৪. ৱীথিপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১. ইচ্চেৱং যথাৱুত্তনযেন চিত্তুপ্পাদানং চতুন্নং খন্ধানং উত্তৰং ৱেদনাসঙ্গহাদিৱিভাগতো উত্তমং পভেদসঙ্গহং কত্ৱা পুন কামাৱচৰাদীনং তিণ্ণং ভূমীনং, দ্ৱিহেতুকাদিপুগ্গলানঞ্চ ভেদেন লক্খিতং ‘‘ইদং এত্তকেহি পৰং, ইমস্স অনন্তৰং এত্তকানি চিত্তানী’’তি এৱং পুব্বাপৰচিত্তেহি নিযামিতং পটিসন্ধিপৱত্তীসু চিত্তুপ্পাদানং পৱত্তিসঙ্গহং নাম তন্নামকং সঙ্গহং যথাসম্ভৱতো সমাসেন পৱক্খামীতি যোজনা.

২. ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণসঙ্গহা হেট্ঠা কথিতাপি পৰিপুণ্ণং কত্ৱা পৱত্তিসঙ্গহং দস্সেতুং পুন নিক্খিত্তা.

৩. ৱিসযানং দ্ৱাৰেসু, ৱিসযেসু চ চিত্তানং পৱত্তি ৱিসযপ্পৱত্তি.

৪. তত্থাতি তেসু ছসু ছক্কেসু.

ৱীথিছক্কৱণ্ণনা

৬. ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে পৱত্তা ৱীথি চিত্তপৰম্পৰা চক্খুদ্ৱাৰৱীথী’’ত্যাদিনা দ্ৱাৰৱসেন, ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্বন্ধিনী ৱীথি তেন সহ একাৰম্মণএকদ্ৱাৰিকতায সহচৰণভাৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথী’’ত্যাদিনা ৱিঞ্ঞাণৱসেন ৱা ৱীথীনং নাম যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৱাৰৱীথী’’ত্যাদি ৱুত্তং.

ৱীথিছক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱীথিভেদৱণ্ণনা

৭. ‘‘অতিমহন্ত’’ন্ত্যাদীসু একচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৱা আপাথাগতং সোড়সচিত্তক্খণাযুকং অতিমহন্তং নাম. দ্ৱিতিচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৱা পন্নৰসচুদ্দসচিত্তক্খণাযুকং মহন্তং নাম. চতুচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৱ নৱচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৱা তেৰসচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৱ অট্ঠচিত্তক্খণাযুতং পৰিত্তং নাম. দসচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৱ পন্নৰসচিত্তক্খণাতীতং হুত্ৱা সত্তচিত্তক্খণতো পট্ঠায যাৱ দ্ৱিচিত্তক্খণাযুকং অতিপৰিত্তং নাম. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱক্খতি ‘‘একচিত্তক্খণাতীতানী’’ত্যাদি. ৱিভূতং পাকটং. অৱিভূতং অপাকটং.

ৱীথিভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চদ্ৱাৰৱীথিৱণ্ণনা

৮. কথন্তি কেন পকাৰেন অতিমহন্তাদিৱসেন ৱিসযৱৱত্থানন্তি পুচ্ছিত্ৱা চিত্তক্খণৱসেন তং পকাসেতুং ‘‘উপ্পাদঠিতী’’ত্যাদি আৰদ্ধং. উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, অত্তপটিলাভো. ভঞ্জনং ভঙ্গো, সৰূপৱিনাসো. উভিন্নং ৱেমজ্ঝে ভঙ্গাভিমুখপ্পৱত্তি ঠিতি নাম. কেচি পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং পটিসেধেন্তি. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – চিত্তযমকে (ৱিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা; যম. ২.চিত্তযমক.৮১, ১০২) ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমান’’ন্তি এৱমাদিপদানং ৱিভঙ্গে ‘‘ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমানং, উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নঞ্চেৱ উপ্পজ্জমানঞ্চা’’ত্যাদিনা (যম. ২.চিত্তযমক.৮১, ১০২) ভঙ্গুপ্পাদাৱ কথিতা, ন ঠিতিক্খণো. যদি চ চিত্তস্স ঠিতিক্খণোপি অত্থি, ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি ৱত্তব্বং সিযা. অথ মতং ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতীতি (অ. নি. ৩.৪৭) সুত্তন্তপাঠতো ঠিতিক্খণো অত্থী’’তি, তত্থপি একস্মিং ধম্মে অঞ্ঞথত্তস্স অনুপ্পজ্জনতো, পঞ্ঞাণৱচনতো চ পবন্ধঠিতিযেৱ অধিপ্পেতা, ন চ খণঠিতি, ন চ অভিধম্মে লব্ভমানস্স অৱচনে কাৰণং অত্থি, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি অভাৱমেৱ দীপেতীতি. তত্থ ৱুচ্চতে যথেৱ হি একধম্মাধাৰভাৱেপি উপ্পাদভঙ্গানং অঞ্ঞো উপ্পাদক্খণো, অঞ্ঞো ভঙ্গক্খণোতি উপ্পাদাৱত্থায ভিন্না ভঙ্গাৱত্থা ইচ্ছিতা. ইতৰথা হি ‘‘অঞ্ঞোযেৱ ধম্মো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিৰুজ্ঝতী’’তি আপজ্জেয্য, এৱমেৱ উপ্পাদভঙ্গাৱত্থাহি ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৱত্থাপি ইচ্ছিতব্বা, সা ঠিতি নাম. পাড়িযং পন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধতো নযদস্সনৱসেন সা ন ৱুত্তা. অভিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্ততি, যথা ৰূপস্স উপ্পাদো উপচযো সন্ততীতি দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দেসিতো, সুত্তে চ ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি এৱং সঙ্খতধম্মস্সেৱ লক্খণদস্সনত্থং উপ্পাদাদীনং ৱুত্তত্তা ন সক্কা পবন্ধস্স পঞ্ঞত্তিসভাৱস্স অসঙ্খতস্স ঠিতি তত্থ ৱুত্তাতি ৱিঞ্ঞাতুং. উপসগ্গস্স চ ধাত্ৱত্থেযেৱ পৱত্তনতো ‘‘পঞ্ঞাযতী’’তি এতস্স ৱিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. তস্মা ন এত্তাৱতা চিত্তস্স ঠিতিক্খণো পটিবাহিতুং যুত্তোতি সুৱুত্তমেতং ‘‘উপ্পাদঠিতিভঙ্গৱসেনা’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং অট্ঠকথাযম্পি ‘‘একেকস্স উপ্পাদঠিতিভঙ্গৱসেন তযো তযো খণা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা).

৯. অৰূপং লহুপৰিণামং, ৰূপং গৰুপৰিণামং গাহকগাহেতব্বভাৱস্স তংতংখণৱসেন উপ্পজ্জনতোতি আহ ‘‘তানী’’ত্যাদি. তানীতি তাদিসানি. সত্তৰসন্নং চিত্তানং খণানি ৱিয খণানি সত্তৰসচিত্তক্খণানি, তানি চিত্তক্খণানি সত্তৰসাতি ৱা সম্বন্ধো. ৱিসুং ৱিসুং পন একপঞ্ঞাস চিত্তক্খণানি হোন্তি. ৰূপধম্মানন্তি ৱিঞ্ঞত্তিলক্খণৰূপৱজ্জানং ৰূপধম্মানং. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযঞ্হি একচিত্তক্খণাযুকং. তথা হি তং চিত্তানুপৰিৱত্তিধম্মেসু ৱুত্তং. লক্খণৰূপেসু চ জাতি চেৱ অনিচ্চতা চ চিত্তস্স উপ্পাদভঙ্গক্খণেহি সমানাযুকা, জৰতা পন একূনপঞ্ঞাসচিত্তক্খণাযুকা. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱদন্তি –

‘‘তং সত্তৰসচিত্তাযু, ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিলক্খণ’’ন্তি (স. স. ৬০);

কেচি (ৱিভ. মূলটী. ২০) পন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদট্ঠকথাযং ‘এত্তাৱতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৬২৩; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৱচনতো সোড়সচিত্তক্খণানি ৰূপধম্মানমাযূ. উপ্পজ্জমানমেৱ হি ৰূপং ভৱঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতী’’তি ৱদন্তি, তযিদমসাৰং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজৰূপং ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠাৰসমস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতী’’ত্যাদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) অট্ঠকথাযমেৱ সত্তৰসচিত্তক্খণস্স আগতত্তা. যত্থ পন সোড়সচিত্তক্খণানেৱ পঞ্ঞাযন্তি, তত্থ চিত্তপ্পৱত্তিযা পচ্চযভাৱযোগ্যক্খণৱসেন নযো নীতো. হেট্ঠিমকোটিযা হি একচিত্তক্খণম্পি অতিক্কন্তস্সেৱ ৰূপস্স আপাথাগমনসামত্থিযন্তি অলমতিৱিত্থাৰেন.

