মনোদ্ৱাৰৱীথি

পৰিত্তজৱনৱাৰৱণ্ণনা

১৭. মনোদ্ৱাৰিকচিত্তানং অতীতানাগতম্পি আৰম্মণং হোতীতি তেসং অতিমহন্তাদিৱসেন ৱিসযৱৱত্থানং কাতুং ন সক্কাতি ৱিভূতাৱিভূতৱসেনেৱেতং নিযমেতুং ‘‘যদি ৱিভূতমাৰম্মণ’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং.

১৯. এত্থাতি মনোদ্ৱাৰে. একচত্তালীস পঞ্চদ্ৱাৰাৱেণিকানং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণমনোধাতুত্তযৱসেন তেৰসচিত্তানং তত্থ অপ্পৱত্তনতো.

পৰিত্তজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা

২০. ৱিভূতাৱিভূতভেদো নত্থি আৰম্মণস্স ৱিভূতকালেযেৱ অপ্পনাসম্ভৱতো.

২১. তত্থ হি ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তৰজৱনেসু যং কিঞ্চি জৱনং অপ্পনাৱীথিমোতৰতীতি সম্বন্ধো. পৰিকম্মোপচাৰানুলোমগোত্ৰভুনামেন যথাক্কমং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্দেতি যোজনা. পঠমচিত্তঞ্হি অপ্পনায পৰিকম্মত্তা পটিসঙ্খাৰকভূতত্তা পৰিকম্মং. দুতিযং সমীপচাৰিত্তা উপচাৰং. নাচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূৰপ্পৱত্তি সমীপচাৰী নাম হোতি, অপ্পনং উপেচ্চ চৰতীতি ৱা উপচাৰং. ততিযং পুব্বভাগে পৰিকম্মানং, উপৰিঅপ্পনায চ অনুকূলত্তা অনুলোমং. চতুত্থং পৰিত্তগোত্তস্স, পুথুজ্জনগোত্তস্স চ অভিভৱনতো, মহগ্গতগোত্তস্স, লোকুত্তৰগোত্তস্স চ ভাৱনতো ৱড্ঢনতো গোত্ৰভু, ইমানি চত্তাৰি নামানি চতুক্খত্তুং পৱত্তিযং অনৱসেসতো লব্ভন্তি, তিক্খত্তুং পৱত্তিযং পন উপচাৰানুলোমগোত্ৰভুনামেনেৱ লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৮০৪) পন পুৰিমানং তিণ্ণং, দ্ৱিন্নং ৱা অৱিসেসেনপি পৰিকম্মাদিনামং ৱুত্তং, চতুক্খত্তুং, তিক্খত্তুমেৱ ৱা পঞ্চমং, চতুত্থং ৱা উপ্পজ্জিতব্বঅপ্পনানুৰূপতোতি অধিপ্পাযো. পৰিকম্মাদিনামানং অনৱসেসতো লব্ভমানৱাৰদস্সনত্থং ‘‘চতুক্খত্তু’’ন্তি আদিতো ৱুত্তং, গণনপটিপাটিৱসেন পন ‘‘পঞ্চমং ৱা’’তি ওসানে ৱুত্তং.

যথাৰহন্তি খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞানুৰূপং. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি তিক্খত্তুং পৱত্তকামাৱচৰজৱনানন্তৰং চতুত্থং অপ্পনাচিত্তমুপ্পজ্জতি. দন্ধাভিঞ্ঞস্স চতুক্খত্তুং পৱত্তজৱনানন্তৰং পঞ্চমং অপ্পনা উপ্পজ্জতি, যস্মা পন অলদ্ধাসেৱনং অনুলোমং গোত্ৰভুং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, লদ্ধাসেৱনম্পি চ ছট্ঠং সত্তমং ভৱঙ্গস্স আসন্নভাৱেন পপাতাসন্নপুৰিসো ৱিয অপ্পনাৱসেন পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, তস্মা চতুত্থতো ওৰং, পঞ্চমতো পৰং ৱা অপ্পনা ন হোতীতি দট্ঠব্বং. যথাভিনীহাৰৱসেনাতি ৰূপাৰূপলোকুত্তৰমগ্গফলানুৰূপসমথৱিপস্সনাভাৱনাচিত্তাভিনীহৰণানুৰূপতো, অপ্পনায ৱীথি অপ্পনাৱীথি. ‘‘ততো পৰং ভৱঙ্গপাতোৱ হোতী’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে চতুত্থং, পঞ্চমং ৱা ওতিণ্ণঅপ্পনাতো পৰং ভৱঙ্গপাতোৱ হোতি, ন মগ্গানন্তৰং ফলচিত্তং, সমাপত্তিৱীথিযঞ্চ ঝানফলচিত্তানি পুনপ্পুনন্তি গণ্হেয্যুন্তি পুন ‘‘অপ্পনাৱসানে’’তি ৱুত্তং. নিকাযন্তৰিযা কিৰ লোকিযপ্পনাসু পঠমকপ্পনাতো পৰং সত্তমজৱনপূৰণত্থং দ্ৱত্তিক্খত্তুং কামাৱচৰজৱনানম্পি পৱত্তিং ৱণ্ণেন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং ‘‘ভৱঙ্গপাতোৱা’’তি সাৱধাৰণং ৱুত্তং.

