অভিধম্মত্থৱিভাৱিনীটীকা
গন্থাৰম্ভকথা
(ক) ৱিসুদ্ধকৰুণাঞাণং, বুদ্ধং সম্বুদ্ধপূজিতং;
ধম্মং সদ্ধম্মসম্ভূতং, নত্ৱা সংঘং নিৰঙ্গণং.
(খ) সাৰিপুত্তং মহাথেৰং, পৰিযত্তিৱিসাৰদং;
ৱন্দিত্ৱা সিৰসা ধীৰং, গৰুং গাৰৱভাজনং.
(গ) ৱণ্ণযিস্সং সমাসেন, অভিধম্মত্থসঙ্গহং;
আভিধম্মিকভিক্খূনং, পৰং পীতিৱিৱড্ঢনং.
(ঘ) পোৰাণেহি অনেকাপি, কতা যা পন ৱণ্ণনা;
ন তাহি সক্কা সব্বত্থ, অত্থো ৱিঞ্ঞাতৱে ইধ.
(ঙ) তস্মা লীনপদানেত্থ, সাধিপ্পাযমহাপযং;
ৱিভাৱেন্তো সমাসেন, ৰচযিস্সামি ৱণ্ণনন্তি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
১. পৰমৱিচিত্তনযসমন্নাগতং সকসমযসমযন্তৰগহনৱিগ্গাহণসমত্থং সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননং পকৰণমিদমাৰভন্তোযমাচৰিযো পঠমং তাৱ ৰতনত্তযপণামাভিধেয্য কৰণপ্পকাৰপকৰণাভিধানপযোজনানি দস্সেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্ত্যাদিমাহ.
এত্থ হি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ…পে… অভিৱাদিযা’’তি ইমিনা ৰতনত্তযপণামো ৱুত্তো, অভিধম্মত্থসঙ্গহ’’ন্তি এতেন অভিধেয্যকৰণপ্পকাৰপকৰণাভিধানানি অভিধম্মত্থানং ইধ সঙ্গহেতব্বভাৱদস্সনেন তেসং ইমিনা সমুদিতেন পটিপাদেতব্বভাৱদীপনতো, একত্থ সঙ্গয্হ কথনাকাৰদীপনতো, অত্থানুগতসমঞ্ঞাপৰিদীপনতো চ. পযোজনং পন সঙ্গহপদেন সামত্থিযতো দস্সিতমেৱ অভিধম্মত্থানং একত্থ সঙ্গহে সতি তদুগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেন তেসং সৰূপাৱবোধস্স, তম্মূলিকায চ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থসিদ্ধিযা অনাযাসেন সংসিজ্ঝনতো.
তত্থ ৰতনত্তযপণামপ্পযোজনং তাৱ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচৰিযা, ৱিসেসতো পন অন্তৰাযনিৱাৰণং পচ্চাসীসন্তি. তথা হি ৱুত্তং সঙ্গহকাৰেহি ‘‘তস্সানুভাৱেন হতন্তৰাযো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা). ৰতনত্তযপণামো হি অত্থতো পণামকিৰিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, সা চ ৱন্দনেয্যৱন্দকানং খেত্তজ্ঝাসযসম্পদাহি দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স অনুবলপ্পদানৱসেন তন্নিব্বত্তিতৱিপাকসন্ততিযা অন্তৰাযকৰানি উপপীড়কউপচ্ছেদককম্মানি পটিবাহিত্ৱা তন্নিদানানং যথাধিপ্পেতসিদ্ধিৱিবন্ধকানং ৰোগাদিঅন্তৰাযানমপ্পৱত্তিং সাধেতি. তস্মা পকৰণাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাৰদ্ধপকৰণস্স অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থঞ্চেৱ সোতূনঞ্চ ৱন্দনাপুব্বঙ্গমায পটিপত্তিযা অনন্তৰাযেন উগ্গহণধাৰণাদিসংসিজ্ঝনত্থঞ্চ. অভিধেয্যকথনং পন ৱিদিতাভিধেয্যস্সেৱ গন্থস্স ৱিঞ্ঞূহি উগ্গহণাদিৱসেন পটিপজ্জিতব্বভাৱতো. কৰণপ্পকাৰপ্পযোজনসন্দস্সনানি চ সোতুজনসমুস্সাহজননত্থং. অভিধানকথনং পন ৱোহাৰসুখত্থন্তি অযমেত্থ সমুদাযত্থো. অযং পন অৱযৱত্থো – সসদ্ধম্মগণুত্তমং অতুলং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৱাদিয অভিধম্মত্থসঙ্গহং ভাসিস্সন্তি সম্বন্ধো.
তত্থ সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মে অভিসম্বুদ্ধোতি সম্মা সম্বুদ্ধো, ভগৱা. সো হি সঙ্খতাসঙ্খতভেদং সকলম্পি ধম্মজাতং যাথাৱসৰসলক্খণপটিৱেধৱসেন সম্মা সযং ৱিচিতোপচিতপাৰমিতাসম্ভূতেন সযম্ভূঞাণেন সামং বুজ্ঝি অঞ্ঞাসি. যথাহ ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ১১; ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; ধ. প. ৩৫৩), অথ ৱা বুধধাতুস্স জাগৰণৱিকসনত্থেসুপি পৱত্তনতো সম্মা সামঞ্চ পটিবুদ্ধো অনঞ্ঞপটিবোধিতো হুত্ৱা সযমেৱ সৱাসনসম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তং ৱিগতো, দিনকৰকিৰণসমাগমেন পৰমৰুচিৰসিৰিসোভগ্গপ্পত্তিযা ৱিকসিতমিৱ পদুমং অগ্গমগ্গঞাণসমাগমেন অপৰিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা সম্মা সযমেৱ ৱিকসিতো ৱিকাসমনুপ্পত্তোত্যত্থো. যথাৱুত্তৱচনত্থযোগেপি সম্মাসম্বুদ্ধসদ্দস্স ভগৱতি সমঞ্ঞাৱসেন পৱত্তত্তা ‘‘অতুল’’ন্তি ইমিনা ৱিসেসেতি. তুলায সম্মিতো তুল্যো, সোযেৱ তুলো যকাৰলোপৱসেন. অথ ৱা সম্মিতত্থে অকাৰপচ্চযৱসেন তুলায সম্মিতো তুলো, ন তুলো অতুলো, সীলাদীহি গুণেহি কেনচি অসদিসো, নত্থি এতস্স ৱা তুলো সদিসোতি অতুলো সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলভাৱতো. যথাহ ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা চতুপ্পদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৱু. ৯০).
এত্তাৱতা চ হেতুফলসত্তূপকাৰসম্পদাৱসেন তীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা কতা হোতি. তত্থ হেতুসম্পদা নাম মহাকৰুণাসমাযোগো বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণঞ্চ. ফলসম্পদা পন ঞাণপহানআনুভাৱৰূপকাযসম্পদাৱসেন চতুব্বিধা. তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা. সৱাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তমনুপ্পাদধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা. যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে আধিপচ্চং আনুভাৱসম্পদা. সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতা অত্তভাৱসম্পত্তি ৰূপকাযসম্পদা নাম. সত্তূপকাৰো পন আসযপযোগৱসেন দুৱিধো. তত্থ দেৱদত্তাদীসু ৱিৰোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা, অপৰিপাকগতিন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাককালাগমনঞ্চ আসযো নাম. তদঞ্ঞসত্তানং পন লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স যানত্তযমুখেন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনা পযোগো নাম.
তত্থ পুৰিমা দ্ৱে ফলসম্পদা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি ইমিনা দস্সিতা, ইতৰা পন দ্ৱে, তথা সত্তূপকাৰসম্পদা চ ‘‘অতুল’’ন্তি এতেন, তদুপাযভূতা পন হেতুসম্পদা দ্ৱীহিপি সামত্থিযতো দস্সিতা তথাৱিধহেতুব্যতিৰেকেন তদুভযসম্পত্তীনমসম্ভৱতো, অহেতুকত্তে চ সব্বত্থ তাসং সম্ভৱপ্পসঙ্গতো.
তদেৱং তিৱিধাৱত্থাসঙ্গহিতথোমনাপুব্বঙ্গমং বুদ্ধৰতনং ৱন্দিত্ৱা ইদানি সেসৰতনানম্পি পণামমাৰভন্তো আহ ‘‘সসদ্ধম্মগণুত্তম’’ন্তি. গুণীভূতানম্পি হি ধম্মসংঘানং অভিৱাদেতব্বভাৱো সহযোগেন ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘সপুত্তদাৰো আগতোতি পুত্তদাৰস্সাপি আগমন’’ন্তি.
তত্থ অত্তানং ধাৰেন্তে চতূসু অপাযেসু, ৱট্টদুক্খেসু চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো, চতুমগ্গফলনিব্বানৱসেন নৱৱিধো, পৰিযত্তিযা সহ দসৱিধো ৱা ধম্মো. ধাৰণঞ্চ পনেতস্স অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনং, তং অৰিযমগ্গস্স কিলেসসমুচ্ছেদকভাৱতো, নিব্বানস্স চ আৰম্মণভাৱেন তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি, ফলস্স পন কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৱসেন মগ্গানুকূলপ্পৱত্তিতো, পৰিযত্তিযা চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভিন্নম্পি পৰিযাযতোতি দট্ঠব্বং. সতং সপ্পুৰিসানং অৰিযপুগ্গলানং, সন্তো ৱা সংৱিজ্জমানো ন তিত্থিযপৰিকপ্পিতো অত্তা ৱিয পৰমত্থতো অৱিজ্জমানো সন্তো ৱা পসত্থো স্ৱাক্খাততাদিগুণযোগতো ন বাহিৰকধম্মো ৱিয একন্তনিন্দিতো ধম্মোতি সদ্ধম্মো, গণো চ সো অট্ঠন্নং অৰিযপুগ্গলানং সমূহভাৱতো উত্তমো চ সুপ্পটিপন্নতাদিগুণৱিসেসযোগতো, গণানং, গণেসু ৱা দেৱমনুস্সাদি সমূহেসু উত্তমো যথাৱুত্তগুণৱসেনাতি গণুত্তমো, সহ সদ্ধম্মেন, গণুত্তমেন চাতি সসদ্ধম্মগণুত্তমো, তং সসদ্ধম্মগণুত্তমং.
অভিৱাদিযাতি ৱিসেসতো ৱন্দিত্ৱা, ভযলাভকুলাচাৰাদিৱিৰহেন সক্কচ্চং আদৰেন কাযৱচীমনোদ্ৱাৰেহি ৱন্দিত্ৱাত্যত্থো. ভাসিস্সন্তি কথেস্সামি. নিব্বত্তিতপৰমত্থভাৱেন অভি ৱিসিট্ঠা ধম্মা এত্থাতিআদিনা অভিধম্মো, ধম্মসঙ্গণীআদিসত্তপকৰণং অভিধম্মপিটকং, তত্থ ৱুত্তা অত্থা অভিধম্মত্থা, তে সঙ্গয্হন্তি এত্থ, এতেনাতি ৱা অভিধম্মত্থসঙ্গহং.
পৰমত্থধম্মৱণ্ণনা
২. এৱং তাৱ যথাধিপ্পেতপ্পযোজননিমিত্তং ৰতনত্তযপণামাদিকং ৱিধায ইদানি যেসং অভিধম্মত্থানং সঙ্গহণৱসেন ইদং পকৰণং পট্ঠপীযতি, তে তাৱ সঙ্খেপতো উদ্দিসন্তো আহ ‘‘তত্থ ৱুত্তা’’ত্যাদি. তত্থ তস্মিং অভিধম্মে সব্বথা কুসলাদিৱসেন, খন্ধাদিৱসেন চ ৱুত্তা অভিধম্মত্থা পৰমত্থতো সম্মুতিং ঠপেত্ৱা নিব্বত্তিতপৰমত্থৱসেন চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, চেতসিকং ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং, ৰূপং ভূতুপাদাযভেদভিন্নো ৰূপক্খন্ধো, নিব্বানং মগ্গফলানমাৰম্মণভূতো অসঙ্খতধম্মোতি এৱং চতুধা চতূহাকাৰেহি ঠিতাতি যোজনা. তত্থ পৰমো উত্তমো অৱিপৰীতো অত্থো, পৰমস্স ৱা উত্তমস্স ঞাণস্স অত্থো গোচৰোতি পৰমত্থো.
চিন্তেতীতি চিত্তং, আৰম্মণং ৱিজানাতীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ৱিসযৱিজাননলক্খণং চিত্ত’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৱাৰফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা). সতিপি হি নিস্সযসমনন্তৰাদিপচ্চযেন ৱিনা আৰম্মণেন চিত্তমুপ্পজ্জতীতি তস্স তংলক্খণতা ৱুত্তা, এতেন নিৰাৰম্মণৱাদিমতং পটিক্খিত্তং হোতি. চিন্তেন্তি ৱা এতেন কৰণভূতেন সম্পযুত্তধম্মাতি চিত্তং. অথ ৱা চিন্তনমত্তং চিত্তং. যথাপচ্চযং হি পৱত্তিমত্তমেৱ যদিদং সভাৱধম্মো নাম. এৱঞ্চ কত্ৱা সব্বেসম্পি পৰমত্থধম্মানং ভাৱসাধনমেৱ নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি, কত্তুকৰণৱসেন পন নিব্বচনং পৰিযাযকথাতি দট্ঠব্বং. সকসককিচ্চেসু হি ধম্মানং অত্তপ্পধানতাসমাৰোপনেন কত্তুভাৱো চ, তদনুকূলভাৱেন সহজাতধম্মসমূহে কত্তুভাৱসমাৰোপনেন পটিপাদেতব্বধম্মস্স কৰণত্তঞ্চ পৰিযাযতোৱ লব্ভতি, তথানিদস্সনং পন ধম্মসভাৱৱিনিমুত্তস্স কত্তাদিনো অভাৱপৰিদীপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিচিত্তকৰণাদিতোপি চিত্তসদ্দত্থং পপঞ্চেন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্গহো –
‘‘ৱিচিত্তকৰণা চিত্তং, অত্তনো চিত্ততায ৱা;
চিতং কম্মকিলেসেহি, চিতং তাযতি ৱা তথা;
চিনোতি অত্তসন্তানং, ৱিচিত্তাৰম্মণন্তি চা’’তি.
চেতসি ভৱং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চেতসিকং. ন হি তং চিত্তেন ৱিনা আৰম্মণগ্গহণসমত্থং অসতি চিত্তে সব্বেন সব্বং অনুপ্পজ্জনতো, চিত্তং পন কেনচি চেতসিকেন ৱিনাপি আৰম্মণে পৱত্ততীতি তং চেতসিকমেৱ চিত্তাযত্তৱুত্তিকং নাম. তেনাহ ভগৱা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২), এতেন সুখাদীনং অচেতনত্তনিচ্চত্তাদযো ৱিপ্পটিপত্তিযোপি পটিক্খিত্তা হোন্তি. চেতসি নিযুত্তং ৱা চেতসিকং.
ৰুপ্পতীতি ৰূপং, সীতুণ্হাদিৱিৰোধিপচ্চযেহি ৱিকাৰমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি ৱা অত্থো. তেনাহ ভগৱা ‘‘সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’ত্যাদি (সং. নি. ৩.৭৯), ৰুপ্পনঞ্চেত্থ সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তিযেৱ. যদি এৱং অৰূপধম্মানম্পি ৰূপৱোহাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সীতাদিগ্গহণসামত্থিযতো ৱিভূততৰস্সেৱ ৰুপ্পনস্সাধিপ্পেতত্তা. ইতৰথা হি ‘‘ৰুপ্পতী’’তি অৱিসেসৱচনেনেৱ পৰিযত্তন্তি কিং সীতাদিগ্গহণেন, তং পন সীতাদিনা ফুট্ঠস্স ৰুপ্পনং ৱিভূততৰং, তস্মা তদেৱেত্থাধিপ্পেতন্তি ঞাপনত্থং সীতাদিগ্গহণং কতং. যদি এৱং কথং ব্ৰহ্মলোকে ৰূপৱোহাৰো, ন হি তত্থ উপঘাতকা সীতাদযো অত্থীতি? কিঞ্চাপি উপঘাতকা নত্থি, অনুগ্গাহকা পন অত্থি, তস্মা তংৱসেনেত্থ ৰুপ্পনং সম্ভৱতীতি, অথ ৱা তংসভাৱানতিৱত্তনতো তত্থ ৰূপৱোহাৰোতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
ভৱাভৱং ৱিননতো সংসিব্বনতো ৱানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তং, নিব্বাতি ৱা এতেন ৰাগগ্গিআদিকোতি নিব্বানং.
১. চিত্তপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
ভূমিভেদচিত্তৱণ্ণনা
৩. ইদানি যস্মা ৱিভাগৱন্তানং ধম্মানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগেন ৱিনা ন হোতি, তস্মা যথাউদ্দিট্ঠানং অভিধম্মত্থানং উদ্দেসক্কমেন ৱিভাগং দস্সেতুং চিত্তং তাৱ ভূমিজাতিসম্পযোগাদিৱসেন ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতুমাৰভন্তো আহ ‘‘তত্থ চিত্তং তাৱা’’ত্যাদি. তাৱ-সদ্দো পঠমন্তি এতস্সত্থে. যথাউদ্দিট্ঠেসু চতূসু অভিধম্মত্থেসু পঠমং চিত্তং নিদ্দিসীযতীতি অযঞ্হেত্থত্থো. চত্তাৰো ৱিধা পকাৰা অস্সাতি চতুব্বিধং. যস্মা পনেতে চতুভুম্মকা ধম্মা অনুপুব্বপণীতা, তস্মা হীনুক্কট্ঠুক্কট্ঠতৰতমানুক্কমেন তেসং নিদ্দেসো কতো. তত্থ কামেতীতি কামো, কামতণ্হা, সা এত্থ অৱচৰতি আৰম্মণকৰণৱসেনাতি কামাৱচৰং. কামীযতীতি ৱা কামো, একাদসৱিধো কামভৱো, তস্মিং যেভুয্যেন অৱচৰতীতি কামাৱচৰং. যেভুয্যেন চৰণস্স হি অধিপ্পেতত্তা ৰূপাৰূপভৱেসু পৱত্তস্সাপি ইমস্স কামাৱচৰভাৱো উপপন্নো হোতি. কামভৱোযেৱ ৱা কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো, তত্থ পৱত্তম্পি চিত্তং নিস্সিতে নিস্সযৱোহাৰেন কামাৱচৰং ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’ত্যাদীসু ৱিযাতি অলমতিৱিসাৰণিযা কথায. হোতি চেত্থ –
‘‘কামোৱচৰতীত্যেত্থ, কামেৱচৰতীতি ৱা;
ঠানূপচাৰতো ৱাপি, তং কামাৱচৰং ভৱে’’তি.
ৰূপাৰূপাৱচৰেসুপি এসেৱ নযো যথাৰহং দট্ঠব্বো. উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতলোকতো উত্তৰতি অনাসৱভাৱেনাতি লোকুত্তৰং, মগ্গচিত্তং. ফলচিত্তং পন ততো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তৰং. উভযম্পি ৱা সহ নিব্বানেন লোকতো উত্তৰং অধিকং যথাৱুত্তগুণৱসেনেৱাতি লোকুত্তৰং.
ভূমিভেদচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচিত্তৱণ্ণনা
৪. ইমেসু পন চতূসু চিত্তেসু কামাৱচৰচিত্তস্স কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদেন চতুব্বিধভাৱেপি পাপাহেতুকৱজ্জানং একূনসট্ঠিযা, একনৱুতিযা ৱা চিত্তানং সোভননামেন ৱোহাৰকৰণত্থং ‘‘পাপাহেতুকমুত্তানি ‘সোভনানী’তি ৱুচ্চৰে’’তি এৱং ৱক্খমাননযস্স অনুৰূপতো পাপাহেতুকেযেৱ পঠমং দস্সেন্তো, তেসু চ ভৱেসু গহিতপটিসন্ধিকস্স সত্তস্স আদিতো ৱীথিচিত্তৱসেন লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানমেৱ সম্ভৱতো তেযেৱ পঠমং দস্সেত্ৱা তদনন্তৰং দ্ৱিহেতুকভাৱসামঞ্ঞেন দোমনস্সসহগতে, তদনন্তৰং একহেতুকে চ দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্ত্যাদিনা লোভমূলং তাৱ ৱেদনাদিট্ঠিসঙ্খাৰভেদেন অট্ঠধা ৱিভজিত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ সুন্দৰং মনো, তং ৱা এতস্স অত্থীতি সুমনো, চিত্তং, তংসমঙ্গিপুগ্গলো ৱা, তস্স ভাৱো তস্মিং অভিধানবুদ্ধীনং পৱত্তিহেতুতাযাতি সোমনস্সং, মানসিকসুখৱেদনাযেতং অধিৱচনং, তেন সহগতং একুপ্পাদাদিৱসেন সংসট্ঠং, তেন সহ একুপ্পাদাদিভাৱং গতন্তি ৱা সোমনস্সসহগতং. মিচ্ছা পস্সতীতি দিট্ঠি. সামঞ্ঞৱচনস্সপি হি অত্থপ্পকৰণাদিনা ৱিসেসৱিসযতা হোতীতি ইধ মিচ্ছাদস্সনমেৱ ‘‘দিট্ঠী’’তি ৱুচ্চতি. দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিগতং ‘‘সঙ্খাৰগতং থামগত’’ন্ত্যাদীসু ৱিয গত-সদ্দস্স তব্ভাৱৱুত্তিত্তা. দ্ৱাসট্ঠিযা ৱা দিট্ঠীসু গতং অন্তোগতং, দিট্ঠিযা ৱা গমনমত্তং ন এত্থ গন্তব্বো অত্তাদিকো কোচি অত্থীতি দিট্ঠিগতং, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি পৱত্তো অত্তত্তনিযাদিঅভিনিৱেসো, তেন সমং একুপ্পাদাদীহি পকাৰেহি যুত্তন্তি দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং. সঙ্খৰোতি চিত্তং তিক্খভাৱসঙ্খাতমণ্ডনৱিসেসেন সজ্জেতি, সঙ্খৰীযতি ৱা তং এতেন যথাৱুত্তনযেন সজ্জীযতীতি সঙ্খাৰো, তত্থ তত্থ কিচ্চে সংসীদমানস্স চিত্তস্স অনুবলপ্পদানৱসেন অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা পৱত্তপুব্বপ্পযোগো, সো পন অত্তনো পুব্বভাগপ্পৱত্তে চিত্তসন্তানে চেৱ পৰসন্তানে চ পৱত্ততীতি তন্নিব্বত্তিতো চিত্তস্স তিক্খভাৱসঙ্খাতো ৱিসেসোৱিধ সঙ্খাৰো, সো যস্স নত্থি তং অসঙ্খাৰং, তদেৱ অসঙ্খাৰিকং. সঙ্খাৰেন সহিতং সসঙ্খাৰিকং. তথা চ ৱদন্তি –
‘‘পুব্বপ্পযোগসম্ভূতো, ৱিসেসো চিত্তসম্ভৱী;
সঙ্খাৰো তংৱসেনেত্থ, হোত্যাসঙ্খাৰিকাদিতা’’তি.
অথ ৱা ‘‘সসঙ্খাৰিকং অসঙ্খাৰিক’’ন্তি চেতং কেৱলং সঙ্খাৰস্স ভাৱাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন তস্স সহপ্পৱত্তিসব্ভাৱাভাৱতোতি ভিন্নসন্তানপ্পৱত্তিনোপি সঙ্খাৰস্স ইদমত্থিতায তংৱসেন নিব্বত্তং চিত্তং সঙ্খাৰো অস্স অত্থীতি সসঙ্খাৰিকং ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’ত্যাদীসু ৱিয সহ-সদ্দস্স ৱিজ্জমানত্থপৰিদীপনতো. তব্বিপৰীতং পন তদভাৱতো ৱুত্তনযেন অসঙ্খাৰিকং. দিট্ঠিগতেন ৱিপ্পযুত্তং ৱিসংসট্ঠন্তি দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তং. উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৱতি ৱেদযমানাপি মজ্ঝত্তাকাৰসণ্ঠিতিযাতি উপেক্খা. সুখদুক্খানং ৱা উপেতা যুত্তা অৱিৰুদ্ধা ইক্খা অনুভৱনন্তি উপেক্খা. সুখদুক্খাৱিৰোধিতায হেসা তেসং অনন্তৰম্পি পৱত্ততি. উপেক্খাসহগতন্তি ইদং ৱুত্তনযমেৱ.
কস্মা পনেত্থ অঞ্ঞেসুপি ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৱিজ্জমানেসু সোমনস্সসহগতাদিভাৱোৱ ৱুত্তোতি? সোমনস্সাদীনমেৱ অসাধাৰণভাৱতো. ফস্সাদযো হি কেচি সব্বচিত্তসাধাৰণা, কেচি কুসলাদিসাধাৰণা, মোহাদযো চ সব্বাকুসলসাধাৰণাতি ন তেহি সক্কা চিত্তং ৱিসেসেতুং, সোমনস্সাদযো পন কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি পাকটোৱ তংৱসেন চিত্তস্স ৱিসেসো. কস্মা পনেতে কত্থচি হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি? কাৰণস্স সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱতো. কিং পন নেসং কাৰণন্তি? ৱুচ্চতেসভাৱতো, পৰিকপ্পতো ৱা হি ইট্ঠাৰম্মণং, সোমনস্সপটিসন্ধিকতা, অগম্ভীৰসভাৱতা চ ইধ সোমনস্সস্স কাৰণং, ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণং, উপেক্খাপটিসন্ধিকতা, গম্ভীৰসভাৱতা চ উপেক্খায, দিট্ঠিৱিপন্নপুগ্গলসেৱনা, সস্সতুচ্ছেদাসযতা চ দিট্ঠিযা, বলৱউতুভোজনাদযো পন পচ্চযা অসঙ্খাৰিকভাৱস্সাতি. তস্মা অত্তনো অনুৰূপকাৰণৱসেন নেসং উপ্পজ্জনতো কত্থচি চিত্তেযেৱ সম্ভৱোতি সক্কা এতেহি চিত্তস্স ৱিসেসো পঞ্ঞাপেতুন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা নেসং সতিপি মোহহেতুকভাৱে লোভসহগতভাৱোৱ নিগমনে ৱুত্তো.
ইমেসং পন অট্ঠন্নম্পি অযমুপ্পত্তিক্কমো ৱেদিতব্বো. যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৱো’’ত্যাদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা হট্ঠতুট্ঠো কামে ৱা পৰিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৱা সাৰতো পচ্চেতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা পঠমং অকুসলচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা দুতিযং. যদা পন মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুৰক্খত্ৱা কেৱলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৱা সেৱতি, পৰসম্পত্তিং ৱা অভিজ্ঝাযতি, পৰভণ্ডং ৱা হৰতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৱা অসম্পত্তিং আগম্ম, অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱেন চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. অট্ঠপীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ৱক্খমাননযেন অকুসলকম্মপথেসু নেসং লব্ভমানকম্মপথানুৰূপতো পৱত্তিভেদং কালদেসসন্তানাৰম্মণাদিভেদেন অনেকৱিধতম্পি সঙ্গণ্হাতি.
৫. দুট্ঠু মনো, তং ৱা এতস্সাতি দুম্মনো, তস্স ভাৱো দোমনস্সং, মানসিকদুক্খৱেদনাযেতং অধিৱচনং, তেন সহগতন্তি দোমনস্সসহগতং. আৰম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি পটিঘো, দোসো. চণ্ডিক্কসভাৱতায হেস আৰম্মণং পটিহনন্তো ৱিয পৱত্ততি. দোমনস্সসহগতস্স ৱেদনাৱসেন অভেদেপি অসাধাৰণধম্মৱসেন চিত্তস্স উপলক্খণত্থং দোমনস্সগ্গহণং, পটিঘসম্পযুত্তভাৱো পন উভিন্নং একন্তসহচাৰিতা দস্সনত্থং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. দোমনস্সঞ্চেত্থ অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণো ৱেদনাক্খন্ধপৰিযাপন্নো একো ধম্মো, পটিঘো চণ্ডিক্কসভাৱো সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো একো ধম্মোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. এত্থ চ যং কিঞ্চি অনিট্ঠাৰম্মণং, নৱৱিধআঘাতৱত্থূনি চ দোমনস্সস্স কাৰণং, পটিঘস্স কাৰণঞ্চাতি দট্ঠব্বং. দ্ৱিন্নং পন নেসং চিত্তানং পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৱত্তিকালে উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. এত্থাপি নিগমনে পি-সদ্দস্স অত্থো ৱুত্তনযানুসাৰেন দট্ঠব্বো.
৬. সভাৱং ৱিচিনন্তো তায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৱিচিকিচ্ছা. অথ ৱা চিকিচ্ছিতুং দুক্কৰতায ৱিগতা চিকিচ্ছা ঞাণপ্পটিকাৰো ইমিস্সাতি ৱিচিকিচ্ছা, তায সম্পযুত্তং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং. উদ্ধতস্স ভাৱো উদ্ধচ্চং. উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলসাধাৰণভাৱেপি ইধ সম্পযুত্তধম্মেসু পধানং হুত্ৱা পৱত্ততীতি ইদমেৱ তেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ধম্মুদ্দেসপাড়িযং সেসাকুসলেসু উদ্ধচ্চং যেৱাপনকৱসেন ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি সৰূপেনেৱ দেসিতং. হোন্তি চেত্থ –
‘‘সব্বাকুসলযুত্তম্পি, উদ্ধচ্চং অন্তমানসে;
বলৱং ইতি তংযেৱ, ৱুত্তমুদ্ধচ্চযোগতো.
‘‘তেনেৱ হি মুনিন্দেন, যেৱাপনকনামতো;
ৱত্ৱা সেসেসু এত্থেৱ, তং সৰূপেন দেসিত’’ন্তি.
ইমানি পন দ্ৱে চিত্তানি মূলন্তৰৱিৰহতো অতিসম্মূড়্হতায, সংসপ্পনৱিক্খিপনৱসেন পৱত্তৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসমাযোগেন চঞ্চলতায চ সব্বত্থাপি ৰজ্জনদুস্সনৰহিতানি উপেক্খাসহগতানেৱ পৱত্তন্তি, ততোযেৱ চ সভাৱতিক্খতায উস্সাহেতব্বতায অভাৱতো সঙ্খাৰভেদোপি নেসং নত্থি. হোন্তি চেত্থ –
‘‘মূড়্হত্তা চেৱ সংসপ্প-ৱিক্খেপা চেকহেতুকং;
সোপেক্খং সব্বদা নো চ, ভিন্নং সঙ্খাৰভেদতো.
‘‘ন হি তস্স সভাৱেন, তিক্খতুস্সাহনীযতা;
অত্থি সংসপ্পমানস্স, ৱিক্খিপন্তস্স সব্বদা’’তি.
মোহেন মুয্হন্তি অতিসযেন মুয্হন্তি মূলন্তৰৱিৰহতোতি মোমূহানি.
৭. ইচ্চেৱন্ত্যাদি যথাৱুত্তানং দ্ৱাদসাকুসলচিত্তানং নিগমনং. তত্থ ইতি-সদ্দো ৱচনৱচনীযসমুদাযনিদস্সনত্থো. এৱং-সদ্দো ৱচনৱচনীযপটিপাটিসন্দস্সনত্থো. নিপাতসমুদাযো ৱা এস ৱচনৱচনীযনিগমনাৰম্ভে. ইচ্চেৱং যথাৱুত্তনযেন সব্বথাপি সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিসম্পযোগাদিনা পটিঘসম্পযোগাদিনা ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগেনাতি সব্বেনাপি সম্পযোগাদিআকাৰেন দ্ৱাদস অকুসলচিত্তানি সমত্তানি পৰিনিট্ঠিতানি, সঙ্গহেত্ৱা ৱা অত্তানি গহিতানি, ৱুত্তানীত্যত্থো. তত্থ কুসলপটিপক্খানি অকুসলানি মিত্তপ্পটিপক্খো অমিত্তো ৱিয, পটিপক্খভাৱো চ কুসলাকুসলানং যথাক্কমং পহাযকপহাতব্বভাৱেন ৱেদিতব্বো.
৮. অট্ঠধাত্যাদি সঙ্গহগাথা. লোভো চ সো সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন মূলসদিসত্তা মূলঞ্চ, কং এতেসন্তি লোভমূলানি চিত্তানি ৱেদনাদিভেদতো অট্ঠধা সিযুং. তথা দোসমূলানি সঙ্খাৰভেদতো দ্ৱিধা. মোহমূলানি সুদ্ধো মোহোযেৱ মূলমেতেসন্তি মোহমূলসঙ্খাতানি সম্পযোগভেদতো দ্ৱে চাতি অকুসলা দ্ৱাদস সিযুন্ত্যত্থো.
অকুসলচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অহেতুকচিত্তৱণ্ণনা
৯. এৱং মূলভেদতো তিৱিধম্পি অকুসলং সম্পযোগাদিভেদতো দ্ৱাদসধা ৱিভজিত্ৱা ইদানি অহেতুকচিত্তানি নিদ্দিসন্তো তেসং অকুসলৱিপাকাদিৱসেন তিৱিধভাৱেপি অকুসলানন্তৰং অকুসলৱিপাকেযেৱ চক্খাদিনিস্সযসম্পটিচ্ছনাদিকিচ্চভেদেন সত্তধা ৱিভজিতুং ‘‘উপেক্খাসহগতং চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্ত্যাদিমাহ. তত্থ চক্খতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৱা সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয হোতীতি চক্খু. অথ ৱা চক্খতি ৰূপং অস্সাদেন্তং ৱিয হোতীতি চক্খু. চক্খতীতি হি অযং সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’ত্যাদীসু ৱিয অস্সাদনত্থো হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘চক্খুং খো পন, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিত’’ন্ত্যাদি. যদি এৱং ‘‘সোতং খো, মাগণ্ডিয, সদ্দাৰামং সদ্দৰতং সদ্দসম্মুদিত’’ন্ত্যাদিৱচনতো (ম. নি. ২.২০৯) সোতাদীনম্পি সদ্দাদিঅস্সাদনং অত্থীতি তেসম্পি চক্খুসদ্দাভিধেয্যতা আপজ্জেয্যাতি? নাপজ্জতি নিৰুড়্হত্তা, নিৰুড়্হো হেস চক্খু-সদ্দো দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপ্পসাদলক্খণে চক্খুপ্পসাদেযেৱ মযূৰাদিসদ্দা ৱিয সকুণৱিসেসাদীসু, চক্খুনা সহৱুত্তিযা পন ভমুকট্ঠিপৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডোপি ‘‘চক্খূ’’তি ৱুচ্চতি. অট্ঠকথাযং পন অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতি-সদ্দস্স ৱিভাৱনত্থতাপি সম্ভৱতীতি ‘‘চক্খতি ৰূপং ৱিভাৱেতীতি চক্খূ’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৫১০) ৱুত্তং. চক্খুস্মিং ৱিঞ্ঞাণং তন্নিস্সিতত্থাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তথা হেতং ‘‘চক্খুসন্নিস্সিতৰূপৱিজাননলক্খণ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৩১; ৱিসুদ্ধি. ২.৪৫৪) ৱুত্তং.
এৱং সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি যথাৰহং দট্ঠব্বং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপেক্খাসহগতভাৱং অতিদিসতি. ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৱা সুণাতীতি সোতং. ঘাযতি গন্ধোপাদানং কৰোতীতি ঘানং. জীৱিতনিমিত্তং ৰসো জীৱিতং, তং অৱ্হাযতি তস্মিং নিন্নতাযাতি জিৱ্হা নিৰুত্তিনযেন. কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং আযো পৱত্তিট্ঠানন্তি কাযো. কাযিন্দ্ৰিযঞ্হি ফোট্ঠব্বগ্গহণসভাৱত্তা তদস্সাদৱসপ্পৱত্তানং, তম্মূলকানঞ্চ পাপধম্মানং ৱিসেসকাৰণন্তি তেসং পৱত্তিট্ঠানং ৱিয গয্হতি. সসম্ভাৰকাযো ৱা কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো. তংসহচৰিতত্তা পন পসাদকাযোপি তথা ৱুচ্চতি. দু কুচ্ছিতং হুত্ৱা খনতি কাযিকসুখং, দুক্খমন্তি ৱা দুক্খং. দুক্কৰমোকাসদানং এতস্সাতি দুক্খ’’ন্তিপি অপৰে. পঞ্চৱিঞ্ঞাণগ্গহিতং ৰূপাদিআৰম্মণং সম্পটিচ্ছতি তদাকাৰপ্পৱত্তিযাতি সম্পটিচ্ছনং. সম্মা তীৰেতি যথাসম্পটিচ্ছিতং ৰূপাদিআৰম্মণং ৱীমংসতীতি সন্তীৰণং. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধানং কুসলাকুসলানং পাকাতি ৱিপাকা, ৱিপক্কভাৱমাপন্নানং অৰূপধম্মানমেতং অধিৱচনং. এৱঞ্চ কত্ৱা কুসলাকুসলকম্মসমুট্ঠানানম্পি কটত্তাৰূপানং নত্থি ৱিপাকৱোহাৰো. অকুসলস্স ৱিপাকচিত্তানি অকুসলৱিপাকচিত্তানি.
১০. সুখযতি কাযচিত্তং, সুট্ঠু ৱা খনতি কাযচিত্তাবাধং, সুখেন খমিতব্বন্তি ৱা সুখং. ‘‘সুকৰমোকাসদানং এতস্সাতি সুখ’’ন্তি অপৰে. কস্মা পন যথা অকুসলৱিপাকসন্তীৰণং একমেৱ ৱুত্তং, এৱমৱত্ৱা কুসলৱিপাকসন্তীৰণং দ্ৱিধা ৱুত্তন্তি? ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণৱসেন ৱেদনাভেদসম্ভৱতো. যদি এৱং তত্থাপি অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণৱসেন ৱেদনাভেদেন ভৱিতব্বন্তি? নযিদমেৱং অনিট্ঠাৰম্মণে উপ্পজ্জিতব্বস্সপি দোমনস্সস্স পটিঘেন ৱিনা অনুপ্পজ্জনতো, পটিঘস্স চ একন্তাকুসলসভাৱস্স অব্যাকতেসু অসম্ভৱতো. ন হি ভিন্নজাতিকো ধম্মো ভিন্নজাতিকেসু উপলব্ভতি, তস্মা অত্তনা সমানযোগক্খমস্স অসম্ভৱতো অকুসলৱিপাকেসু দোমনস্সং ন সম্ভৱতীতি তস্স তংসহগততা ন ৱুত্তা. অথ ৱা যথা কোচি বলৱতা পোথিযমানো দুব্বলপুৰিসো তস্স পটিপ্পহৰিতুং অসক্কোন্তো তস্মিং উপেক্খকোৱ হোতি, এৱমেৱ অকুসলৱিপাকানং পৰিদুব্বলভাৱতো অনিট্ঠাৰম্মণেপি দোমনস্সুপ্পাদো নত্থীতি সন্তীৰণং উপেক্খাসহগতমেৱ.
চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পন চত্তাৰি উভযৱিপাকানিপি ৱত্থাৰম্মণঘট্টনায দুব্বলভাৱতো অনিট্ঠে ইট্ঠেপি চ আৰম্মণে উপেক্খাসহগতানেৱ. তেসঞ্হি চতুন্নম্পি ৱত্থুভূতানি চক্খাদীনি উপাদাৰূপানেৱ, তথা আৰম্মণভূতানিপি ৰূপাদীনি, উপাদাৰূপকেন চ উপাদাৰূপকস্স সঙ্ঘট্টনং অতিদুব্বলং পিচুপিণ্ডকেন পিচুপিণ্ডকস্স ফুসনং ৱিয, তস্মা তানি সব্বথাপি উপেক্খাসহগতানেৱ. কাযৱিঞ্ঞাণস্স পন ফোট্ঠব্বসঙ্খাতভূতত্তযমেৱ আৰম্মণন্তি তং কাযপ্পসাদে সঙ্ঘট্টিতম্পি তং অতিক্কমিত্ৱা তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতি. ভূতৰূপেহি চ ভূতৰূপানং সঙ্ঘট্টনং বলৱতৰং অধিকৰণিমত্থকে পিচুপিণ্ডকং ঠপেত্ৱা কূটেন পহটকালে কূটস্স পিচুপিণ্ডকং অতিক্কমিত্ৱা অধিকৰণিগ্গহণং ৱিয, তস্মা ৱত্থাৰম্মণঘট্টনায বলৱভাৱতো কাযৱিঞ্ঞাণং অনিট্ঠে দুক্খসহগতং, ইট্ঠে সুখসহগতন্তি. সম্পটিচ্ছনযুগড়্হং পন অত্তনা অসমাননিস্সযানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনমনন্তৰং উপ্পজ্জতীতি সমাননিস্সযতো অলদ্ধানন্তৰপচ্চযতায সভাগূপত্থম্ভৰহিতো ৱিয পুৰিসো নাতিবলৱং সব্বথাপি ৱিসযৰসমনুভৱিতুং ন সক্কোতীতি সব্বথাপি উপেক্খাসহগতমেৱ. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো কুসলৱিপাকসন্তীৰণং ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণেসু সুখোপেক্খাসহগতন্তি. যদি এৱং আৱজ্জনদ্ৱযস্স উপেক্খাসম্পযোগং কস্মা ৱক্খতি, ননু তম্পি সমাননিস্সযানন্তৰং পৱত্ততীতি? সচ্চং, তত্থ পন পুৰিমং পুব্বে কেনচি অগ্গহিতেযেৱ আৰম্মণে একৱাৰমেৱ পৱত্ততি, পচ্ছিমম্পি ৱিসদিসচিত্তসন্তানপৰাৱত্তনৱসেন ব্যাপাৰন্তৰসাপেক্খন্তি ন সব্বথাপি ৱিসযৰসমনুভৱিতুং সক্কোতি, তস্মা মজ্ঝত্তৱেদনাসম্পযুত্তমেৱাতি. হোন্তি চেত্থ –
‘‘ৱত্থালম্বসভাৱানং, ভূতিকানঞ্হি ঘট্টনং;
দুব্বলং ইতি চক্খাদি-চতুচিত্তমুপেক্খকং.
‘‘কাযনিস্সযফোট্ঠব্ব-ভূতানং ঘট্টনায তু;
বলৱত্তা ন ৱিঞ্ঞাণং, কাযিক মজ্ঝৱেদনং.
‘‘সমাননিস্সযো যস্মা, নত্থানন্তৰপচ্চযো;
তস্মা দুব্বলমালম্বে, সোপেক্খং সম্পটিচ্ছন’’ন্তি.
কুসলস্স ৱিপাকানি, সম্পযুত্তহেতুৱিৰহতো অহেতুকচিত্তানি চাতি কুসলৱিপাকাহেতুকচিত্তানি. নিব্বত্তকহেতুৱসেন নিপ্ফন্নানিপি হেতানি সম্পযুত্তহেতুৱসেনেৱ অহেতুকৱোহাৰং লভন্তি, ইতৰথা মহাৱিপাকেহি ইমেসং নানত্তাসম্ভৱতো. কিং পনেত্থ কাৰণং যথা ইধেৱং অকুসলৱিপাকনিগমনে অহেতুকগ্গহণং ন কতন্তি? ব্যভিচাৰাভাৱতো. সতি হি সম্ভৱে, ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনং সাত্থকং সিযা. অকুসলৱিপাকানং পন লোভাদিসাৱজ্জধম্মৱিপাকভাৱেন তব্বিধুৰেহি, অলোভাদীহি সম্পযোগাযোগতো, সযং অব্যাকতনিৰৱজ্জসভাৱানং লোভাদিঅকুসলধম্মসম্পযোগৱিৰোধতো চ নত্থি কদাচিপি সহেতুকতায সম্ভৱোতি অহেতুকভাৱাব্যভিচাৰতো ন তানি অহেতুকসদ্দেন ৱিসেসিতব্বানি.
১১. ইদানি অহেতুকাধিকাৰে অহেতুককিৰিযচিত্তানিপি কিচ্চভেদেন তিধা দস্সেতুং ‘‘উপেক্খাসহগত’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. চক্খাদিপঞ্চদ্ৱাৰে ঘট্টিতমাৰম্মণং আৱজ্জেতি তত্থ আভোগং কৰোতি, চিত্তসন্তানং ৱা ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তিতুং অদত্ৱা ৱীথিচিত্তভাৱায পৰিণামেতীতি পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনং, কিৰিযাহেতুকমনোধাতুচিত্তং. আৱজ্জনস্স অনন্তৰপচ্চযভূতং ভৱঙ্গচিত্তং মনোদ্ৱাৰং ৱীথিচিত্তানং পৱত্তিমুখভাৱতো. তস্মিং দিট্ঠসুতমুতাদিৱসেন আপাথমাগতমাৰম্মণং আৱজ্জেতি, ৱুত্তনযেন ৱা চিত্তসন্তানং পৰিণামেতীতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং, কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুউপেক্খাসহগতচিত্তং. ইদমেৱ চ পঞ্চদ্ৱাৰে যথাসন্তীৰিতং আৰম্মণং ৱৱত্থপেতীতি ৱোট্ঠব্বনন্তি চ ৱুচ্চতি. হসিতং উপ্পাদেতীতি হসিতুপ্পাদং, খীণাসৱানং অনোড়াৰিকাৰম্মণেসু পহট্ঠাকাৰমত্তহেতুকং কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতচিত্তং.
১২. সব্বথাপীতি অকুসলৱিপাককুসলৱিপাককিৰিযভেদেন. অট্ঠাৰসাতি গণনপৰিচ্ছেদো. অহেতুকচিত্তানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং.
অহেতুকচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচিত্তৱণ্ণনা
১৪. এৱং দ্ৱাদসাকুসলঅহেতুকাট্ঠাৰসৱসেন সমতিংস চিত্তানি দস্সেত্ৱা ইদানি তব্বিনিমুত্তানং সোভনৱোহাৰং ঠপেতুং ‘‘পাপাহেতুকমুত্তানী’’ত্যাদি ৱুত্তং. অত্তনা অধিসযিতস্স অপাযাদিদুক্খস্স পাপনতো পাপেহি, হেতুসম্পযোগাভাৱতো অহেতুকেহি চ মুত্তানি চতুৱীসতিকামাৱচৰপঞ্চতিংসমহগ্গতলোকুত্তৰৱসেন একূনসট্ঠিপৰিমাণানি, অথ ৱা অট্ঠ লোকুত্তৰানি ঝানঙ্গযোগভেদেন পচ্চেকং পঞ্চধা কত্ৱা একনৱুতিপি চিত্তানি সোভনগুণাৱহনতো, অলোভাদিঅনৱজ্জহেতুসম্পযোগতো চ সোভনানীতি ৱুচ্চৰে কথীযন্তি.
কামাৱচৰসোভনচিত্তৱণ্ণনা
১৫. ইদানি সোভনেসু কামাৱচৰানমেৱ পঠমং উদ্দিট্ঠত্তা তেসুপি অব্যাকতানং কুসলপুব্বকত্তা পঠমং কামাৱচৰকুসলং, ততো তব্বিপাকং, তদনন্তৰং তদেকভূমিপৰিযাপন্নং কিৰিযচিত্তঞ্চ পচ্চেকং ৱেদনাঞাণসঙ্খাৰভেদেন অট্ঠধা দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থ জানাতি যথাসভাৱং পটিৱিজ্ঝতীতি ঞাণং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. এত্থ চ বলৱসদ্ধায দস্সনসম্পত্তিযা পচ্চযপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিযাতি এৱমাদীহি কাৰণেহি সোমনস্সসহগততা, পঞ্ঞাসংৱত্তনিককম্মতো, অব্যাপজ্জলোকূপপত্তিতো, ইন্দ্ৰিযপৰিপাকতো, কিলেসদূৰীভাৱতো চ ঞাণসম্পযুত্ততা, তব্বিপৰিযাযেন উপেক্খাসহগততা চেৱ ঞাণৱিপ্পযুত্ততা চ, আৱাসসপ্পাযাদিৱসেন কাযচিত্তানং কল্লভাৱতো, পুব্বে দানাদীসু কতপৰিচযতাদীহি চ অসঙ্খাৰিকতা, তব্বিপৰিযাযেন সসঙ্খাৰিকতা চ ৱেদিতব্বা.
তত্থ যদা পন যো দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৱত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা মুত্তচাগতাদিৱসেন অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতো পৰেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোতি, তদাস্স চিত্তং সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং হোতি. যদা পন ৱুত্তনযেনেৱ হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱাপি অমুত্তচাগতাদিৱসেন সংসীদমানো পৰেহি ৱা উস্সাহিতো কৰোতি, তদাস্স তদেৱ চিত্তং সসঙ্খাৰিকং হোতি. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপৰিচযা বালদাৰকা ভিক্খূ দিস্ৱা সোমনস্সজাতা সহসা কিঞ্চিদেৱ হত্থগতং দদন্তি ৱা ৱন্দন্তি ৱা, তদা তেসং ততিযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ‘‘দেথ, ৱন্দথা’’তি ঞাতীহি উস্সাহিতা এৱং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং, অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্ম চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. অট্ঠপীতি পি-সদ্দেন দসপুঞ্ঞকিৰিযাদিৱসেন অনেকৱিধতং সম্পিণ্ডেতি. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘কমেন পুঞ্ঞৱত্থূহি, গোচৰাধিপতীহি চ;
কম্মহীনাদিতো চেৱ, গণেয্য নযকোৱিদো’’তি.
ইমানি হি অট্ঠ চিত্তানি দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন পৱত্তনতো পচ্চেকং দস দসাতি কত্ৱা অসীতি চিত্তানি হোন্তি, তানি চ ছসু আৰম্মণেসু পৱত্তনতো পচ্চেকং ছগ্গুণিতানি সাসীতিকানি চত্তাৰি সতানি হোন্তি, অধিপতিভেদেন পন ঞাণৱিপ্পযুত্তানং চত্তালীসাধিকদ্ৱিসতপৰিমাণানং ৱীমংসাধিপতিসম্পযোগাভাৱতো তানি তিণ্ণং অধিপতীনং ৱসেন তিগুণিতানি ৱীসাধিকানি সত্তসতানি, তথা ঞাণসম্পযুত্তানি চ চতুন্নং অধিপতীনং ৱসেন চতুগ্গুণিতানি সসট্ঠিকানি নৱ সতানীতি এৱং অধিপতিৱসেন সহস্সং সাসীতিকানি চ ছ সতানি হোন্তি, তানি কাযৱচীমনোকম্মসঙ্খাতকম্মত্তিকৱসেন তিগুণিতানি চত্তালীসাধিকানি পঞ্চ সহস্সানি হোন্তি, তানি চ হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিগুণিতানি ৱীসসতাধিকপন্নৰসসহস্সানি হোন্তি. যং পন ৱুত্তং আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেন –
‘‘সত্তৰস সহস্সানি, দ্ৱে সতানি অসীতি চ;
কামাৱচৰপুঞ্ঞানি, ভৱন্তীতি ৱিনিদ্দিসে’’তি.
তং অধিপতিৱসেন গণনপৰিহানিং অনাদিযিত্ৱা সোতপতিতৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, কালদেসাদিভেদেন পন নেসং ভেদো অপ্পমেয্যোৱ.
কুচ্ছিতে (ধ. স. অট্ঠ. ১) পাপধম্মে সলযন্তি কম্পেন্তি ৱিদ্ধংসেন্তি অপগমেন্তীতি ৱা কুসলানি. অথ ৱা কুচ্ছিতাকাৰেন সন্তানে সযনতো পৱত্তনতো কুসসঙ্খাতে পাপধম্মে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলানি. অথ ৱা কুচ্ছিতে পাপধম্মে সানতো তনুকৰণতো ওসানকৰণতো ৱা কুসসঙ্খাতেন ঞাণেন, সদ্ধাদিধম্মজাতেন ৱা লাতব্বানি সহজাতউপনিস্সযভাৱেন যথাৰহং পৱত্তেতব্বানীতি কুসলানি, তানেৱ যথাৱুত্তত্থেন কামাৱচৰানি কুসলচিত্তানি চাতি কামাৱচৰকুসলচিত্তানি.
১৬. যথা পনেতানি পুঞ্ঞকিৰিযৱসেন, কম্মদ্ৱাৰৱসেন, কম্মৱসেন, অধিপতিৱসেন চ পৱত্তন্তি, নেৱং ৱিপাকানি দানাদিৱসেন অপ্পৱত্তনতো, ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপনাভাৱতো, অৱিপাকসভাৱতো, ছন্দাদীনি পুৰক্খত্ৱা অপ্পৱত্তিতো চ, তস্মা তংৱসেন পৰিহাপেত্ৱা যথাৰহং গণনভেদো যোজেতব্বো. ইমানিপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণৱসেন যথাক্কমং সোমনস্সুপেক্খাসহিতানি. পটিসন্ধাদিৱসপ্পৱত্তিযং কম্মস্স বলৱাবলৱভাৱতো, তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং যেভুয্যেন জৱনানুৰূপতো, কদাচি তত্থাপি কম্মানুৰূপতো চ ঞাণসম্পযুত্তানি, ঞাণৱিপ্পযুত্তানি চ হোন্তি. যথাপযোগং ৱিনা সপ্পযোগঞ্চ যথাউপট্ঠিতেহি কম্মাদিপচ্চযেহি উতুভোজনাদিসপ্পাযাসপ্পাযৱসেন অসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকানি.
১৭. কিৰিযচিত্তানম্পি কুসলে ৱুত্তনযেন যথাৰহং সোমনস্সসহগতাদিতা ৱেদিতব্বা.
১৮. সহেতুককামাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযচিত্তানীতি এত্থ সহেতুকগ্গহণং ৱিপাককিৰিযাপেক্খং ৱিসেসনং কুসলস্স একন্তসহেতুকত্তা. হোতি হি যথালাভযোজনা, ‘‘সক্খৰকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’ত্যাদীসু (দী. নি. ১.২৪৯) ৱিয সক্খৰকথলস্স চৰণাযোগতো মচ্ছগুম্বাপেক্খায চৰণকিৰিযা যোজীযতীতি.
১৯. সহেতুকামাৱচৰপুঞ্ঞপাককিৰিযা ৱেদনাঞাণসঙ্খাৰভেদেন পচ্চেকং ৱেদনাভেদতো দুৱিধত্তা, ঞাণভেদতো চতুব্বিধত্তা, সঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধত্তা চ সম্পিণ্ডেত্ৱা চতুৱীসতি মতাতি যোজনা. ননু চ ৱেদনাভেদো তাৱ যুত্তো তাসং ভিন্নসভাৱত্তা. ঞাণসঙ্খাৰভেদো পন কথন্তি? ঞাণসঙ্খাৰানং ভাৱাভাৱকতোপি ভেদো ঞাণসঙ্খাৰকতোৱ যথা ৱস্সকতো সুভিক্খো দুব্ভিক্খোতি, তস্মা ঞাণসঙ্খাৰকতো ভেদো ঞাণসঙ্খাৰভেদোতি ন এত্থ কোচি ৱিৰোধোতি.
২০. ইদানি সব্বানিপি কামাৱচৰচিত্তানি সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কামে তেৱীসা’’ত্যাদি ৱুত্তং. কামে ভৱে সত্ত অকুসলৱিপাকানি, সহেতুকাহেতুকানি সোড়স কুসলৱিপাকানীতি এৱং তেৱীসতি ৱিপাকানি দ্ৱাদস অকুসলানি, অট্ঠ কুসলানীতি পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি ৱীসতি অহেতুকা তিস্সো সহেতুকা অট্ঠাতি একাদস কিৰিযা চাতি সব্বথাপি কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযানং অন্তোগধভেদেন চতুপঞ্ঞাসেৱ কালদেসসন্তানাদিভেদেন অনেকৱিধভাৱেপীত্যত্থো.
কামাৱচৰসোভনচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপাৱচৰচিত্তৱণ্ণনা
২১. ইদানি তদনন্তৰুদ্দিট্ঠস্স ৰূপাৱচৰস্স নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তোতি তস্স ঝানঙ্গযোগভেদেন পঞ্চধা ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘ৱিতক্ক…পে… সহিত’’ন্ত্যাদিমাহ. ৱিতক্কো চ ৱিচাৰো চ পীতি চ সুখঞ্চ একগ্গতা চাতি ইমেহি সহিতং ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখেকগ্গতাসহিতং. তত্থ আৰম্মণং ৱিতক্কেতি সম্পযুত্তধম্মে অভিনিৰোপেতীতি ৱিতক্কো, সো সহজাতানং আৰম্মণাভিনিৰোপনলক্খণো, যথা হি কোচি গামৱাসী পুৰিসো ৰাজৱল্লভং সম্বন্ধিনং মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং অনুপৱিসতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. যদি এৱং কথং অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতীতি? তম্পি ৱিতক্কবলেনেৱ অভিনিৰোহতি. যথা হি সো পুৰিসো পৰিচযেন তেন ৱিনাপি নিৰাসঙ্কো ৰাজগেহং পৱিসতি, এৱং পৰিচযেন ৱিতক্কেন ৱিনাপি অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং অভিনিৰোহতি. পৰিচযোতি চেত্থ সৱিতক্কচিত্তস্স সন্তানে অভিণ্হপ্পৱত্তিৱসেন নিব্বত্তা চিত্তভাৱনা. অপি চেত্থ পঞ্চৱিঞ্ঞাণং অৱিতক্কম্পি ৱত্থাৰম্মণসঙ্ঘট্টনবলেন, দুতিযজ্ঝানাদীনি চ হেট্ঠিমভাৱনাবলেন অভিৰোহন্তি.
আৰম্মণে তেন চিত্তং ৱিচৰতীতি ৱিচাৰো. সো আৰণনুমজ্জনলক্খণো. তথা হেস ‘‘অনুসন্ধানতা’’তি (ধ. স. ৮) নিদ্দিট্ঠো. এত্থ চ ৱিচাৰতো ওড়াৰিকট্ঠেন, তস্সেৱ পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ পঠমঘণ্টাভিঘাতো ৱিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো, অনুৰৱো ৱিয অনুসঞ্চৰণং ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱাচেত্থ ৱিতক্কো চিত্তস্স পৰিপ্ফন্দনভূতো, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স সকুণস্স পক্খৱিক্খেপো ৱিয, পদুমাভিমুখপাতো ৱিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসা ভমৰস্স, সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো চিত্তস্স নাতিপৰিপ্ফন্দনভূতো, আকাসে উপ্পতিতস্স সকুণস্স পক্খপ্পসাৰণং ৱিয, পদুমস্স উপৰিভাগে পৰিব্ভমনং ৱিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমৰস্স.
পিনযতি কাযচিত্তং তপ্পেতি, ৱড্ঢেতীতি ৱা পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা, আৰম্মণং কল্লতো গহণলক্খণাতি ৱুত্তং হোতি, সম্পযুত্তধম্মে সুখযতীতি সুখং, তং ইট্ঠানুভৱনলক্খণং সুভোজনৰসস্সাদকো ৰাজা ৱিয. তত্থ আৰম্মণপ্পটিলাভে পীতিযা ৱিসেসো পাকটো কন্তাৰখিন্নস্স ৱনন্তোদকদস্সনে ৱিয, যথালদ্ধস্স অনুভৱনে সুখস্স ৱিসেসো পাকটো যথাদিট্ঠউদকস্স পানাদীসু ৱিযাতি. নানাৰম্মণৱিক্খেপাভাৱেন একং আৰম্মণং অগ্গং ইমস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, তস্স ভাৱো একগ্গতা, সমাধি. সো অৱিক্খেপলক্খণো. তস্স হি ৱসেন সসম্পযুত্তং চিত্তং অৱিক্খিত্তং হোতি.
পঠমঞ্চ দেসনাক্কমতো চেৱ উপ্পত্তিক্কমতো চ আদিভূতত্তা তং ঝানঞ্চ আৰম্মণূপনিজ্ঝানতো, পচ্চনীকঝাপনতো চাতি পঠমজ্ঝানং, ৱিতক্কাদিপঞ্চকং. ঝানঙ্গসমুদাযে যেৱ হি ঝানৱোহাৰো নেমিআদিঅঙ্গসমুদাযে ৰথৱোহাৰো ৱিয, তথা হি ৱুত্তং ৱিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৱিভ. ৫৬৯). পঠমজ্ঝানেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং পঠমজ্ঝানকুসলচিত্তং.
কস্মা পন অঞ্ঞেসু ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৱিজ্জমানেসু ইমেযেৱ পঞ্চ ঝানঙ্গৱসেন ৱুত্তাতি? ৱুচ্চতে – উপনিজ্ঝানকিচ্চৱন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৱতো চ. ৱিতক্কো হি আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি. ৱিচাৰো অনুপ্পবন্ধেতি, পীতি চস্স পীননং, সুখঞ্চ উপব্ৰূহনং কৰোতি, অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিৰোপনানুপ্পবন্ধনপীননউপব্ৰূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা সমাধানকিচ্চেন অত্তানং অনুৱত্তাপেন্তী একত্তাৰম্মণে সমং, সম্মা চ আধিযতি. ইন্দ্ৰিযসমতাৱসেন সমং পটিপক্খধম্মানং দূৰীভাৱেন লীনুদ্ধচ্চাভাৱেন সম্মা চ ঠপেতীতি এৱমেতে সমেৱ উপনিজ্ঝানকিচ্চং আৱেণিকং. কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খভাৱে পন সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো ৰাগপ্পণিধিযা উজুপচ্চনীকভাৱতো. কামচ্ছন্দৱসেন হি নানাৰম্মণেহি পলোভিতস্স পৰিব্ভমন্তস্স চিত্তস্স সমাধানং একগ্গতায হোতি. পীতি ব্যাপাদস্স পামোজ্জসভাৱত্তা. ৱিতক্কো থিনমিদ্ধস্স যোনিসো সঙ্কপ্পনৱসেন সৱিপ্ফাৰপ্পৱত্তিতো সুখং অৱূপসমানুতাপসভাৱস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ৱূপসন্তসীতলসভাৱত্তা. ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণে অনুমজ্জনৱসেন পঞ্ঞাপতিৰূপসভাৱত্তা. এৱং উপনিজ্ঝানকিচ্চৱন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৱতো চ ইমেযেৱ পঞ্চ ঝানঙ্গভাৱেন ৱৱত্থিতাতি. যথাহু –
‘‘উপনিজ্ঝানকিচ্চত্তা, কামাদিপটিপক্খতো;
সন্তেসুপি চ অঞ্ঞেসু, পঞ্চেৱ ঝানসঞ্ঞিতা’’তি.
উপেক্খা পনেত্ত সন্তৱুত্তিসভাৱত্তা সুখেৱ অন্তোগধাতি দট্ঠব্বং. তেনাহু –
‘‘উপেক্খা সন্তৱুত্তিত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি. (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩২; ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৪);
পহানঙ্গাদিৱসেন পনস্স ৱিসেসো উপৰি আৱি ভৱিস্সতি, তথা অৰূপাৱচৰলোকুত্তৰেসুপি লব্ভমানকৱিসেসো. অথেত্থ কামাৱচৰকুসলেসু ৱিয সঙ্খাৰভেদো কস্মা ন গহিতো. ইদম্পি হি কেৱলং সমথানুযোগৱসেন পটিলদ্ধং সসঙ্খাৰিকং, মগ্গাধিগমৱসেন পটিলদ্ধং অসঙ্খাৰিকন্তি সক্কা ৱত্তুন্তি? নযিদমেৱং মগ্গাধিগমৱসেনসত্তিতো পটিলদ্ধস্সাপি অপৰভাগে পৰিকম্মৱসেনেৱ উপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বস্সপি ঝানস্স পৰিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খাৰেন ৱিনা কেৱলং অধিকাৰৱসেন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘অসঙ্খাৰিক’’ন্তিপি, অধিকাৰেন চ ৱিনা কেৱলং পৰিকম্মাভিসঙ্খাৰেনেৱ অনুপ্পজ্জনতো ‘‘সসঙ্খাৰিক’’ন্তিপি ন সক্কা ৱত্তুন্তি. অথ ৱা পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানস্স ন কদাচি অসঙ্খাৰিকভাৱো সম্ভৱতীতি ‘‘অসঙ্খাৰিক’’ন্তি চ ব্যভিচাৰাভাৱতো ‘‘সসঙ্খাৰিক’’ন্তি চ ন ৱুত্তন্তি.
পি-সদ্দেন চেত্থ চতুক্কপঞ্চকনযৱসেন সুদ্ধিকনৱকো, তঞ্চ দুক্খপ্পটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদুক্খপ্পটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞাসুখপ্পটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাসুখপ্পটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞাৱসেন পটিপদাচতুক্কেন যোজেত্ৱা দেসিতত্তা চত্তাৰো নৱকা, পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণং, পৰিত্তং অপ্পমাণাৰম্মণং, অপ্পমাণং পৰিত্তাৰম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণাৰম্মণন্তি আৰম্মণচতুক্কেন যোজিতত্তা চত্তাৰো নৱকা, ‘‘দুক্খপ্পটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণং, দুক্খপ্পটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং পৰিত্তং অপ্পমাণাৰম্মণ’’ন্ত্যাদিনা আৰম্মণপ্পটিপদামিস্সকনযৱসেন সোড়স নৱকাতি পঞ্চৱীসতি নৱকাতি এৱমাদিভেদং সঙ্গণ্হাতি.
২২. ঝানৱিসেসেন নিব্বত্তিতৱিপাকো একন্ততো তংতংঝানসদিসোৱাতি ৱিপাকং ঝানসদিসমেৱ ৱিভত্তং. ইমমেৱ হি অত্থং দীপেতুং ভগৱতা ৱিপাকনিদ্দেসেপি কুসলং উদ্দিসিত্ৱাৱ তদনন্তৰং মহগ্গতলোকুত্তৰৱিপাকা ৱিভত্তা.
২৫. ৰূপাৱচৰমানসং ঝানভেদেন পঞ্চহি চতূহি তীহি দ্ৱীহি পুন দ্ৱীহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগভেদেন পঞ্চধা পঞ্চঙ্গিকং চতুৰঙ্গিকং তিৱঙ্গিকং দুৱঙ্গিকং পুন দুৱঙ্গিকন্তি পঞ্চৱিধং হোতি অৱিসেসেন, পুন তং পুঞ্ঞপাককিৰিযানং পচ্চেকং পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং ভেদা পঞ্চদসধা ভৱেত্যত্থো.
ৰূপাৱচৰচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰূপাৱচৰচিত্তৱণ্ণনা
২৬. ইদানি অৰূপাৱচৰং আৰম্মণভেদেন চতুধা ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদাদিঅন্তৰহিততায নাস্স অন্তোতি অনন্তং, আকাসঞ্চ তং অনন্তঞ্চাতি আকাসানন্তং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. ‘‘অনন্তাকাস’’ন্তি চ ৱত্তব্বে ‘‘অগ্যাহিতো’’ত্যাদীসু ৱিয ৱিসেসনস্স পৰনিপাতৱসেন ‘‘আকাসানন্ত’’ন্তি ৱুত্তং. আকাসানন্তমেৱ আকাসানঞ্চং সকত্থে ভাৱপচ্চযৱসেন. আকাসানঞ্চমেৱ আযতনং সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স অধিট্ঠানট্ঠেন দেৱানং দেৱাযতনং ৱিযাতি আকাসানঞ্চাযতনং. তস্মিং অপ্পনাপ্পত্তং পঠমাৰুপ্পজ্ঝানম্পি ইধ ‘‘আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তি ৱুত্তং যথা পথৱীকসিণাৰম্মণং ঝানং ‘‘পথৱীকসিণ’’ন্তি. অথ ৱা আকাসানঞ্চং আযতনং অস্সাতি আকাসানঞ্চাযতনং, ঝানং, তেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং আকাসানঞ্চাযতনকুসলচিত্তং.
ৱিঞ্ঞাণমেৱ অনন্তং ৱিঞ্ঞাণানন্তং, পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং. তঞ্হি উপ্পাদাদিঅন্তৱন্তম্পি অনন্তাকাসে পৱত্তনতো অত্তানং আৰব্ভ পৱত্তায ভাৱনায উপ্পাদাদিঅন্তং অগ্গহেত্ৱা অনন্ততো ফৰণৱসেন পৱত্তনতো চ ‘‘অনন্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণানন্তমেৱ ৱিঞ্ঞাণঞ্চং আকাৰস্স ৰস্সত্তং, ন-কাৰস্স লোপঞ্চ কত্ৱা. দুতিযাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণেন ৱা অঞ্চিতব্বং পাপুণিতব্বন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চং, তদেৱ আযতনং দুতিযাৰুপ্পস্স অধিট্ঠানত্তাতি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. সেসং পুৰিমসমং.
নাস্স পঠমাৰুপ্পস্স কিঞ্চনং অপ্পমত্তকং অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অৱসিট্ঠং অত্থীতি অকিঞ্চনং, তস্স ভাৱো আকিঞ্চঞ্ঞং, পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণাভাৱো. তদেৱ আযতনন্ত্যাদি পুৰিমসদিসং.
ওড়াৰিকায সঞ্ঞায অভাৱতো, সুখুমায চ সঞ্ঞায অত্থিতায নেৱস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স সঞ্ঞা অত্থি, নাপি অসঞ্ঞং অৱিজ্জমানসঞ্ঞন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞং, চতুত্থাৰুপ্পজ্ঝানং. দীঘং কত্ৱা পন ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তং. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞমেৱ আযতনং মনাযতনধম্মাযতনপৰিযাপন্নত্তাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৱা সঞ্ঞাৱ ৱিপস্সনায গোচৰভাৱং গন্ত্ৱা নিব্বেদজননসঙ্খাতস্স পটুসঞ্ঞাকিচ্চস্স অভাৱতো নেৱসঞ্ঞা চ উণ্হোদকে তেজোধাতু ৱিয সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱেন ৱিজ্জমানত্তা ন অসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, সা এৱ আযতনং ইমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স নিস্সযাদিভাৱতোতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. সঞ্ঞাৱসেন চেত্থ ঝানূপলক্খণং নিদস্সনমত্তং. ৱেদনাদযোপি হি তস্মিং ঝানে নেৱৱেদনানাৱেদনাদিকাযেৱাতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেন সম্পযুত্তং কুসলচিত্তং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলচিত্তং. পি-সদ্দেন চেত্থ আৰম্মণপ্পটিপদামিস্সকনযৱসেন সোড়সক্খত্তুকদেসনং (ধ. স. ২৬৫-২৬৮), অঞ্ঞম্পি চ পাড়িযং আগতনযভেদং সঙ্গণ্হাতি.
৩০. আৰম্মণানং অতিক্কমিতব্বানং, কসিণাকাসৱিঞ্ঞাণতদভাৱসঙ্খাতানং আলম্বিতব্বানঞ্চ আকাসাদিচতুন্নং গোচৰানং পভেদেন আৰুপ্পমানসং চতুব্বিধং হোতি. তঞ্হি যথাক্কমং পঞ্চমজ্ঝানাৰম্মণং কসিণনিমিত্তং অতিক্কম্ম তদুগ্ঘাটেন লদ্ধং আকাসমালম্বিত্ৱা তম্পি অতিক্কম্ম তত্থ পৱত্তং ৱিঞ্ঞাণমালম্বিত্ৱা তম্পি অতিক্কম্ম তদভাৱভূতং অকিঞ্চনভাৱমালম্বিত্ৱা তম্পি অতিক্কম্ম তত্থ পৱত্তং ততিযাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণমালম্বিত্ৱা পৱত্ততি, ন পন ৰূপাৱচৰকুসলং ৱিয পুৰিমপুৰিমঅঙ্গাতিক্কমৱসেন পুৰিমপুৰিমস্সাপি আৰম্মণং গহেত্ৱা. তেনাহু আচৰিযা –
‘‘আৰম্মণাতিক্কমতো, চতস্সোপি ভৱন্তিমা;
অঙ্গাতিক্কমমেতাসং, ন ইচ্ছন্তি ৱিভাৱিনো’’তি; (ধ. স. অট্ঠ. ২৬৮);
অৰূপাৱচৰচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তৰচিত্তৱণ্ণনা
৩১. ইদানি লোকুত্তৰকুসলং চতুমগ্গযোগতো, ফলঞ্চ তদনুৰূপপ্পৱত্তিযা চতুধা ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গচিত্ত’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. নিব্বানং পতিসৱনতো উপগমনতো, নিব্বানমহাসমুদ্দনিন্নতায সোতসদিসত্তা ৱা ‘‘সোতো’’তি ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স আপত্তি আদিতো পজ্জনং পাপুণনং পঠমসমন্নাগমো সোতাপত্তি আ-উপসগ্গস্স আদিকম্মনি পৱত্তনতো. নিব্বানং মগ্গেতি, নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি, কিলেসে মাৰেন্তো গচ্ছতীতি ৱা মগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং মগ্গচিত্তং, সোতাপত্তিযা লদ্ধং মগ্গচিত্তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং. অথ ৱা অৰিযমগ্গসোতস্স আদিতো পজ্জনং এতস্সাতি সোতাপত্তি, পুগ্গলো, তস্স মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং.
সকিং একৱাৰং পটিসন্ধিৱসেন ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, ইধ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযী, ইধ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী, ইধ পত্ৱা তত্থ নিব্বত্তিত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযীতি পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকো ইধাধিপ্পেতো. সো হি ইতো গন্ত্ৱা পুন সকিং ইধ আগচ্ছতীতি. তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. কিঞ্চাপি মগ্গসমঙ্গিনো তথাগমনাসম্ভৱতো ফলট্ঠোযেৱ সকদাগামী নাম, তস্স পন কাৰণভূতো পুৰিমুপ্পন্নো মগ্গো মগ্গন্তৰাৱচ্ছেদনত্থং ফলট্ঠেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুচ্চতি ‘‘সকদাগামিমগ্গো’’তি. এৱং অনাগামিমগ্গোতি. সকদাগামিমগ্গেন সম্পযুত্তং চিত্তং সকদাগামিমগ্গচিত্তং.
পটিসন্ধিৱসেন ইমং কামধাতুং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং অনাগামিমগ্গচিত্তং. অগ্গদক্খিণেয্যভাৱেন পূজাৱিসেসং অৰহতীতি অৰহা, অথ ৱা কিলেসসঙ্খাতা অৰযো, সংসাৰচক্কস্স ৱা অৰা কিলেসা হতা অনেনাতি অৰহা, পাপকৰণে ৰহাভাৱতো ৱা অৰহা, অট্ঠমকো অৰিযপুগ্গলো, তস্স ভাৱো অৰহত্তং, চতুত্থফলস্সেতং অধিৱচনং, তস্স আগমনভূতো মগ্গো অৰহত্তমগ্গো, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং অৰহত্তমগ্গচিত্তং.
পি-সদ্দেন একেকস্স মগ্গস্স নযসহস্সৱসেন চতুন্নং চতুসহস্সভেদং সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২০৬; ৱিভ. অট্ঠ. ২০৬-২১৪) আগতং সট্ঠিসহস্সভেদং নযং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন অনেকৱিধত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. তত্থাযং নযসহস্সমত্তপৰিদীপনা, কথং? সোতাপত্তিমগ্গো তাৱ ঝাননামেন পটিপদাভেদং অনামসিত্ৱা কেৱলং সুঞ্ঞতো অপ্পণিহিতোতি দ্ৱিধা ৱিভত্তো, পুন পটিপদাচতুক্কেন যোজেত্ৱা পচ্চেকং চতুধা ৱিভত্তোতি এৱং ঝাননামেন দসধা ৱিভত্তো. তথা মগ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গসচ্চসমথধম্মখন্ধআযতনধাতুআহাৰফস্সৱেদনাসঞ্ঞাচেতনাচিত্তনামেহিপি পচ্চেকং দসদসাকাৰেহি ৱিভত্তো তথা তথা বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং ৱসেন. তস্মা ঝানৱসেন দসমগ্গাদীনং একূনৱীসতিযা ৱসেন দস দসাতি ৱীসতিযা ঠানেসু দ্ৱে নযসতানি হোন্তি. পুন তানি চতূহি অধিপতীহি যোজেত্ৱা পচ্চেকং চতুধা ৱিভত্তানীতি এৱং অধিপতীহি অমিস্সেত্ৱা দ্ৱে সতানি, মিস্সেত্ৱা অট্ঠ সতানীতি সোতাপত্তিমগ্গে নযসহস্সং হোতি, তথা সকদাগামিমগ্গাদীসুপি.
৩২. সোতাপত্তিযা লদ্ধং, সোতাপত্তিস্স ৱা ফলচিত্তং ৱিপাকভূতং চিত্তং সোতাপত্তিফলচিত্তং. অৰহত্তঞ্চ তং ফলচিত্তঞ্চাতি অৰহত্তফলচিত্তং.
৩৪. চতুমগ্গপ্পভেদেনাতি ইন্দ্ৰিযানং অপাটৱপাটৱতৰতমভেদেন ভিন্নসামত্থিযতায সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসানং নিৰৱসেসপ্পহানং কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱাপাদনং তেসমেৱ নিৰৱসেসপ্পহানং ৰূপাৰূপৰাগমানুদ্ধচ্চাৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানন্তি এৱং সংযোজনপ্পহানৱসেন চতুব্বিধানং সোতাপত্তিমগ্গাদীনং অট্ঠঙ্গিকমগ্গানং সম্পযোগভেদেন চতুমগ্গসঙ্খাতং লোকুত্তৰকুসলং চতুধা হোতি, ৱিপাকং পন তস্সেৱ কুসলস্স ফলত্তা তদনুৰূপতো তথা চতুধাতি এৱং অনুত্তৰং অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰসঙ্খাতং লোকুত্তৰং চিত্তং অট্ঠধা মতন্তি যোজনা.
কিৰিযানুত্তৰস্স পন অসম্ভৱতো দ্ৱাদসৱিধতা ন ৱুত্তা. কস্মা পন তস্স অসম্ভৱোতি? মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা. যদি হি মগ্গচিত্তং পুনপ্পুনং উপ্পজ্জেয্য, তদুপ্পত্তিযা কিৰিযভাৱো সক্কা ৱত্তুং. তং পন কিলেসসমুচ্ছেদকৱসেনেৱ উপলভিতব্বতো একৱাৰপ্পৱত্তেনেৱ চ তেন অসনিসম্পাতেন ৱিয তৰুআদীনং সমূলৱিদ্ধংসনস্স তংতংকিলেসানং অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিযা সাধিতত্তা পুন উপ্পজ্জমানেপি কাতব্বাভাৱতো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থঞ্চ ফলসমাপত্তিযা এৱ নিব্বানাৰম্মণৱসেন পৱত্তনতো ন কদাচি সেক্খানং অসেক্খানং ৱা উপ্পজ্জতি. তস্মা নত্থি সব্বথাপি লোকুত্তৰকিৰিযচিত্তন্তি.
লোকুত্তৰচিত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তগণনসঙ্গহৱণ্ণনা
৩৫. ‘‘দ্ৱাদসাকুসলানেৱ’’ন্ত্যাদি যথাৱুত্তানং চতুভূমিকচিত্তানং গণনসঙ্গহো.
৩৬. এৱং জাতিৱসেন সঙ্গহং দস্সেত্ৱা পুন ভূমিৱসেন দস্সেতুং ‘‘চতুপঞ্ঞাসধা কামে’’ত্যাদি ৱুত্তং. কামে ভৱে চিত্তানি চতুপঞ্ঞাসধা ঈৰযে, ৰূপে ভৱে পন্নৰস ঈৰযে, আৰুপ্পে ভৱে দ্ৱাদস ঈৰযে, অনুত্তৰে পন নৱৱিধে ধম্মসমুদাযে চিত্তানি অট্ঠধা ঈৰযে, কথেয্যাত্যত্থো. এত্থ চ কামতণ্হাদিৱিসযভাৱেন কামভৱাদিপৰিযাপন্নানি চিত্তানি সকসকভূমিতো অঞ্ঞত্থ পৱত্তমানানিপি কামভৱাদীসু চিত্তানীতি ৱুত্তানি, যথা মনুস্সিত্থিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তোপি তিৰচ্ছানগতো তিৰচ্ছানযোনিপৰিযাপন্নত্তা তিৰচ্ছানেস্ৱেৱ সঙ্গয্হতি. কত্থচি অপৰিযাপন্নানি নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মসমূহেকদেসভূতানি ‘‘ৰুক্খে সাখা’’ত্যাদীসু ৱিয অনুত্তৰে চিত্তানীতি ৱুত্তানি. অথ ৱা ‘‘কামে, ৰূপে’’তি চ উত্তৰপদলোপনিদ্দেসো. অৰূপে ভৱানি আৰুপ্পানি. নত্থি এতেসং উত্তৰং চিত্তন্তি অনুত্তৰানীতি উপযোগবহুৱচনৱসেন কামে কামাৱচৰানি চিত্তানি চতুপঞ্ঞাসধা ঈৰযে, ৰূপে ৰূপাৱচৰানি চিত্তানি পন্নৰস ঈৰযে, আৰুপ্পে আৰুপ্পানি চিত্তানি দ্ৱাদস ঈৰযে. অনুত্তৰে লোকুত্তৰানি চিত্তানি অট্ঠধা ঈৰযেতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.
৩৭. ইত্থং যথাৱুত্তেন জাতিভেদভিন্নচতুভূমিকচিত্তভেদৱসেন একূননৱুতিপ্পভেদং কত্ৱা মানসং চিত্তং ৱিচক্খণা ৱিসেসেন অত্থচক্খণসভাৱা পণ্ডিতা ৱিভজন্তি. অথ ৱা একৱীসসতং একুত্তৰৱীসাধিকং সতং ৱিভজন্তি.
চিত্তগণনসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱিত্থাৰগণনৱণ্ণনা
৩৮. ঝানঙ্গৱসেন পঠমজ্ঝানসদিসত্তা পঠমজ্ঝানঞ্চ তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তঞ্চেতি পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্তং. পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযেসুপি, হি অঞ্ঞতৰৱসেন তংতংঝানসদিসত্তা ৱিতক্কাদিঅঙ্গপাতুভাৱেন চত্তাৰোপি মগ্গা পঠমজ্ঝানাদিৱোহাৰং লভন্তা পচ্চেকং পঞ্চধা ৱিভজন্তি. তেনাহ ‘‘ঝানঙ্গযোগভেদেনা’’ত্যাদি, তত্থ পঠমজ্ঝানাদীসু যং যং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা পৱত্তা, তং পাদকজ্ঝানং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায পদট্ঠানভাৱতো. যং যং ঝানং সম্মসন্তস্স সা পৱত্তা, তং সম্মসিতজ্ঝানং. ‘‘অহো ৱত মে পঠমজ্ঝানসদিসো মগ্গো পঞ্চঙ্গিকো, দুতিযজ্ঝানাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰসদিসো চতুৰঙ্গাদিভেদো মগ্গো ভৱেয্যা’’তি এৱং যোগাৱচৰস্স উপ্পন্নজ্ঝাসযো পুগ্গলজ্ঝাসযো নাম.
তত্থ যেন পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায পকিণ্ণকসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো মগ্গো পঠমজ্ঝানাদীসু তংতংপাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. সচে পন ৱিপস্সনাপাদকং কিঞ্চি ঝানং নত্থি, কেৱলং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰং ঝানং সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. যদা পন যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায অঞ্ঞতৰং সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তদা পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন দ্ৱীসু অঞ্ঞতৰসদিসো হোতি. সচে পন পুগ্গলস্স তথাৱিধো অজ্ঝাসযো নত্থি, হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো ৱুট্ঠায উপৰূপৰিঝানধম্মে সম্মসিত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গো পাদকজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৱা সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. উপৰূপৰিঝানতো পন ৱুট্ঠায হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানধম্মে সম্মসিত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গো সম্মসিতজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৱা পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো হি উপৰূপৰিঝানং বলৱতৰন্তি. ৱেদনানিযমো পন সব্বত্থাপি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনানিযমেন হোতি. তথা সুক্খৱিপস্সকস্স সকলজ্ঝানঙ্গনিযমো. তস্স হি পাদকজ্ঝানাদীনং অভাৱেন তেসং ৱসেন নিযমাভাৱতো ৱিপস্সনানিযমেন পঞ্চঙ্গিকোৱ মগ্গো হোতীতি. অপিচ সমাপত্তিলাভিনোপি ঝানং পাদকং অকত্ৱা পকিণ্ণকসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গোপি ৱিপস্সনানিযমেনেৱ পঞ্চঙ্গিকোৱ হোতীতি অযমেত্থ অট্ঠকথাদিতো উদ্ধটো ৱিনিচ্ছযসাৰো. থেৰৱাদদস্সনাদিৱসপ্পৱত্তো পন পপঞ্চো অট্ঠকথাদীসু ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৱং সব্বত্থাপি ৱিত্থাৰনযো তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেন গহেতব্বো. গন্থভীৰুকজনানুগ্গহত্থং পনেত্থ সঙ্খেপকথা অধিপ্পেতা.
৪২. যথা ৰূপাৱচৰং চিত্তং পঠমাদিপঞ্চৱিধঝানভেদেন গয্হতি ‘‘পঠমজ্ঝান’’ন্ত্যাদিনা ৱুচ্চতি, তথা অনুত্তৰম্পি চিত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্ত’’ন্ত্যাদিনা গয্হতি. আৰুপ্পঞ্চাপি উপেক্খেকগ্গতাযোগেন অঙ্গসমতায পঞ্চমজ্ঝানে গয্হতি, পঞ্চমজ্ঝানৱোহাৰং লভতীত্যত্থো. অথ ৱা ৰূপাৱচৰং চিত্তং অনুত্তৰঞ্চ পঠমাদিঝানভেদে ‘‘পঠমজ্ঝানকুসলচিত্তং, পঠমজ্ঝানসোতাপত্তিমগ্গচিত্তন্ত্যাদিনা যথা গয্হতি, তথা আৰুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে ঝানে গয্হতীতি যোজনা. আচৰিযস্সাপি হি অযমেৱ যোজনা অধিপ্পেতাতি দিস্সতি নামৰূপপৰিচ্ছেদে উজুকমেৱ তথা ৱুত্তত্তা. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘ৰূপাৱচৰচিত্তানি, গয্হন্তানুত্তৰানি চ;
পঠমাদিঝানভেদে, আৰুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে’’তি. (নাম. পৰি. ২৪);
তস্মাতি যস্মা ৰূপাৱচৰং ৱিয অনুত্তৰম্পি পঠমাদিঝানভেদে গয্হতি, আৰুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে গয্হতি, যস্মা ৱা ঝানঙ্গযোগভেদেন একেকং পঞ্চধা কত্ৱা অনুত্তৰং চিত্তং চত্তালীসৱিধন্তি ৱুচ্চতি, ৰূপাৱচৰলোকুত্তৰানি ৱিয চ পঠমাদিঝানভেদে, তথা আৰুপ্পঞ্চাপি পঞ্চমে গয্হতি, তস্মা পঠমাদিকমেকেকং ঝানং লোকিযং তিৱিধং, লোকুত্তৰং অট্ঠৱিধন্তি একাদসৱিধং. অন্তে তু ঝানং তেৱীসতিৱিধং তিৱিধৰূপাৱচৰদ্ৱাদসৱিধঅৰূপাৱচৰঅট্ঠলোকুত্তৰৱসেনাত্যত্থো.
৪৩. পাদকজ্ঝানাদিৱসেন গণনৱুড্ঢি কুসলৱিপাকেস্ৱেৱ সম্ভৱতীতি তেসমেৱ গণনং একৱীসসতগণনায অঙ্গভাৱেন দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্ততিংসা’’ত্যাদি.
ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায
চিত্তপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চেতসিকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
সম্পযোগলক্খণৱণ্ণনা
১. এৱং তাৱ চিত্তং ভূমিজাতিসম্পযোগসঙ্খাৰঝানাৰম্মণমগ্গভেদেন যথাৰহং ৱিভজিত্ৱা ইদানি চেতসিকৱিভাগস্স অনুপ্পত্তত্তা পঠমং তাৱ চতুব্বিধসম্পযোগলক্খণসন্দস্সনৱসেন চেতসিকলক্খণং ঠপেত্ৱা, তদনন্তৰং অঞ্ঞসমানঅকুসলসোভনৱসেন তীহি ৰাসীহি চেতসিকধম্মে উদ্দিসিত্ৱা, তেসং সোড়সহাকাৰেহি সম্পযোগং, তেত্তিংসৱিধেন সঙ্গহঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদনিৰোধা চা’’ত্যাদি আৰদ্ধং. চিত্তেন সহ একতো উপ্পাদো চ নিৰোধো চ যেসং তে একুপ্পাদনিৰোধা. একং আলম্বণঞ্চ ৱত্থু চ যেসং তে একালম্বণৱত্থুকা. এৱং চতূহি লক্খণেহি চেতোযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা দ্ৱিপঞ্ঞাস লক্খণা ধাৰণতো ধম্মা নিযতযোগিনো, অনিযতযোগিনো চ চেতসিকা মতা.
তত্থ যদি একুপ্পাদমত্তেনেৱ চেতোযুত্তাতি অধিপ্পেতা, তদা চিত্তেন সহ উপ্পজ্জমানানং ৰূপধম্মানম্পি চেতোযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিৰোধগ্গহণং. এৱম্পি চিত্তানুপৰিৱত্তিনো ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযস্স পসঙ্গো নসক্কা নিৱাৰেতুং, তথা ‘‘একতো উপ্পাদো ৱা নিৰোধো ৱা এতেসন্তি একুপ্পাদনিৰোধা’’তি পৰিকপ্পেন্তস্স পুৰেতৰমুপ্পজ্জিত্ৱা চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নিৰুজ্ঝমানানম্পি ৰূপধম্মানন্তি একালম্বণগ্গহণং. যে এৱং তিৱিধলক্খণা, তে নিযমতো একৱত্থুযেৱাতিদস্সনত্থং একৱত্থুকগ্গহণন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
সম্পযোগলক্খণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অঞ্ঞসমানচেতসিকৱণ্ণনা
২. কথন্তি সৰূপসম্পযোগাকাৰানং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ফুসতীতি ফস্সো (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৱাৰফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা), স্ৱাযং ফুসনলক্খণো. অযঞ্হি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্ততি, সা চস্স ফুসনাকাৰপ্পৱত্তি অম্বিলখাদকাদীনং পস্সন্তস্স পৰস্স খেড়ুপ্পাদাদি ৱিয দট্ঠব্বা. ৱেদযতি আৰম্মণৰসং অনুভৱতীতি ৱেদনা, সা ৱেদযিতলক্খণা. আৰম্মণৰসানুভৱনঞ্হি পত্ৱা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তেনেৱ ৰসং অনুভৱন্তি, একংসতো পন ইস্সৰৱতায ৱেদনাৱ অনুভৱতি. তথা হেসা ‘‘সুভোজনৰসানুভৱনকৰাজা ৱিযা’’তি ৱুত্তা. সুখাদিৱসেন পনস্সা ভেদং সযমেৱ ৱক্খতি. নীলাদিভেদং আৰম্মণং সঞ্জানাতি সঞ্ঞং কত্ৱা জানাতীতি সঞ্ঞা, সা সঞ্জাননলক্খণা. সা হি উপ্পজ্জমানা দাৰুআদীসু ৱড্ঢকিআদীনং সঞ্ঞাণকৰণং ৱিয পচ্ছা সঞ্জাননস্স কাৰণভূতং আকাৰং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতি. নিমিত্তকাৰিকায তাৱেতং যুজ্জতি, নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা পন কথন্তি? সাপি পুন অপৰায সঞ্ঞায সঞ্জাননস্স নিমিত্তং আকাৰং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতীতি ন এত্থ কোচি অসম্ভৱো.