১০. একচিত্তস্স খণং ৱিয খণং একচিত্তক্খণং, তং অতীতং এতেসং, এতানি ৱা তং অতীতানীতি একচিত্তক্খণাতীতানি. আপাথমাগচ্ছন্তীতি ৰূপসদ্দাৰম্মণানি সকসকট্ঠানে ঠত্ৱাৱ গোচৰভাৱং গচ্ছন্তীতি আভোগানুৰূপং অনেককলাপগতানি আপাথং আগচ্ছন্তি, সেসানি পন ঘানাদিনিস্সযেসু অল্লীনানেৱ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণানীতি একেককলাপগতানিপি. একেককলাপগতাপি হি পসাদা ৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱং গচ্ছন্তি, তে পন ভৱঙ্গচলনস্স অনন্তৰপচ্চযভূতেন ভৱঙ্গেন সদ্ধিং উপ্পন্না. ‘‘আৱজ্জনেন সদ্ধিং উপ্পন্না’’তি অপৰে.

দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গে চলিতেতি ৱিসদিসৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱসঙ্খাতভৱঙ্গচলনৱসেন পুৰিমগ্গহিতাৰম্মণস্মিংযেৱ দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গে পৱত্তে. পঞ্চসু হি পসাদেসু যোগ্যদেসাৱত্থানৱসেন আৰম্মণে ঘট্টিতে পসাদঘট্টনানুভাৱেন ভৱঙ্গসন্ততি ৱোচ্ছিজ্জমানা সহসা অনোচ্ছিজ্জিত্ৱা যথা ৱেগেন ধাৱন্তো ঠাতুকামোপি পুৰিসো একদ্ৱিপদৱাৰে অতিক্কমিত্ৱাৱ তিট্ঠতি, এৱং দ্ৱিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱাৱ ওচ্ছিজ্জতি. তত্থ পঠমচিত্তং ভৱঙ্গসন্ততিং চালেন্তং ৱিয উপ্পজ্জতীতি ভৱঙ্গচলনং, দুতিযং তস্স ওচ্ছিজ্জনাকাৰেন উপ্পজ্জনতো ভৱঙ্গুপচ্ছেদোতি ৱোহৰন্তি. ইধ পন অৱিসেসেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গে চলিতে’’তি.

ননু চ ৰূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সিতস্সেৱ চলনং যুত্তং, কথং পন হদযৱত্থুনিস্সিতস্স ভৱঙ্গস্সাতি? সন্ততিৱসেন একাবদ্ধত্তা. যথা হি ভেৰিযা একস্মিং তলে ঠিতসক্খৰায মক্খিকায নিসিন্নায অপৰস্মিং তলে দণ্ডাদিনা পহটে অনুক্কমেন ভেৰিচম্মৱৰত্তাদীনং চলনেন সক্খৰায চলিতায মক্খিকায উপ্পতিত্ৱা গমনং হোতি, এৱমেৱ ৰূপাদিনা পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তংসম্বন্ধানং সেসৰূপানম্পি চলনেন হদযৱত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৱঙ্গস্স চলনাকাৰেন পৱত্তি হোতি. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘ঘট্টিতে অঞ্ঞৱত্থুম্হি, অঞ্ঞনিস্সিতকম্পনং;

একাবদ্ধেন হোতীতি, সক্খৰোপমযা ৱদে’’তি. (স. স. ১৭৬);

ভৱঙ্গসোতন্তি ভৱঙ্গপ্পৱাহং. আৱজ্জন্তন্তি ‘‘কিং নামেত’’ন্তি ৱদন্তং ৱিয আভোগং কুৰুমানং. পস্সন্তন্তি পচ্চক্খতো পেক্খন্তং. ননু চ ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা’’তি (দী. নি. ১.২১৩; অ. নি. ৩.৬২; ৱিভ. ৫১৭) ৱচনতো চক্খুন্দ্ৰিযমেৱ দস্সনকিচ্চং সাদেতি, ন ৱিঞ্ঞাণন্তি? নযিদমেৱং, ৰূপস্স অন্ধভাৱেন ৰূপদস্সনে অসমত্থভাৱতো. যদি চ তং ৰূপং পস্সতি, তথা সতি অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোপি ৰূপদস্সনপ্পসঙ্গো সিযা. যদি এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স তং কিচ্চং সাধেতি, ৱিঞ্ঞাণস্স অপ্পটিবন্ধত্তা অন্তৰিতৰূপস্সপি দস্সনং সিযা. হোতু অন্তৰিতস্সপি দস্সনং, যস্স ফলিকাদিতিৰোহিতস্স আলোকপটিবন্ধো নত্থি, যস্স পন কুট্টাদিঅন্তৰিতস্স অলোকপটিবন্ধো অত্থি. তত্থ পচ্চযাভাৱতো ৱিঞ্ঞাণং নুপ্পজ্জতীতি ন তস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণেন গহণং হোতি. ‘‘চক্খুনা’’তি পনেত্থ তেন দ্ৱাৰেন কৰণভূতেনাতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা নিস্সিতকিৰিযা নিস্সযপ্পটিবদ্ধা ৱুত্তা যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি.

সম্পটিচ্ছন্তন্তি তমেৱ ৰূপং পটিগ্গণ্হন্তং ৱিয. সন্তীৰযমানন্তি তমেৱ ৰূপং ৱীমংসন্তং ৱিয. ৱৱত্থপেন্তন্তি তমেৱ ৰূপং সুট্ঠু সল্লক্খেন্তং ৱিয. যোনিসোমনসিকাৰাদিৱসেন লদ্ধো পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধপচ্চযং. যং কিঞ্চি জৱনন্তি সম্বন্ধো. মুচ্ছামৰণাসন্নকালেসু চ ছপ্পঞ্চপি জৱনানি পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘যেভুয্যেনা’’তি. জৱনানুবন্ধানীতি পটিসোতগামিনাৱং নদীসোতো ৱিয কিঞ্চি কালং জৱনং অনুগতানি. তস্স জৱনস্স আৰম্মণং আৰম্মণমেতেসন্তি তদাৰম্মণানি ‘‘ব্ৰহ্মস্সৰো’’ত্যাদীসু ৱিয মজ্ঝেপদলোপৱসেন, তদাৰম্মণানি চ তানি পাকানি চাতি তদাৰম্মণপাকানি. যথাৰহন্তি আৰম্মণজৱনসত্তানুৰূপং. তথা পৱত্তিং পন সযমেৱ পকাসযিস্সতি, ভৱঙ্গপাতোতি ৱীথিচিত্তৱসেন অপ্পৱত্তিত্ৱা চিত্তস্স ভৱঙ্গপাতো ৱিয, ভৱঙ্গৱসেন উপ্পত্তীতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ ৱীথিচিত্তপ্পৱত্তিযা সুখগ্গহণত্থং অম্বোপমাদিকং আহৰন্তি, তত্ৰিদং অম্বোপমামত্তং (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) – একো কিৰ পুৰিসো ফলিতম্বৰুক্খমূলে সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিদ্দাযন্তো আসন্নে পতিতস্স একস্স অম্বফলস্স সদ্দেন পবুজ্ঝিত্ৱা সীসতো ৱত্থং অপনেত্ৱা চক্খুং উম্মীলেত্ৱা দিস্ৱা চ তং গহেত্ৱা মদ্দিত্ৱা উপসিঙ্ঘিত্ৱা পক্কভাৱং ঞত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা মুখগতং সহ সেম্হেন অজ্ঝোহৰিত্ৱা পুন তত্থেৱ নিদ্দাযতি. তত্থ পুৰিসস্স নিদ্দাযনকালো ৱিয ভৱঙ্গকালো, ফলস্স পতিতকালো ৱিয আৰম্মণস্স পসাদঘট্টনকালো, তস্স সদ্দেন পবুদ্ধকালো ৱিয আৱজ্জনকালো, উম্মীলেত্ৱা ওলোকিতকালো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিকালো, গহিতকালো ৱিয সম্পটিচ্ছনকালো, মদ্দনকালো ৱিয সন্তীৰণকালো, উপসিঙ্ঘনকালো ৱিয ৱোট্ঠব্বনকালো, পৰিভোগকালো ৱিয জৱনকালো, মুখগতং সহ সেম্হেন অজ্ঝোহৰণকালো ৱিয তদাৰম্মণকালো, পুন নিদ্দাযনকালো ৱিয পুন ভৱঙ্গকালো.

ইমায চ উপমায কিং দীপিতং হোতি? আৰম্মণস্স পসাদঘট্টনমেৱ কিচ্চং, আৱজ্জনস্স ৱিসযাভুজনমেৱ, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দস্সনমত্তমেৱ, সম্পটিচ্ছনাদীনঞ্চ পটিগ্গণ্হনাদিমত্তমেৱ, জৱনস্সেৱ পন আৰম্মণৰসানুভৱনং, তদাৰম্মণস্স চ তেন অনুভূতস্সেৱ অনুভৱনন্তি এৱং কিচ্চৱসেন ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণতা দীপিতা হোতি. এৱং পৱত্তমানং পন চিত্তং ‘‘আৱজ্জনং নাম হুত্ৱা ভৱঙ্গানন্তৰং হোতি, ত্ৱং দস্সনাদীসু অঞ্ঞতৰং হুত্ৱা আৱজ্জনানন্তৰ’’ন্ত্যাদিনা নিযুঞ্জকে কাৰকে অসতিপি উতুবীজনিযামাদি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) ৱিয চিত্তনিযামৱসেনেৱ পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বং.

১১. এত্তাৱতা সত্তৰস চিত্তক্খণানি পৰিপূৰেন্তীতি সম্বন্ধো.

১২. অপ্পহোন্তাতীতকন্তি অপ্পহোন্তং হুত্ৱা অতীতং. নত্থি তদাৰম্মণুপ্পাদোতি চুদ্দসচিত্তক্খণাযুকে তাৱ আৰম্মণস্স নিৰুদ্ধত্তাৱ তদাৰম্মণং নুপ্পজ্জতি. ন হি একৱীথিযং কেসুচি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণেসু কানিচি অতীতাৰম্মণানি হোন্তি. পন্নৰসচিত্তক্খণাযুকেসুপি জৱনুপ্পত্তিতো পৰং একমেৱ চিত্তক্খণং অৱসিট্ঠন্তি দ্ৱিক্খত্তুং তদাৰম্মণুপ্পত্তিযা অপ্পহোনকভাৱতো নত্থি দুতিযতদাৰম্মণস্স উপ্পত্তীতি পঠমম্পি নুপ্পজ্জতি. দ্ৱিক্খত্তুমেৱ হি তদাৰম্মণুপ্পত্তি পাড়িযং নিযমিতা চিত্তপ্পৱত্তিগণনাযং সব্বৱাৰেসু ‘‘তদাৰম্মণানি দ্ৱে’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) দ্ৱিন্নমেৱ চিত্তৱাৰানং আগতত্তা. যং পন পৰমত্থৱিনিচ্ছযে ৱুত্তং –

‘‘সকিং দ্ৱে ৱা তদালম্বং, সকিমাৱজ্জনাদযো’’তি (পৰম. ৱি. ১১৬), তং মজ্ঝিমভাণকমতানুসাৰেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যস্মা পন মজ্ঝিমভাণকানং ৱাদো হেট্ঠা ৱুত্তপাড়িযা অসংসন্দনতো সম্মোহৱিনোদনীযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) পটিক্খিত্তোৱ, তস্মা আচৰিযেনপি অত্তনা অনধিপ্পেতত্তাযেৱ ইধ চেৱ নামৰূপপৰিচ্ছেদে চ সকিং তদাৰম্মণুপ্পত্তি ন ৱুত্তা.

১৩. ৱোট্ঠব্বনুপ্পাদতো পৰং ছচিত্তক্খণাৱসিট্ঠাযুকম্পি আৰম্মণং অপ্পাযুকভাৱেন পৰিদুব্বলত্তা জৱনুপ্পত্তিযা পচ্চযো ন হোতি. জৱনঞ্হি উপ্পজ্জমানং নিযমেন সত্তচিত্তক্খণাযুকেযেৱ উপ্পজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘জৱনম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৱা’’তি. হেতুম্হি চাযং ত্ৱাপচ্চযো, জৱনস্সপি অনুপ্পত্তিযাতি অত্থো. ইতৰথা হি অপৰকালকিৰিযায সমানকত্তুকতা ন লব্ভতীতি. দ্ৱত্তিক্খত্তুন্তি দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা. কেচি পন ‘‘তিক্খত্তু’ন্তি ইদং ৱচনসিলিট্ঠতামত্তপ্পযোজন’’ন্তি ৱদন্তি, তং পন তেসং অভিনিৱেসমত্তং. ন হি ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং ৱোট্ঠব্বনমেৱ পৰিৱত্ততী’’তি ৱুত্তেপি ৱচনস্স অসিলিট্ঠভাৱো অত্থি, ন চ তিক্খত্তুং পৱত্তিযা বাধকং কিঞ্চি ৱচনং অট্ঠকথাদীসু অত্থি. এৱঞ্চ কত্ৱা তত্থ তত্থ সীহড়সংৱণ্ণনাকাৰাপি ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং ৱা তিক্খত্তুং ৱা’’ইচ্চেৱ ৱণ্ণেন্তি. ৱোট্ঠব্বনমেৱ পৰিৱত্ততীতি ৱোট্ঠব্বনমেৱ পুনপ্পুনং উপ্পজ্জতি. তং পন অপ্পত্ৱা অন্তৰা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু ঠত্ৱা চিত্তপ্পৱত্তিযা নিৱত্তনং নত্থি.

আনন্দাচৰিযো পনেত্থ (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা) ‘‘আৱজ্জনা কুসলাকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) আৱজ্জনায কুসলাকুসলানং অনন্তৰপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনানঞ্চ অত্থন্তৰাভাৱতো সতি উপ্পত্তিযং ৱোট্ঠব্বনং কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযজৱনানং একন্ততো অনন্তৰপচ্চযভাৱেনেৱ পৱত্তেয্য, নো অঞ্ঞথাতি মুচ্ছাকালাদীসু মন্দীভূতৱেগতায জৱনপাৰিপূৰিযা পৰিত্তাৰম্মণং নিযমিতব্বং, ন ৱোট্ঠব্বনস্স দ্ৱত্তিক্খত্তুং পৱত্তিযাতি দীপেতি. কিঞ্চাপি এৱং দীপেতি, তিহেতুকৱিপাকানি পন অনন্তৰপচ্চযভাৱেন ৱুত্তানেৱ. খীণাসৱানং চুতিৱসেন পৱত্তানি ন কস্সচি অনন্তৰপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তীতি তানি ৱিয ৱোট্ঠব্বনম্পি পচ্চযৱেকল্লতো কুসলাকুসলাদীনং অনন্তৰপচ্চযো ন হোতীতি ন ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা অট্ঠকথাসু আগতনযেনেৱেত্থ পৰিত্তাৰম্মণং নিযমিতন্তি.

১৪. নত্থি ৱীথিচিত্তুপ্পাদো উপৰিমকোটিযা সত্তচিত্তক্খণাযুকস্সপি দ্ৱত্তিক্খত্তুং ৱোট্ঠব্বনুপ্পত্তিযা অপ্পহোনকভাৱতো ৱীথিচিত্তানং উপ্পাদো নত্থি, ভৱঙ্গপাতোৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. ভৱঙ্গচলনমেৱাতি অৱধাৰণফলং দস্সেতুং ‘‘নত্থি ৱীথিচিত্তুপ্পাদো’’তি ৱুত্তং. অপৰে পন ‘‘নত্থি ভৱঙ্গুপচ্ছেদো’’তি অৱধাৰণফলং দস্সেন্তি, তং পন ৱীথিচিত্তুপ্পাদাভাৱৱচনেনেৱ সিদ্ধং. সতি হি ৱীথিচিত্তুপ্পাদে ভৱঙ্গং উপচ্ছিজ্জতি. ভৱঙ্গুপচ্ছেদনামেন পন হেট্ঠাপি ৱিসুং অৱুত্তত্তা ইধ অৱিসেসেন ৱুত্তং.

১৫. সব্বসো ৱীথিচিত্তুপ্পত্তিযা অভাৱতো পচ্ছিমৱাৰোৱিধমোঘৱাৰৱসেন ৱুত্তো, অঞ্ঞত্থ (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) পন দুতিযততিযৱাৰাপি তদাৰম্মণজৱনেহি সুঞ্ঞত্তা ‘‘মোঘৱাৰা’’তি ৱুত্তা. আৰম্মণভূতাতি ৱিসযভূতা, পচ্চযভূতা চ. পচ্চযোপি হি ‘‘আৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘ন লচ্ছতি মাৰো ওতাৰং, ন লচ্ছতি মাৰো আৰম্মণ’’ন্ত্যাদীসু (দী. নি. ৩.৮০) ৱিয. তেনেৱেত্থ মোঘৱাৰস্সপি আৰম্মণভূতা ৱিসযপ্পৱত্তীতি সিদ্ধং. অতিপৰিত্তাৰম্মণঞ্হি মোঘৱাৰপঞ্ঞাপনস্স পচ্চযো হোতি. ইতৰথা হি ভৱঙ্গচলনস্স সকসকগোচৰেযেৱ পৱত্তনতো পচ্ছিমৱাৰস্স অতিপৰিত্তাৰম্মণে পৱত্তি নত্থীতি ‘‘চতুন্নং ৱাৰানং আৰম্মণভূতা’’তি ৱচনং দুৰুপপাদনং সিযাতি.

১৬. পঞ্চদ্ৱাৰে যথাৰহং তংতংদ্ৱাৰানুৰূপং, তংতংপচ্চযানুৰূপং, তংতংআৰম্মণাদিঅনুৰূপঞ্চ উপ্পজ্জমানানি ৱীথিচিত্তানি আৱজ্জনদস্সনাদিসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণৱসেন অৱিসেসতো সত্তেৱ হোন্তি. চিত্তুপ্পাদা চিত্তানং ৱিসুং ৱিসুং উপ্পত্তিৱসেন উপ্পজ্জমানচিত্তানিযেৱ ৱা চতুদ্দস আৱজ্জনাদিপঞ্চকসত্তজৱনতদাৰম্মণদ্ৱযৱসেন. ৱিত্থাৰা পন চতুপঞ্ঞাস সব্বেসমেৱ কামাৱচৰানং যথাসম্ভৱং তত্থ উপ্পজ্জনতো,

এত্থাতি ৱিসযপ্পৱত্তিসঙ্গহে.

পঞ্চদ্ৱাৰৱীথিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৱাৰৱীথি

পৰিত্তজৱনৱাৰৱণ্ণনা

১৭. মনোদ্ৱাৰিকচিত্তানং অতীতানাগতম্পি আৰম্মণং হোতীতি তেসং অতিমহন্তাদিৱসেন ৱিসযৱৱত্থানং কাতুং ন সক্কাতি ৱিভূতাৱিভূতৱসেনেৱেতং নিযমেতুং ‘‘যদি ৱিভূতমাৰম্মণ’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং.

১৯. এত্থাতি মনোদ্ৱাৰে. একচত্তালীস পঞ্চদ্ৱাৰাৱেণিকানং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণমনোধাতুত্তযৱসেন তেৰসচিত্তানং তত্থ অপ্পৱত্তনতো.

পৰিত্তজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা

২০. ৱিভূতাৱিভূতভেদো নত্থি আৰম্মণস্স ৱিভূতকালেযেৱ অপ্পনাসম্ভৱতো.

২১. তত্থ হি ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তৰজৱনেসু যং কিঞ্চি জৱনং অপ্পনাৱীথিমোতৰতীতি সম্বন্ধো. পৰিকম্মোপচাৰানুলোমগোত্ৰভুনামেন যথাক্কমং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্দেতি যোজনা. পঠমচিত্তঞ্হি অপ্পনায পৰিকম্মত্তা পটিসঙ্খাৰকভূতত্তা পৰিকম্মং. দুতিযং সমীপচাৰিত্তা উপচাৰং. নাচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূৰপ্পৱত্তি সমীপচাৰী নাম হোতি, অপ্পনং উপেচ্চ চৰতীতি ৱা উপচাৰং. ততিযং পুব্বভাগে পৰিকম্মানং, উপৰিঅপ্পনায চ অনুকূলত্তা অনুলোমং. চতুত্থং পৰিত্তগোত্তস্স, পুথুজ্জনগোত্তস্স চ অভিভৱনতো, মহগ্গতগোত্তস্স, লোকুত্তৰগোত্তস্স চ ভাৱনতো ৱড্ঢনতো গোত্ৰভু, ইমানি চত্তাৰি নামানি চতুক্খত্তুং পৱত্তিযং অনৱসেসতো লব্ভন্তি, তিক্খত্তুং পৱত্তিযং পন উপচাৰানুলোমগোত্ৰভুনামেনেৱ লব্ভন্তি. অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৮০৪) পন পুৰিমানং তিণ্ণং, দ্ৱিন্নং ৱা অৱিসেসেনপি পৰিকম্মাদিনামং ৱুত্তং, চতুক্খত্তুং, তিক্খত্তুমেৱ ৱা পঞ্চমং, চতুত্থং ৱা উপ্পজ্জিতব্বঅপ্পনানুৰূপতোতি অধিপ্পাযো. পৰিকম্মাদিনামানং অনৱসেসতো লব্ভমানৱাৰদস্সনত্থং ‘‘চতুক্খত্তু’’ন্তি আদিতো ৱুত্তং, গণনপটিপাটিৱসেন পন ‘‘পঞ্চমং ৱা’’তি ওসানে ৱুত্তং.

যথাৰহন্তি খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞানুৰূপং. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি তিক্খত্তুং পৱত্তকামাৱচৰজৱনানন্তৰং চতুত্থং অপ্পনাচিত্তমুপ্পজ্জতি. দন্ধাভিঞ্ঞস্স চতুক্খত্তুং পৱত্তজৱনানন্তৰং পঞ্চমং অপ্পনা উপ্পজ্জতি, যস্মা পন অলদ্ধাসেৱনং অনুলোমং গোত্ৰভুং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, লদ্ধাসেৱনম্পি চ ছট্ঠং সত্তমং ভৱঙ্গস্স আসন্নভাৱেন পপাতাসন্নপুৰিসো ৱিয অপ্পনাৱসেন পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, তস্মা চতুত্থতো ওৰং, পঞ্চমতো পৰং ৱা অপ্পনা ন হোতীতি দট্ঠব্বং. যথাভিনীহাৰৱসেনাতি ৰূপাৰূপলোকুত্তৰমগ্গফলানুৰূপসমথৱিপস্সনাভাৱনাচিত্তাভিনীহৰণানুৰূপতো, অপ্পনায ৱীথি অপ্পনাৱীথি. ‘‘ততো পৰং ভৱঙ্গপাতোৱ হোতী’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে চতুত্থং, পঞ্চমং ৱা ওতিণ্ণঅপ্পনাতো পৰং ভৱঙ্গপাতোৱ হোতি, ন মগ্গানন্তৰং ফলচিত্তং, সমাপত্তিৱীথিযঞ্চ ঝানফলচিত্তানি পুনপ্পুনন্তি গণ্হেয্যুন্তি পুন ‘‘অপ্পনাৱসানে’’তি ৱুত্তং. নিকাযন্তৰিযা কিৰ লোকিযপ্পনাসু পঠমকপ্পনাতো পৰং সত্তমজৱনপূৰণত্থং দ্ৱত্তিক্খত্তুং কামাৱচৰজৱনানম্পি পৱত্তিং ৱণ্ণেন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং ‘‘ভৱঙ্গপাতোৱা’’তি সাৱধাৰণং ৱুত্তং.

২২. তত্থাতি তেসু অট্ঠঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰজৱনেসু, তেসু চ ছব্বীসতিমহগ্গতলোকুত্তৰজৱনেসু. তত্থাতি ৱা তস্মিং অপ্পনাৱাৰে. সোমনস্সসহগতজৱনানন্তৰন্তি সোমনস্সসহগতানং চতুন্নং কুসলকিৰিযজৱনানং অনন্তৰং. সোমনস্সসহগতাৱাতি চতুক্কজ্ঝানস্স, সুক্খৱিপস্সকাদীনং মগ্গফলস্স চ ৱসেন সোমনস্সসহগতাৱ, ন পন উপেক্খাসহগতা ভিন্নৱেদনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসেৱনপচ্চযভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা. পাটিকঙ্খিতব্বাতি পসংসিতব্বা, ইচ্ছিতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাপীতি তস্মিং একৱেদনজৱনৱাৰেপি. কুসলজৱনানন্তৰন্তি চতুব্বিধঞাণসম্পযুত্তকুসলজৱনানন্তৰং কুসলজৱনমপ্পেতি, ন কিৰিযজৱনং ভিন্নসন্তানে নিব্বত্তনতো. হেট্ঠিমঞ্চ ফলত্তযমপ্পেতি সমাপত্তিৱীথিযন্ত্যধিপ্পাযো.

২৩. সুখপুঞ্ঞম্হা সোমনস্সসহগততিহেতুককুসলদ্ৱযতো পৰং অগ্গফলৱিপাককিৰিযৱজ্জিতলোকিযলোকুত্তৰচতুক্কজ্ঝানজৱনৱসেন দ্ৱত্তিংস, উপেক্খকা তিহেতুককুসলদ্ৱযতো পৰং তথেৱ পঞ্চমজ্ঝানানি দ্ৱাদস, সুখিতক্ৰিযতো তিহেতুকদ্ৱযতো পৰং কিৰিযজ্ঝানচতুক্কস্স, অগ্গফলচতুক্কস্স চ ৱসেন অট্ঠ, উপেক্খকা তিহেতুকদ্ৱযতো পৰং উপেক্খাসহগতৰূপাৰূপকিৰিযপঞ্চকস্স, অগ্গফলস্স চ ৱসেন ছ অপ্পনা সম্ভোন্তি.

২৪. এত্থাতি ৱীথিসঙ্গহাধিকাৰে.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মনোদ্ৱাৰৱীথিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অপ্পনাজৱনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তদাৰম্মণনিযমৱণ্ণনা

২৫. সব্বত্থাপীতি পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰেপি.

২৬. ইট্ঠেতি ইট্ঠমজ্ঝত্তে. অতিইট্ঠাৰম্মণঞ্হি ৱিসুং ৱক্খতি. কুসলৱিপাকানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণতদাৰম্মণানীতি সম্বন্ধো. ইট্ঠমজ্ঝত্তে সন্তীৰণতদাৰম্মণানি উপেক্খাসহগতানেৱাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠে পন সোমনস্সসহগতানেৱা’’তি. ৱিপাকস্স হি কম্মানুভাৱতো পৱত্তমানস্স আদাসে মুখনিমিত্তং ৱিয নিব্বিকপ্পতায পকপ্পেত্ৱা গহণাভাৱতো যথাৰম্মণমেৱ ৱেদনাযোগো হোতি, কুসলাকুসলানং পন অপ্পহীনৱিপল্লাসেসু সন্তানেসু পৱত্তিযা অতিইট্ঠেপি ইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠাকাৰতো, অনিট্ঠেপি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাকাৰতো গহণং হোতি. তথা হি অস্সদ্ধাদীনং বুদ্ধাদীসু অতিইট্ঠাৰম্মণেসুপি উপেক্খাজৱনং হোতি, তিত্থিযাদীনঞ্চ দোমনস্সজৱনং, গম্ভীৰপকতিকাদীনঞ্চ পটিক্কূলাৰম্মণে উপেক্খাজৱনং, সুনখাদীনঞ্চ তত্থ সোমনস্সজৱনং, পুৰিমপচ্ছাভাগপ্পৱত্তানি পন ৱিপাকানি যথাৱত্থুকানেৱ. অপিচ অসুচিদস্সনে সুমনাযমানানং সুনখাদীনন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পন অতিইট্ঠানিট্ঠেসু পