেসং চিত্তং ৱিঞ্ঞাযতি এতাযাতি পৰচিত্তৱিজাননা. অত্তনো সন্তানে নিৱুত্থৱসেন চেৱ গোচৰনিৱাসৱসেন চ পুব্বে অতীতভৱেসু খন্ধাদীনং অনুস্সৰণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতি. ৱুত্তনযেন দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু. ‘চুতূপপাতঞাণ’ন্তি পন দিব্বচক্খুমেৱ ৱুচ্চতি. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানিপি দিব্বচক্খুৱসেনেৱ ইজ্ঝন্তি. ন হি তেসং ৱিসুং পৰিকম্মং অত্থি. তত্থ অনাগতংসঞাণস্স তাৱ অনাগতে সত্তদিৱসতো পৰং পৱত্তনকং চিত্তচেতসিকং দুতিযদিৱসতো পট্ঠায পৱত্তনকঞ্চ যং কিঞ্চি আৰম্মণং হোতি. তঞ্হি সৱিসযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকন্তি. যথা কম্মূপগঞাণস্স পন কুসলাকুসলসঙ্খাতা চেতনা, চত্তাৰোপি ৱা খন্ধা আৰম্মণন্তি দট্ঠব্বং.

গোচৰৱসেন ভেদো গোচৰভেদো.

গোচৰভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমথকম্মট্ঠানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং

ৱিসুদ্ধিভেদৱণ্ণনা

৪৩. অনিচ্চাদিৱসেন ৱিৱিধাকাৰেন পস্সতীতি ৱিপস্সনা, অনিচ্চানুপস্সনাদিকা ভাৱনাপঞ্ঞা. তস্সা কম্মট্ঠানং, সাযেৱ ৱা কম্মট্ঠানন্তি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং. তস্মিং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানে সত্তৱিধেন ৱিসুদ্ধিসঙ্গহোতি সম্বন্ধো.

৪৪. অনিচ্চতাযেৱ লক্খণং লক্খিতব্বং, লক্খীযতি অনেনাতি ৱা অনিচ্চলক্খণং. উদযৱযপটিপীড়নসঙ্খাতদুক্খভাৱো ৱ লক্খণন্তি দুক্খলক্খণং. পৰপৰিকপ্পিতস্স অত্তনো অভাৱো অনত্ততা, তদেৱ লক্খণন্তি অনত্তলক্খণং.

৪৫. তিণ্ণং লক্খণানং অনু অনু পস্সনা অনিচ্চানুপস্সনাদিকা.

৪৬. খন্ধাদীনং কলাপতো সম্মসনৱসপ্পৱত্তং ঞাণং সম্মসনঞাণং. উপ্পাদভঙ্গানুপস্সনাৱসপ্পৱত্তঞাণং উদযব্বযঞাণং. উদযং মুচ্চিত্ৱা ৱযে পৱত্তং ঞাণং ভঙ্গঞাণং. সঙ্খাৰানং ভযতো অনুপস্সনাৱসেন পৱত্তং ঞাণং ভযঞাণং, দিট্ঠভযানং আদীনৱতো পেক্খণৱসেন পৱত্তং ঞাণং আদীনৱঞাণং, দিট্ঠাদীনৱেসু নিব্বিন্দনৱসপ্পৱত্তং ঞাণং নিব্বিদাঞাণং. নিব্বিন্দিত্ৱা সঙ্খাৰেহি মুচ্চিতুকম্যতাৱসেন পৱত্তং ঞাণং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং. মুচ্চনস্স উপাযসম্পটিপাদনত্থং পুন সঙ্খাৰানং পৰিগ্গহৱসপ্পৱত্তং ঞাণং পটিসঙ্খাঞাণং. পটিসঙ্খাতধম্মেসু ভযনন্দীৱিৱজ্জনৱসেন অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা পৱত্তং ঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং. পুৰিমানং নৱন্নং কিচ্চনিপ্ফত্তিযা, উপৰি চ সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুকূলং ঞাণং অনুলোমঞাণং.

৪৭. অত্তসুঞ্ঞতায সুঞ্ঞতো. সংযোজনাদীহি ৱিমুচ্চনট্ঠেন ৱিমোক্খো. নিচ্চনিমিত্তাদিনো অভাৱতো অনিমিত্তো. পণিহিতস্স তণ্হাপণিধিস্স অভাৱতো অপ্পণিহিতো.

৪৯. যো নং পাতি, তং মোক্খেতি অপাযাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং, তদেৱ কাযদুচ্চৰিতাদীহি সংৱৰণতো সংৱৰো, সমাধানোপধাৰণট্ঠেন সীলঞ্চাতি পাতিমোক্খসংৱৰসীলং. মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং ৰূপাদীসু সংৱৰণৱসেন পৱত্তং সীলং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং. মিচ্ছাজীৱ ৱিৱজ্জনেন আজীৱস্স পৰিসুদ্ধিৱসপ্পৱত্তং আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলং. পচ্চযে সন্নিস্সিতং তেসং ইদমত্থিকতায পচ্চৱেক্খণসীলং পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং. চতুব্বিধত্তা দেসনাসংৱৰপৰিযেট্ঠিপচ্চৱেক্খণৱসেন, পৰিসুদ্ধত্তা চ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং নাম.

৫০. চিত্তৱিসুদ্ধি নাম চিত্তস্স ৱিনীৱৰণভাৱাপাদনৱসেন ৱিসোধনতো, চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠত্তা, ৱিসুদ্ধত্তা চাতি ৱা কত্ৱা.

৫১. ‘‘ধম্মানং সামঞ্ঞসভাৱো লক্খণং, কিচ্চসম্পত্তিযো ৰসো, উপট্ঠানাকাৰো, ফলঞ্চ পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি এৱং ৱুত্তানং লক্খণাদীনং ‘‘ফুসনলক্খণো ফস্সো, কক্খড়লক্খণা পথৱী’’ত্যাদিনা ৱিত্থাৰতো, ‘‘নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপ’’ন্ত্যাদিনা সঙ্খেপতো চ পৰিগ্গহো পচ্চত্তলক্খণাদিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জ গহণং দুক্খসচ্চৱৱত্থানং দিট্ঠিৱিসুদ্ধি নাম ‘‘নামৰূপতো অত্তা নত্থী’’তি দস্সনতো দিট্ঠি চ অত্তদিট্ঠিমলৱিসোধনতো ৱিসুদ্ধি চাতি কত্ৱা.

৫২. পচ্চযপৰিগ্গহোতি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ পটিসন্ধিযং তাৱ অৱিজ্জাতণ্হাউপাদানকম্মহেতুৱসেন নিব্বত্ততি. পৱত্তিযঞ্চ ৰূপং কম্মচিত্তউতুআহাৰপচ্চযৱসেন, নামঞ্চ চক্খুৰূপাদিনিস্সযাৰম্মণাদিপচ্চযৱসেন, ৱিসেসতো চ যোনিসোমনসিকাৰাদিচতুচক্কসম্পত্তিযা কুসলং, তব্বিপৰিযাযেন অকুসলং, কুসলাকুসলৱসেন ৱিপাকো ভৱঙ্গাদিৱসেন আৱজ্জনং, খীণাসৱসন্তানৱসেন কিৰিযজৱনং, আৱজ্জনঞ্চ উপ্পজ্জতীতি এৱং সাধাৰণাসাধাৰণৱসেন তীসু অদ্ধাসু নামৰূপপ্পৱত্তিযা পচ্চক্খাদিসিদ্ধস্স কম্মাদিপচ্চযস্স পৰিগ্গণ্হনং সমুদযসচ্চস্স ৱৱত্থানং কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি নাম ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্ত্যাদিকায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোড়সৱিধায, ‘‘সত্থৰিকঙ্খতী’’ত্যাদিকায (ধ. স. ১১২৩; ৱিভ. ৯১৫) অট্ঠৱিধায চ কঙ্খায ৱিতৰণতো অতিক্কমনতো কঙ্খাৱিতৰণা, অহেতুকৱিসমহেতুদিট্ঠিমলৱিসোধনতো ৱিসুদ্ধি চাতি কত্ৱা.

৫৩. ততো পচ্চযপৰিগ্গহতো পৰং তথাপৰিগ্গহিতেসু পচ্চত্তলক্খণাদিৱৱত্থানৱসেন, পচ্চযৱৱত্থানৱসেন চ পৰিগ্গহিতেসু লোকুত্তৰৱজ্জেসু তিভূমিপৰিযাপন্নেসু নামৰূপেসু অতীতাদিভেদভিন্নেসু খন্ধাদিনযমাৰব্ভ পঞ্চক্খন্ধছদ্ৱাৰছড়াৰম্মণছদ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মাদিৱসেন আগতং খন্ধাদিনযং আৰব্ভ কলাপৱসেন পিণ্ডৱসেন সঙ্খিপিত্ৱা যং অতীতে জাতং ৰূপং, তং অতীতেৱ নিৰুদ্ধং. যং অনাগতে ভাৱি ৰূপং, তম্পি তত্থেৱ নিৰুজ্ঝিস্সতি. যং পচ্চুপ্পন্নং, তং অনাগতং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তথা অজ্ঝত্তবহিদ্ধসুখুমওড়াৰিকহীনপণীতৰূপাদযো. তস্মা ‘‘অনিচ্চং অত্তাদিৱসেন ন ইচ্চং অনুপগন্তব্বং খযট্ঠেন খযগমনতো, দুক্খং ভযট্ঠেন ভযকৰত্তা, অনত্তা অসাৰকট্ঠেন অত্তসাৰাদিঅভাৱেনা’’তি চ ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… মনো. ৰূপং…পে… ধম্মা. চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’ত্যাদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) অতীতাদিঅদ্ধাৱসেন, অতীতাদিসন্তানৱসেন, অতীতাদিখণৱসেন চ সম্মসনঞাণেন হুত্ৱাঅভাৱউদযব্বযপটিপীড়নঅৱসৱত্তনাকাৰসঙ্খাতলক্খণত্তযসম্মসনৱসপ্পৱত্তেন কলাপসম্মসনঞাণেন লক্খণত্তযং সম্মসন্তস্স পৰিমজ্জন্তস্স.

সম্মসনঞাণে পন উপ্পন্নে পুন তেস্ৱেৱ সঙ্খাৰেসু ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো, তথা অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো, তণ্হাকম্মআহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) এৱং ৰূপক্খন্ধে ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেসুপি আহাৰং অপনেত্ৱা ‘‘ফস্সসমুদযা ফস্সনিৰোধা’’তি চ এৱং ফস্সং পক্খিপিত্ৱা, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামৰূপসমুদযা নামৰূপনিৰোধা’’তি নামৰূপং পক্খিপিত্ৱা পচ্চযসমুদযৱসেন, পচ্চযনিৰোধৱসেন চ, পচ্চযে অনামসিত্ৱা পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধেসু নিব্বত্তিলক্খণমত্তস্স, ৱিপৰিণামলক্খণমত্তস্স চ দস্সনেন খণৱসেন চাতি একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযৱসেন চতুধা, খণৱসেন একধা চাতি পঞ্চধা উদযং, পঞ্চধা ৱযন্তি দসদসউদযব্বযদস্সনৱসেন সমপঞ্ঞাসাকাৰেহি উদযব্বযঞাণেন উদযব্বযং সমনুপস্সন্তস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স যোগিনো ৱিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠানো সৰীৰতো নিচ্ছৰণকআলোকসঙ্খাতো ওভাসো, ৱিপস্সনাচিত্তসহজাতা খুদ্দিকাদিপঞ্চৱিধা (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসৱাৰ ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা) পীতি, তথা কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা কাযচিত্তৱসেন দুৱিধা পস্সদ্ধি, বলৱসদ্ধিন্দ্ৰিযসঙ্খাতো অধিমোক্খো, সম্মপ্পধানকিচ্চসাধকো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গসঙ্খাতো পগ্গহো, অতিপণীতং সুখং, ইন্দৱিস্সট্ঠৱজিৰসদিসং তিলক্খণৱিপস্সনাভূতং ঞাণং, সতিপট্ঠানভূতা চিৰকতাদিঅনুস্সৰণসমত্থা উপট্ঠানসঙ্খাতা সতি, সমপ্পৱত্তৱিপস্সনাসহজাতা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভূতা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা, মনোদ্ৱাৰে আৱজ্ঝনুপেক্খা চাতি দুৱিধাপি উপেক্খা, ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘ন ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো’’ত্যাদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৩) নযেন তত্থ আলযং কুৰুমানা সুখুমতণ্হা ৰূপনিকন্তিচাতি ওভাসাদীসু দসসু ৱিপস্সনুপক্কিলেসেসু উপ্পন্নেসু ‘‘ন ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপা ওভাসাদযো উপ্পন্নপুব্বা অদ্ধা মগ্গপ্পত্তোস্মি, ফলপ্পত্তোস্মী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৩) অগ্গহেত্ৱা ‘‘ইমে ওভাসাদযো তণ্হাদিট্ঠিমানৱত্থুতায ন মগ্গো, অথ খো ৱিপস্সনুপক্কিলেসা এৱ, তব্বিনিমুত্তং পন ৱীথিপটিপন্নং ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি এৱং মগ্গামগ্গলক্খণস্স ৱৱত্থানং নিচ্ছযনং মগ্গামগ্গস্স জাননতো, দস্সনতো, অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায ৱিসোধনতো চ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

৫৪. যাৱানুলোমাতি যাৱ সচ্চানুলোমঞাণা. নৱ ৱিপস্সনাঞাণানীতি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৭ আদযো) খন্ধানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ জাননকং উদযব্বযঞাণং, উদযং মুঞ্চিত্ৱা ভঙ্গমত্তানুপেক্খকং ভঙ্গঞাণং, ভঙ্গৱসেন উপট্ঠিতানং সীহাদীনং ৱিয ভাযিতব্বাকাৰানুপেক্খকং ভযঞাণং, তথানুপেক্খিতানং আদিত্তঘৰস্স ৱিয আদীনৱাকাৰানুপেক্খকং আদীনৱঞাণং, দিট্ঠাদীনৱেসু নিব্বিন্দনৱসেন পৱত্তং নিব্বিদাঞাণং, জালাদিতো মচ্ছাদিকা ৱিয তেহি তেভূমকধম্মেহি মুচ্চিতুকামতাৱসেন পৱত্তং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুচ্চনুপাযসম্পাদনত্থং দিট্ঠাদীনৱেসুপি সমুদ্দসকুণী ৱিয পুনপ্পুনং সম্মসনৱসপ্পত্তং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, চত্তভৰিযো পুৰিসো ৱিয দিট্ঠাদীনৱেসু তেসু সঙ্খাৰেসু উপেক্খনাকাৰপ্পৱত্তং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং, অনিচ্চাদিলক্খণৱিপস্সনতায হেট্ঠা পৱত্তানং অট্ঠন্নং ৱিপস্সনাঞাণানং, উদ্ধং মগ্গক্খণে অধিগন্তব্বানং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মানঞ্চ অনুলোমতো মগ্গৱীথিযং গোত্ৰভুতো পুব্বে পৱত্তং সচ্চানুলোমিকঞাণসঙ্খাতং নৱমং অনুলোমঞাণন্তি ইমানি নৱ ঞাণানি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা পটিপদাভাৱতো তিলক্খণজাননট্ঠেন, পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন, পটিপক্খতো ৱিসুদ্ধত্তা চ পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

৫৫. ৱিপস্সনায পৰিপাকো ৱিপস্সনাপৰিপাকো, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং. তং আগম্ম পটিচ্চ. ইদানি অপ্পনাউপ্পজ্জিস্সতীতি ‘‘ইদানি অপ্পনাসঙ্খাতো লোকুত্তৰমগ্গো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱত্তব্বক্খণে. যং কিঞ্চীতি সঙ্খাৰুপেক্খায গহিতেসু তীসু একং যং কিঞ্চি.

৫৬. ৱিপস্সনায মত্থকপ্পত্তিযা সিখাপ্পত্তা. অনুলোমঞাণসহিততায সানুলোমা. সা এৱ সঙ্খাৰেসু উদাসীনত্তা সঙ্খাৰুপেক্খা. যথানুৰূপং অপাযাদিতো, সঙ্খাৰনিমিত্ততো চ ৱুট্ঠহনতো ৱুট্ঠানসঙ্খাতং মগ্গং গচ্ছতীতি ৱুট্ঠানগামিনী.

৫৭. অভিসম্ভোন্তন্তি পাপুণন্তং.

৫৮. পৰিজানন্তোতি ‘‘এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ঊনাধিক’’ন্তি পৰিচ্ছিজ্জ জানন্তো. সচ্ছিকৰোন্তোতি আৰম্মণকৰণৱসেন পচ্চক্খং কৰোন্তো. মগ্গসচ্চং ভাৱনাৱসেনাতি মগ্গসচ্চসঙ্খাতস্স সম্পযুত্তমগ্গসঙ্খাতস্স চতুত্থসচ্চস্স সহজাতাদিপচ্চযো হুত্ৱা ৱড্ঢনৱসেন. একস্সেৱ ঞাণস্স চতুকিচ্চসাধনং পদীপাদীনং ৱট্টিদাহাদিচতুকিচ্চদস্সনতো, ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতী’’ত্যাদি (সং. নি. ৫.১১০০; ৱিসুদ্ধি. ২.৮৩৯) আগমতো চ সম্পটিচ্ছিতব্বং.

৫৯. দ্ৱে তীণি ফলচিত্তানি পৱত্তিত্ৱাতি মগ্গুপ্পত্তিযা অনুৰূপতো দ্ৱে ৱা তীণি ৱা ফলচিত্তানি অপনীতগ্গিম্হি ঠানে উণ্হত্তনিব্বাপনত্থায ঘটেহি অভিসিঞ্চমানমুদকং ৱিয সমুচ্ছিন্নকিলেসেপি সন্তানে দৰথপটিপ্পস্সম্ভকানি হুত্ৱা পৱত্তিত্ৱা, তেসং পৱত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. পচ্চৱেক্খণঞাণানীতি মগ্গফলাদিৱিসযানি কামাৱচৰঞাণানি, যানি সন্ধায ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (মহাৱ. ২৩) ৱুত্তং.

৬০. ইদানি পচ্চৱেক্খণায ভূমিং দস্সেতুং ‘‘মগ্গং ফলঞ্চা’’ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ইমিনাৱ ৱতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘অযং নাম মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি তস্স ফলং, ততো ‘‘অযং নাম মে ধম্মো আৰম্মণতো সচ্ছিকতো’’তি নিব্বানঞ্চ পণ্ডিতো পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনে কিলেসে, ‘‘ইমে নাম অৱসিট্ঠা’’তি অৱসিট্ঠকিলেসে পচ্চৱেক্খতি ৱা, ন ৱা. কোচি সেক্খো পচ্চৱেক্খতি, কোচি ন পচ্চৱেক্খতি. তত্থ কামচাৰোত্যধিপ্পাযো. তথা হি মহানামো সক্কো ‘‘কো সু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো’’তি (ম. নি. ১.১৭৫; ৱিসুদ্ধি. ২.৮১২) অপ্পহীনে কিলেসে পুচ্ছি. অৰহতো পন অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং নত্থি সব্বকিলেসানং পহীনত্তা, তস্মা তিণ্ণং সেক্খানং পন্নৰস অৰহতো চত্তাৰীতি একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানীতি দট্ঠব্বং.

ছব্বিসুদ্ধিকমেনাতি (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৬২ আদযো) সীলচিত্তৱিসুদ্ধীনং ৱসেন মূলভূতানং দ্ৱিন্নং, দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদীনং ৱসেন সৰীৰভূতানং চতুন্নন্তি এতাসং ছন্নং ৱিসুদ্ধীনং কমেন. চতুন্নং সচ্চানং জাননতা, পচ্চক্খকৰণতো, কিলেসমলেহি ৱিসুদ্ধত্তা চ ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

এত্থাতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানে.

ৱিসুদ্ধিভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিমোক্খভেদৱণ্ণনা

৬১. তত্থ তস্মিং উদ্দেসে. সঙ্খাৰেসু ‘‘যো অত্তাভিনিৱেসো কম্মস্স কাৰকো ফলস্স চ ৱেদকো এসো মে অত্তা’’তি এৱং অভিনিৱেসো দড়্হগ্গাহো, তং মুঞ্চন্তী ‘‘অনত্তা’’তি পৱত্তা অনুপস্সনাৱ অত্তসুঞ্ঞতাকাৰানুপস্সনতো সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম ৱিমোক্খমুখং পটিপক্খতো ৱিমুত্তিৱসেন ৱিমোক্খসঙ্খাতস্স লোকুত্তৰং মগ্গফলস্স দ্ৱাৰং হোতি.

৬২. সঙ্খাৰেসু ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৱত্তা অনুপস্সনা অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬; ৱিভ. ৯৩৯) পৱত্তং সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৱিপল্লাসসঙ্খাতং ৱিপল্লাসনিমিত্তং মুঞ্চন্তী পজহন্তী ৱিপল্লাসনিমিত্তৰহিতাকাৰানুপস্সনতো অনিমিত্তানুপস্সনা নাম ৱিমোক্খমুখং হোতীতি সম্বন্ধো.

৬৩. ‘‘দুক্খ’’ন্তি পৱত্তানুপস্সনা সঙ্খাৰেসু ‘‘এতং মম, এতং সুখ’’ন্ত্যাদিনা নযেন পৱত্তং কামভৱতণ্হাসঙ্খাতং তণ্হাপণিধিং তণ্হাপত্থনং মুঞ্চন্তী দুক্খাকাৰদস্সনেন পৰিচ্চজন্তী পণিধিৰহিতাকাৰানুপস্সনতো অপ্পণিহিতানুপস্সনা নাম.

৬৪. তস্মাতি যস্মা এতাসং তিস্সন্নং এতানি তীণি নামানি, তস্মা যদি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা অনত্ততো ৱিপস্সতি. মগ্গো সুঞ্ঞতো নাম ৱিমোক্খো হোতি আগমনৱসেন লদ্ধনামত্তা.

৬৬. ৱিপস্সনাগমনৱসেনাতি ৱিপস্সনাসঙ্খাতাগমনৱসেন. আগচ্ছতি এতেন মগ্গো, ফলঞ্চাতি ৱিপস্সনামগ্গো ইধ আগমনং নাম.

৬৭. যথাৱুত্তনযেনাতি পুব্বে ৱুত্তঅনত্তানুপস্সনাদিৱসেন. যথাসকং ফলমুপ্পজ্জমানম্পীতি যথালদ্ধমগ্গস্স ফলভূতং অত্তনো অত্তনো ফলং উপ্পজ্জমানম্পি মগ্গাগমনৱসেন অলভিত্ৱা ৱিপস্সনাগমনৱসেনেৱ তীণি নামানি লভতি ফলসমাপত্তিকালে তদা মগ্গপ্পৱত্তাভাৱেন তস্স দ্ৱাৰভাৱাযোগতো. আৰম্মণৱসেনাতি সব্বসঙ্খাৰসুঞ্ঞতত্তা, সঙ্খাৰনিমিত্তৰহিতত্তা, তণ্হাপণিধিৰহিতত্তা চ সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিতনামৱন্তং নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তত্তা তস্স ৱসেন. সৰসৱসেনাতি ৰাগাদিসুঞ্ঞতত্তা, ৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণৰহিতত্তা, কিলেসপণিধিৰহিতত্তা অত্তনো গুণৱসেন. সব্বত্থাতি মগ্গৱীথিযং, ফলসমাপত্তিৱীথিযঞ্চ. সব্বেসম্পীতি মগ্গস্স, ফলস্সপি.

ৱিমোক্খভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা

৬৮. সত্তক্খত্তুং সত্তসু ৱাৰেসু কামসুগতিযং পটিসন্ধিগ্গহণং পৰমং এতস্সাতি সত্তক্খত্তুপৰমো ন পন অট্ঠমাদিকামভৱগামীত্যধিপ্পাযো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ন তে ভৱং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি (খু. পা. ৬.৯; সু. নি. ২৩২; নেত্তি. ১১৫). ৰূপাৰূপসুগতিভৱং পন সত্তৱাৰতো পৰম্পি গচ্ছতীতি আচৰিযা.

৬৯. ৰাগদোসমোহানন্তি মোহগ্গহণং ৰাগদোসেকট্ঠমোহং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং.

৭০. খীণা চত্তাৰো আসৱা এতস্সাতি খীণাসৱো. দক্খিণাৰহেসু অগ্গত্তা অগ্গদক্খিণেয্যো.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমাপত্তিভেদৱণ্ণনা

৭২. সব্বেসম্পীতি চতুন্নম্পি অৰিযপুগ্গলানং.

৭৩. চিত্তচেতসিকানং অপ্পৱত্তিসঙ্খাতস্স নিৰোধস্স সমাপত্তি নিৰোধসমাপত্তি, দিট্ঠেৱ ধম্মে চিত্তনিৰোধং পত্ৱা ৱিহৰণং. অনাগামীনঞ্চাতি কামৰূপভৱট্ঠানং অট্ঠসমাপত্তিলাভীনমেৱ অনাগামীনং, তথা খীণাসৱানঞ্চ. তত্থাতি নিৰোধসমাপত্তিযং. যাৱ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং গন্ত্ৱাতি এৱং সমথৱিপস্সনানং যুগনদ্ধভাৱাপাদনৱসেন যাৱ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, তাৱ গন্ত্ৱা. অধিট্ঠেয্যাদিকন্তি কাযপটিবদ্ধং ঠপেত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং ঠপিতচীৱৰাদিপৰিক্খাৰগেহাদীনং অগ্গিআদিনা অৱিনাসনাধিট্ঠানং, সংঘপটিমাননসত্থুপক্কোসনানং পুৰেতৰং ৱুট্ঠানং, সত্তাহব্ভন্তৰে আযুসঙ্খাৰপ্পৱত্তিওলোকনন্তি চতুব্বিধং অধিট্ঠানাদিকং পুব্বকিচ্চং কত্ৱা.

সমাপত্তিভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উয্যোজনৱণ্ণনা

৭৫. পটিপত্তিৰসস্সাদন্তি ঝানসুখফলসুখাদিভেদং সমথৱিপস্সনাপটিপত্তিৰসস্সাদং.

ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায

কম্মট্ঠানপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনৱণ্ণনা

(ক) চাৰিত্তেন কুলাচাৰেন সোভিতে ৱিসালকুলে উদযো নিব্বত্তি যস্স, তেন, কম্মাদিৱিসযায সদ্ধায অভিৱুদ্ধো পৰিসুদ্ধো চ দানসীলাদিগুণানং উদযো যস্স, তেন, নম্পৱ্হযেন নম্পনামকেন, পৰানুকম্পং সাসনে সুখোতৰণপৰিপাচনলক্খণং পৰানুগ্গহং, পণিধায পত্থেত্ৱা যং পকৰণং পত্থিতং অভিযাচিতং, তং এত্তাৱতা পৰিনিট্ঠিতন্তি যোজনা.

(খ) তেন পকৰণপ্পসুতেন ৱিপুলেন পুঞ্ঞেন পঞ্ঞাৱদাতেন অৰিযমগ্গপঞ্ঞাপৰিসুদ্ধেন সীলাদিগুণেন সোভিতা. ততোযেৱ লজ্জিনো ভিক্খূ, ধঞ্ঞানং অধিৱাসভূতং, উদিতোদিতং অচ্চন্তপ্পসিদ্ধং, মূলসোমং নাম ৱিহাৰং, পুঞ্ঞৱিভৱস্স উদযসঙ্খাতায মঙ্গলত্থায আযুকন্তং মঞ্ঞন্তু, তত্থ নিৱাসিনো ভিক্খূ ঈদিসা হোন্তূত্যধিপ্পাযো.

নিগমনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চাযং অভিধম্মত্থৱিভাৱিনী নাম.

অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকা.

নিগমনকথা

১. ৰম্মে পুলত্থিনগৰে নগৰাধিৰাজে,

ৰঞ্ঞা পৰক্কমভুজেন মহাভুজেন;

কাৰাপিতে ৱসতি জেতৱনে ৱিহাৰে;

যো ৰম্মহম্মিযৱৰূপৱনাভিৰামে.

২. সম্পন্নসীলদমসংযমতোসিতেহি,

সম্মানিতো ৱসিগণেহি গুণাকৰেহি;

পত্তো মুনিন্দৱচনাদিসু নেকগন্থ-

জাতেসু চাচৰিযতং মহিতং ৱিদূহি.

৩. ঞাণানুভাৱমিহ যস্স চ সূচযন্তী,

সংৱণ্ণনা চ ৱিনযট্ঠকথাদিকানং;

সাৰত্থদীপনিমুখা মধুৰত্থসাৰ-

সন্দীপনেন সুজনং পৰিতোসযন্তী.

৪. তস্সানুকম্পমৱলম্বিয সাৰিপুত্ত-

ত্থেৰস্স থামগতসাৰগুণাকৰস্স;

যো নেকগন্থৱিসযং পটুতং অলত্থং,

তস্সেস ঞাণৱিভৱো ৱিভৱেকহেতু.

৫. সোহমেতস্স সংসুদ্ধ-ৱাযামস্সানুভাৱতো.

অদ্ধাসাসনদাযাদো, হেস্সং মেত্তেয্যসত্থুনো.

৬. জোতযন্তং তদা তস্স, সাসনং সুদ্ধমানসং.

পস্সেয্যং সক্কৰেয্যঞ্চ, গৰুং মে সাৰিসম্ভৱং.

৭. দিনেহি চতুৱীসেহি, টীকাযং নিট্ঠিতা যথা.

তথা কল্যাণসঙ্কপ্পা, সীঘং সিজ্ঝন্তু পাণিনন্তি.

ইতি ভদন্তসাৰিপুত্তমহাথেৰস্স সিস্সেন ৰচিতা

অভিধম্মত্থৱিভাৱিনী নাম

অভিধম্মত্থসঙ্গহটীকা নিট্ঠিতা.