২২. তত্থাতি তেসু অট্ঠঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰজৱনেসু, তেসু চ ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তৰজৱনেসু. তত্থাতি ৱা তস্মিং অপ্পনাৱাৰে. সোমনস্সসহগতজৱনানন্তৰন্তি সোমনস্সসহগতানং চতুন্নং কুসলকিৰিযজৱনানং অনন্তৰং. সোমনস্সসহগতাৱাতি চতুক্কজ্ঝানস্স, সুক্খৱিপস্সকাদীনং মগ্গফলস্স চ ৱসেন সোমনস্সসহগতাৱ, ন পন উপেক্খাসহগতা ভিন্নৱেদনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসেৱনপচ্চযভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা. পাটিকঙ্খিতব্বাতি পসংসিতব্বা, ইচ্ছিতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাপীতি তস্মিং একৱেদনজৱনৱাৰেপি. কুসলজৱনানন্তৰন্তি চতুব্বিধঞাণসম্পযুত্তকুসলজৱনানন্তৰং কুসলজৱনমপ্পেতি, ন কিৰিযজৱনং ভিন্নসন্তানে নিব্বত্তনতো. হেট্ঠিমঞ্চ ফলত্তযমপ্পেতি সমাপত্তিৱীথিযন্ত্যধিপ্পাযো.

২৩. সুখপুঞ্ঞম্হা সোমনস্সসহগততিহেতুককুসলদ্ৱযতো পৰং অগ্গফলৱিপাককিৰিযৱজ্জিতলোকিযলোকুত্তৰচতুক্কজ্ঝানজৱনৱসেন দ্ৱত্তিংস, উপেক্খকা তিহেতুককুসলদ্ৱযতো পৰং তথেৱ পঞ্চমজ্ঝানানি দ্ৱাদস, সুখিতক্ৰিযতো তিহেতুকদ্ৱযতো পৰং কিৰিযজ্ঝানচতুক্কস্স, অগ্গফলচতুক্কস্স চ ৱসেন অট্ঠ, উপেক্খকা তিহেতুকদ্ৱযতো পৰং উপেক্খাসহগতৰূপাৰূপকিৰিযপঞ্চকস্স, অগ্গফলস্স চ ৱসেন ছ অপ্পনা সম্ভোন্তি.

২৪. এত্থাতি ৱীথিসঙ্গহাধিকাৰে.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৱাৰৱীথিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তদাৰম্মণনিযমৱণ্ণনা

২৫. সব্বত্থাপীতি পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰেপি.

২৬. ইট্ঠেতি ইট্ঠমজ্ঝত্তে. অতিইট্ঠাৰম্মণঞ্হি ৱিসুং ৱক্খতি. কুসলৱিপাকানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণতদাৰম্মণানীতি সম্বন্ধো. ইট্ঠমজ্ঝত্তে সন্তীৰণতদাৰম্মণানি উপেক্খাসহগতানেৱাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠে পন সোমনস্সসহগতানেৱা’’তি. ৱিপাকস্স হি কম্মানুভাৱতো পৱত্তমানস্স আদাসে মুখনিমিত্তং ৱিয নিব্বিকপ্পতায পকপ্পেত্ৱা গহণাভাৱতো যথাৰম্মণমেৱ ৱেদনাযোগো হোতি, কুসলাকুসলানং পন অপ্পহীনৱিপল্লাসেসু সন্তানেসু পৱত্তিযা অতিইট্ঠেপি ইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠাকাৰতো, অনিট্ঠেপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাকাৰতো গহণং হোতি. তথা হি অস্সদ্ধাদীনং বুদ্ধাদীসু অতিইট্ঠাৰম্মণেসুপি উপেক্খাজৱনং হোতি, তিত্থিযাদীনঞ্চ দোমনস্সজৱনং, গম্ভীৰপকতিকাদীনঞ্চ পটিক্কূলাৰম্মণে উপেক্খাজৱনং, সুনখাদীনঞ্চ তত্থ সোমনস্সজৱনং, পুৰিমপচ্ছাভাগপ্পৱত্তানি পন ৱিপাকানি যথাৱত্থুকানেৱ. অপিচ অসুচিদস্সনে সুমনাযমানানং সুনখাদীনন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পন অতিইট্ঠানিট্ঠেসু পৱত্তমানানম্পি উপেক্খাসহগতভাৱে কাৰণং হেট্ঠা কথিতমেৱ.

২৭. তত্থাপীতি তদাৰম্মণেসুপি. সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানেতি সহেতুকাহেতুকসুখসহগতকিৰিযপঞ্চকাৱসানে. খীণাসৱানং চিত্তৱিপল্লাসাভাৱেন কিৰিযজৱনানিপি যথাৰম্মণমেৱ পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানে’’ত্যাদি. কেচি পন আচৰিযা ‘‘পট্ঠানে (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা) ‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) কুসলাকুসলানমেৱানন্তৰং তদাৰম্মণং ৱুত্তন্তি নত্থি কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণুপ্পাদো’’তি ৱদন্তি. তত্থ ৱুচ্চতে – যদি অব্যাকতানন্তৰম্পি তদাৰম্মণং ৱুচ্চেয্য. পৰিত্তাৰম্মণে ৱোট্ঠব্বনানন্তৰম্পি তস্স পৱত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণং ন ৱুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. লব্ভমানস্সপি হি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৱচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে লব্ভমানম্পি হদযৱত্থু দেসনাভেদপৰিহাৰত্থং ন ৱুত্তন্তি.

২৮. দোমনস্স…পে… উপেক্খাসহগতানেৱ ভৱন্তি, ন সোমনস্সসহগতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা. তেনেৱ হি পট্ঠানে দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সং, তদনন্তৰঞ্চ দোমনস্সং অনুদ্ধটং. তথা হি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.২.৪৫) সুখদুক্খৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা অত্তনো অত্তনো সমানৱেদনাসম্পযুত্তানং অদুক্খমসুখৱেদনায সম্পযুত্তকানঞ্চ অনন্তৰপচ্চযভাৱেন দ্ৱীসু দ্ৱীসু ৱাৰেসু ৱুত্তা, অদুক্খমসুখৱেদনায সম্পযুত্তকা পন সমানৱেদনাসম্পযুত্তানং, ইতৰৱেদনাদ্ৱযসম্পযুত্তানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযভাৱেন তীসু ৱাৰেসূতি এৱং ৱেদনাত্তিকে সত্তেৱ অনন্তৰপচ্চযৱাৰা ৱুত্তা. যদি চ দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সং, সোমনস্সানন্তৰং ৱা দোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, সুখদুক্খৱেদনাসম্পযুত্তানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তৰপচ্চযৱসেন দ্ৱে ৱাৰে ৱড্ঢেত্ৱা নৱ ৱাৰা ৱত্তব্বা সিযুং, ন পনেৱং ৱুত্তা. তস্মা ন তেসং তদনন্তৰং উপ্পত্তি অত্থি. এত্থ চ ‘‘সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানে’’ত্যাদিনা অযম্পি নিযমো অনুঞ্ঞাতো –

‘‘পৰিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্ৰিযাজৱা;

পঞ্চস্ৱেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথাৰহং.

‘‘পাপাকামসুভা চেৱ, সোপেক্খা চ ক্ৰিযাজৱা;

সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৱেকমনুৰূপতো’’তি.

অযঞ্হি জৱনেন তদাৰম্মণনিযমো অব্যভিচাৰী. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তজৱনতো ঞাণসম্পযুত্ততদাৰম্মণ’’ন্ত্যাদিনযপ্পৱত্তো পন অনেকন্তিকো. যেভুয্যেন হি অকুসলজৱনেসু পৰিচিতস্স কদাচি কুসলজৱনেসু জৱিতেসু, কুসলজৱনেসু ৱা পৰিচিতস্স কদাচি অকুসলজৱনেসু জৱিতেসু অকুসলানন্তৰং পৱত্তপৰিচযেন তিহেতুকজৱনতোপি পৰং অহেতুকতদাৰম্মণং হোতি, তথা কুসলানন্তৰং পৱত্তপৰিচযেন অকুসলজৱনতো পৰং তিহেতুকতদাৰম্মণম্পি, পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মতো পন অঞ্ঞকম্মেন তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তথা চ ৱুত্তং পট্ঠানে ‘‘অহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে অহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে সহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮).

তস্মাতি যস্মা দোমনস্সজৱনাৱসানে উপেক্খাসহগতানেৱ হোন্তি. তস্মা দোমনস্সসহগতজৱনাৱসানে উপেক্খাসহগতসন্তীৰণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘সোমনস্সপটিসন্ধিকস্সা’তি ইমিনাৱ ভৱঙ্গপাতাভাৱো দীপিতোৱ হোতি দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সাভাৱতোতি তং অৱত্ৱা তদাৰম্মণাভাৱমেৱ পৰিকপ্পেন্তো আহ ‘‘যদি তদাৰম্মণসম্ভৱো নত্থী’’তি. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তিত্থিযাদিনো বুদ্ধাদিঅতিইট্ঠাৰম্মণে পি পটিহতচিত্তস্স দোমনস্সজৱনে জৱিতে ৱুত্তনযেন সোমনস্সতদাৰম্মণস্স অতিইট্ঠাৰম্মণে চ উপেক্খাসহগততদাৰম্মণস্স অনুপ্পজ্জনতো, কেনচি ৱা অসপ্পাযেন পৰিহীনলোকিযজ্ঝানং আৰব্ভ ‘‘পণীতধম্মো মে নট্ঠো’’তি ৱিপ্পটিসাৰং জনেন্তস্স দোমনস্সজৱনে সতি অকামাৱচৰাৰম্মণে তদাৰম্মণাভাৱতো যদি তদাৰম্মণস্স উপ্পত্তিসম্ভৱো নত্থীতি অধিপ্পাযো.

পৰিচিতপুব্বন্তি পুব্বে পৰিচিতং, তস্মিং ভৱে যেভুয্যেন গহিতপুব্বং. উপেক্খাসহগতসন্তীৰণং উপ্পজ্জতি নিৰাৱজ্জনম্পি. যথা তং নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স ফলচিত্তন্ত্যধিপ্পাযো. যথাহু –

‘‘নিৰাৱজ্জং কথং চিত্তং, হোতি নেতঞ্হি সম্মতং;

নিযমো ন ৱিনাৱজ্জং, নিৰোধা ফলদস্সনা’’তি.

কেন পন কিচ্চেন ইদং চিত্তং পৱত্ততীতি? তদাৰম্মণকিচ্চেন তাৱ ন পৱত্ততি জৱনাৰম্মণস্স অগ্গহণতো, নাপি সন্তীৰণকিচ্চেন যথাসম্পটিচ্ছিতস্স সন্তীৰণৱসেন অপ্পৱত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, পাৰিসেসতো পন ভৱস্স অঙ্গভাৱতো ভৱঙ্গকিচ্চেনাতি যুত্তং সিযা. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেনপি (ধ. স. অনুটী. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা) হি অযমত্থো দস্সিতোৱ. যং পন পটিসন্ধিভৱঙ্গানং ধম্মতো, আৰম্মণতো চ সমানতং ৱক্খতি, তং যেভুয্যতোতি দট্ঠব্বং. ন হি ইদমেকং ঠানং ৱজ্জেত্ৱা পটিসন্ধিভৱঙ্গানং ৱিসদিসতা অত্থি. তমনন্তৰিত্ৱাতি তং অত্তনো অনন্তৰং অব্যৱহিতং কত্ৱা, তদনন্তৰন্ত্যত্থো.

২৯. কামাৱচৰ…পে… ইচ্ছন্তীতি এত্থ কামাৱচৰজৱনাৱসানেযেৱ তদাৰম্মণং ইচ্ছন্তি কামতণ্হানিদানকম্মনিব্বত্তত্তা. ন হি তং কামতণ্হাহেতুকেন কম্মুনা জনিতং অতংসভাৱস্স ৰূপাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰজৱনস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জতি. কিংকাৰণা? অজনকত্তা, জনকসমানত্তাভাৱতো চ. যথা হি গেহতো বহি নিক্খমিতুকামো বালকো জনকং, তংসদিসং ৱা অঙ্গুলিযং গহেত্ৱা নিক্খমতি, নাঞ্ঞং ৰাজপুৰিসাদিং, এৱং ভৱঙ্গৱিসযতো অঞ্ঞত্থ পৱত্তমানং তদাৰম্মণং জনকং কামাৱচৰকুসলাকুসলং, তংসদিসং ৱা কামাৱচৰকিৰিযজৱনং অনুবন্ধতি, ন পন তস্স ৱিসদিসানি মহগ্গতলোকুত্তৰজৱনানি. তথা কামাৱচৰসত্তানমেৱ তদাৰম্মণং ইচ্ছন্তি, ন ব্ৰহ্মানং তদাৰম্মণূপনিস্সযস্স কামাৱচৰপটিসন্ধিবীজস্সাভাৱতো. তথা কামাৱচৰধম্মেস্ৱেৱ আৰম্মণভূতেসু ইচ্ছন্তি. ন ইতৰেসু অপৰিচিতত্তা. যথা হি সো বালকো জনকং, তংসদিসং ৱা অনুগচ্ছন্তোপি অৰঞ্ঞাদিঅপৰিচিতট্ঠানং গচ্ছন্তং অননুবন্ধিত্ৱা পমুখঙ্গণাদিম্হি পৰিচিতট্ঠানেযেৱ অনুবন্ধতি, এৱমিদম্পি ৰূপাৱচৰাদিঅপৰিচিতাৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তন্তং নানুবন্ধতি. অপিচ কামতণ্হাযত্তকম্মজনিতত্তাপি এতং কামতণ্হাৰম্মণেসু পৰিত্তধম্মেস্ৱেৱ পৱত্ততীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. হোন্তি চেত্থ –

‘‘জনকং তংসমানং ৱা, জৱনং অনুবন্ধতি;

ন তু অঞ্ঞং তদালম্বং, বালদাৰকলীলযা.

‘‘বীজস্সাভাৱতো নত্থি, ব্ৰহ্মানম্পি ইমস্স হি;

পটিসন্ধিমনো বীজং, কামাৱচৰসঞ্ঞিতং.

‘‘ঠানে পৰিচিতেযেৱ, তং ইদং বালকো ৱিয;

অনুযাতীতি নাঞ্ঞত্থ, হোতি তণ্হাৱসেন ৱা’’তি.

ননু চ ‘‘কামাৱচৰপটিসন্ধিবীজাভাৱতো’’তি ৱুত্তং, তথা চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি অভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তিআনুভাৱতো, দ্ৱাৰৱীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.

তদাৰম্মণনিযমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জৱননিযমৱণ্ণনা

৩২. মন্দপ্পৱত্তিযন্তি মৰণাসন্নকালে ৱত্থুদুব্বলতায মন্দীভূতৱেগত্তা মন্দং হুত্ৱা পৱত্তিযং. মৰণকালাদীসূতি আদি-সদ্দেন মুচ্ছাকালং সঙ্গণ্হাতি.

৩৩. ভগৱতো…পে… ৱদন্তীতি ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযকালাদীসু উদকক্খন্ধঅগ্গিক্খন্ধপ্পৱত্তনাদিঅত্থং ৱিসুং ৱিসুং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ঝানধম্মে ৱিসুং ৱিসুং আৱজ্জেন্তস্স আৱজ্জনৱসিতায মত্থকপ্পত্তিযা আৱজ্জনতপ্পৰোৱ চিত্তাভিনীহাৰো হোতীতি যথাৱজ্জিতঝানঙ্গাৰম্মণানি চত্তাৰি, পঞ্চৱা পচ্চৱেক্খণজৱনচিত্তানি পৱত্তন্তীতি ৱদন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৮) অট্ঠকথাচৰিযা. ‘‘ভগৱতো’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং অঞ্ঞেসম্পি ধম্মসেনাপতিআদীনং এৱৰূপে অচ্চাযিককালে অপৰিপুণ্ণজৱনানং পৱত্তনতো. তথা চ ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা ৱসিতা ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযকালে অঞ্ঞেসং ৱা এৱৰূপে কালে’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৮). ‘‘চত্তাৰি পঞ্চ ৱা’’তি চ পনেতং তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযৱসেন গহেতব্বন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন (ৱিসুদ্ধি. মহা. ১.৭৮) ৱুত্তং, তস্মা ভগৱতো চত্তাৰি, অঞ্ঞেসং পঞ্চপীতি যুত্তং ৱিয দিস্সতি.

৩৪. আদিকম্মিকস্সাতি আদিতো কতযোগকম্মস্স. পঠমং নিব্বত্তা অপ্পনা পঠমকপ্পনা. অভিঞ্ঞাজৱনানম্পি ‘‘পঠমকপ্পনাযা’’তি অধিকাৰো সিযাতি আহ ‘‘সব্বদাপী’’তি, পঠমুপ্পত্তিকালে, চিণ্ণৱসীকালে চ পঞ্চাভিঞ্ঞাজৱনানি একৱাৰমেৱ জৱন্তীত্যত্থো.

৩৫. মগ্গাযেৱ উপ্পজ্জনতো মগ্গুপ্পাদা. যথাৰহন্তি পঞ্চমং ৱা চতুত্থং ৱা উপ্পন্নমগ্গানুৰূপং. সত্তজৱনপৰমত্তা হি একাৱজ্জনৱীথিযা চতুত্থং উপ্পন্নমগ্গতো পৰং তীতি ফলচিত্তানি, পঞ্চমং উপ্পন্নমগ্গতো পৰং দ্ৱে ৱা হোন্তি.

৩৬. নিৰোধসমাপত্তিকালেতি নিৰোধস্স পুব্বভাগে. চতুত্থাৰুপ্পজৱনন্তি কুসলকিৰিযানং অঞ্ঞতৰং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৱনং. অনাগামিখীণাসৱাযেৱ নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, ন সোতাপন্নসকদামিনোতি ৱুত্তং ‘‘অনাগামিফলং ৱা অৰহত্তফলং ৱা’’তি. ৱিভত্তিৱিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো ‘‘অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তফলে ৱা’’তি. তেনাহ ‘‘নিৰুদ্ধে’’তি. যথাৰহন্তি তংতংপুগ্গলানুৰূপং.

৩৮. সব্বত্থাপি সমাপত্তিৱীথিযন্তি সকলাযপি ঝানসমাপত্তিৱীথিযং, ফলসমাপত্তিৱীথিযঞ্চ.

৩৯. পৰিত্তানি জৱনানি সত্তক্খত্তুং মতানি উক্কংসকোটিযা. মগ্গাভিঞ্ঞা পন সকিং একৱাৰমেৱ মতা. অৱসেসানি অভিঞ্ঞামগ্গৱজ্জিতানি মহগ্গতলোকুত্তৰজৱনানি বহূনিপি লব্ভন্তি সমাপত্তিৱীথিযং অহোৰত্তম্পি পৱত্তনতো. অপি-সদ্দেন লোকিযজ্ঝানানি পঠমকপ্পনাযং, অন্তিমফলদ্ৱযঞ্চ নিৰোধানন্তৰং একৱাৰং, ফলচিত্তানি মগ্গানন্তৰং দ্ৱত্তিক্খত্তুম্পীতি সম্পিণ্ডেতি.

জৱননিযমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা

৪০. ইদানি দুহেতুকাহেতুকাপাযিকাহেতুকতিহেতুকৱসেন চতুব্বিধানং পুথুজ্জনানং, মগ্গট্ঠফলট্ঠৱসেন অট্ঠৱিধানং অৰিযানন্তি দ্ৱাদসন্নং পুগ্গলানং উপ্পজ্জনকৱীথিচিত্তপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং পঠমং তাৱ তেসং ৱজ্জিতব্বচিত্তানি দস্সেতুমাহ ‘‘দুহেতুকানমহেতুকানঞ্চা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসৱসেন দ্ৱে হেতূ ইমেসন্তি দ্ৱিহেতুকা. তাদিসানং হেতূনং অভাৱতো অহেতুকা. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অপ্পনাজৱনানি ন লব্ভন্তি ৱিপাকাৱৰণসব্ভাৱতো. দ্ৱিহেতুকাহেতুকপটিসন্ধি হি ‘‘ৱিপাকাৱৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অপ্পনাজৱনাভাৱতোযেৱ অৰহত্তং নত্থীতি কিৰিযজৱনানি ন লব্ভন্তি.

৪১. ‘‘সহেতুকং (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাঠতো অহেতুকানম্পি নানাকম্মেন দ্ৱিহেতুকতদাৰম্মণং সম্ভৱতি, দ্ৱিহেতুকানং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. মূলসন্ধিযা পন জড়ভাৱতো উভিন্নম্পি নত্থি তিহেতুকতদাৰম্মণন্তি আহ ‘‘তথা ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকানি চা’’তি. আচৰিযজোতিপালত্থেৰেন পন ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গ’’ন্তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা অহেতুকানম্পি তিহেতুকতদাৰম্মণং ৱত্ৱা ইধ ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকাভাৱৱচনস্স পৰিহাসৱসেন ‘‘সো এৱ পুচ্ছিতব্বো, যো তস্স কত্তা’’তি ৱুত্তং, তং পন পৰিহাসৱসেন ৱুত্তম্পি আচৰিযং পুচ্ছিত্ৱাৱ ৱিজাননত্থং ৱুত্তৱচনং ৱিয ঠিতং. তথা হি আচৰিযেনেৱেত্থ কাৰণং পৰমত্থৱিনিচ্ছযে ৱুত্তং –

‘‘ঞাণপাকা ন ৱত্তন্তি, জড়ত্তা মূলসন্ধিযা’’তি; (পৰম. ৱি. ২৭১);

অপৰে পন ‘‘যথা অহেতুকানং সহেতুকতদাৰম্মণং হোতি, এৱং দ্ৱিহেতুকানং তিহেতুকতদাৰম্মণম্পী’’তি ৱণ্ণেন্তি, তেসং মতানুৰোধেন চ ইধাপি ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকপটিক্খেপো অহেতুকেযেৱ সন্ধাযাতি ৱদন্তি. তত্থ পন পমাণপাঠাভাৱতো আচৰিযেন উভিন্নম্পি সাধাৰণৱসেন ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকাভাৱে কাৰণং ৱত্ৱা সমকমেৱ চিত্তপৰিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা তেসং ৱচনং ৱীমংসিত্ৱা সম্পটিচ্ছিতব্বং. অহেতুকাপেক্খায চেত্থ ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৱচনং, তং পন অত্থতো অনুঞ্ঞাতদ্ৱিহেতুকৱিপাকানং তত্থেৱ সম্ভৱদস্সনপৰং. তেনাহ ‘‘দুগ্গতিযং পনা’’ত্যাদি.

৪৩. তিহেতুকেসূতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসামোহৱসেন তিহেতুকেসু পুথুজ্জাদীসূ নৱৱিধপুগ্গলেসু.

৪৫. দিট্ঠী…পে… সেক্খানন্তি সিক্খায অপৰিপূৰকাৰিতায সিক্খনসীলতায ‘‘সেক্খা’’তি লদ্ধনামানং সোতাপন্নসকদাগামীনং পুগ্গলানং পঠমমগ্গেনেৱ সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং পহীনত্তা তংসহগতজৱনানি চেৱ চ-সদ্দেন আকড্ঢিতানি খীণাসৱাৱেণিকানি কিৰিযজৱনানি চ ন লব্ভন্তি.

৪৬. পটিঘজৱনানি চাতি দোমনস্সজৱনানি চেৱ দিট্ঠিসম্পযুত্তৱিচিকিচ্ছাসহগতকিৰিযজৱনানি চ.

৪৭. লোকুত্তৰ…পে… সমুপ্পজ্জন্তীতি চতুন্নং মগ্গানং একচিত্তক্খণিকভাৱেন পুগ্গলন্তৰেসু অসম্ভৱতো, হেট্ঠিমহেট্ঠিমানঞ্চ উপৰূপৰিসমাপত্তিযা অনধিগতত্তা, উপৰূপৰিপুগ্গলানঞ্চ অসমুগ্ঘাটিতকম্মকিলেসনিৰোধেন পুথুজ্জনেহি ৱিয সোতাপন্নানং সোতাপন্নাদীহি পুগ্গলন্তৰভাৱূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা চ অট্ঠপি লোকুত্তৰজৱনানি যথাসকং মগ্গফলট্ঠানং অৰিযানমেৱ সমুপ্পজ্জন্তি.

৪৮. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং যথাপটিক্খিত্তজৱনানি ৱজ্জেত্ৱা পাৰিসেসতো লব্ভমানজৱনানি সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অসেক্খান’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. তিৱিধসিক্খায পৰিপূৰকাৰিভাৱতো অসেক্খানং খীণাসৱানং তেত্তিংসৱিধকুসলাকুসলস্স, হেট্ঠিমফলত্তযস্স, ৱীথিমুত্তানঞ্চ নৱমহগ্গতৱিপাকানং ৱসেন পঞ্চচত্তালীসৱজ্জিতানি সেসানি তেৱীসতিকআমাৱচৰৱিপাকৱীসতিকিৰিযঅৰহত্তফলৱসেন চতুচত্তালীস ৱীথিচিত্তানি সম্ভৱা যথালাভং কামভৱে ঠিতানং ৱসেন উদ্দিসে.

সেক্খানং অট্ঠাৰসকিৰিযজৱনদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসহগতপঞ্চকঅগ্গফলমহগ্গতৱিপাকৱসেন তেত্তিংস ৱজ্জেত্ৱা তেৱীসতিকামাৱচৰৱিপাকআৱজ্জনদ্ৱযএকৱীসতিকুসলসত্তাকুসলহেট্ঠিমফলত্তযৱসেন ছপ্পঞ্ঞাস ৱীথিচিত্তানি যথাসম্ভৱং উদ্দিসে অৱিসেসতো. ৱিসেসতো পন সোতাপন্নসকদাগামীনং একপঞ্ঞাস, অনাগামীনং একূনপঞ্ঞাস, অৱসেসানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং অট্ঠাৰসকিৰিযজৱনসব্বলোকুত্তৰমহগ্গতৱিপাকৱসেন পঞ্চতিংস ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসানি কামাৱচৰৱিপাকআৱজ্জনদ্ৱযলোকিযকুসলাকুসলৱসেন চতুপঞ্ঞাস ৱীথিচিত্তানি যথাসম্ভৱতো উদ্দিসে অৱিসেসতো. ৱিসেসতো পন তিহেতুকানং চতুপঞ্ঞাসেৱ লব্ভন্তি, দ্ৱিহেতুকাহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকঅপ্পনাজৱনৱজ্জিতানি একচত্তালীস, আপাযিকানং তানেৱ দ্ৱিহেতুকৱিপাকৱজ্জিতানি সত্ততিংস ৱীথিচিত্তানীতি দট্ঠব্বং.

পুগ্গলানং ৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিভেদো পুগ্গলভেদো.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভূমিৱিভাগৱণ্ণনা

৪৯. সব্বানিপি ৱীথিচিত্তানি উপলব্ভন্তি ছন্নং দ্ৱাৰানং, সব্বেসঞ্চ পুগ্গলানং তত্থ সম্ভৱতো. যথাৰহন্তি তংতংভৱানুৰূপং, তংতংপুগ্গলানুৰূপঞ্চ.

৫২. ত্যাদিনা ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি পটিক্খেপো হেস্সতীতি ৰূপাৱচৰভূমিযং পটিঘজৱনতদাৰম্মণানেৱ পটিক্খিত্তানি. সব্বত্থাপীতি কামভৱে, ৰূপভৱে, অৰূপভৱে চ.

৫৪. কামভৱে যথাৰহং ৱীথিমুত্তৱজ্জানি অসীতি ৱীথিচিত্তানি, ৰূপভৱে পটিঘদ্ৱযঅট্ঠতদাৰম্মণঘানাদিৱিঞ্ঞাণছক্কৱীথিমুত্তকৱসেন পঞ্চৱীসতি ৱজ্জেত্ৱা সেসানি আৱজ্জনদ্ৱযনৱঅহেতুকৱিপাকতেপঞ্ঞাসজৱনৱসেন চতুসট্ঠি, অৰূপে ভৱে তেৱীসতিকামাৱচৰৱিপাকপঠমমগ্গপঞ্চদসৰূপাৱচৰপটিঘদ্ৱযআৰুপ্পৱিপাককিৰিযমনোধাতুহসনৱসেন সত্তচত্তালীস ৱজ্জেত্ৱা সেসানি ছব্বীসতি পৰিত্তজৱনঅট্ঠআৰুপ্পজৱনসত্তলোকুত্তৰজৱনমনোদ্ৱাৰাৱজ্জনৱসেন দ্ৱেচত্তালীস চিত্তানি লব্ভৰে উপলব্ভন্তি.

কেচি পন ‘‘ৰূপভৱে অনিট্ঠাৰম্মণাভাৱতো ইধাগতানংযেৱ ব্ৰহ্মানং অকুসলৱিপাকসম্ভৱোতি তানি পৰিহাপেত্ৱা পঞ্চপৰিত্তৱিপাকেহি সদ্ধিং ৰূপভৱে সট্ঠিযেৱ ৱীথিচিত্তানী’’তি ৱদন্তি. ইধ পন তত্থ ঠত্ৱাপি ইমং লোকং পস্সন্তানং অনিট্ঠাৰম্মণস্স অসম্ভৱো ন সক্কা ৱত্তুন্তি তেহি সদ্ধিংযেৱ তত্থ চতুসট্ঠি ৱুত্তানি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ধম্মানুসাৰণিযং ‘‘যদা ব্ৰহ্মানো কামাৱচৰং অনিট্ঠাৰম্মণং আলম্বন্তি, তদা তং সুগতিযম্পি অকুসলৱিপাকচক্খুসোতৱিঞ্ঞাণমনোধাতুসন্তীৰণানং উপ্পত্তি সম্ভৱতী’’তি.

ভূমিৱসেন ৱিভাগো ভূমিৱিভাগো.

ভূমিৱিভাগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৫. যথাসম্ভৱন্তি তংতংদ্ৱাৰেসু, তংতংভৱেসু ৱা সম্ভৱানুৰূপতো. যাৱতাযুকন্তি পটিসন্ধিতো পৰং ভৱনিকন্তিৱসেন পৱত্তমনোদ্ৱাৰিকচিত্তৱীথিতো পট্ঠায চুতিচিত্তাৱসানং, ততো পুব্বে পৱত্তভৱঙ্গাৱসানং ৱা অব্বোচ্ছিন্না অসতি নিৰোধসমাপত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায

ৱীথিপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.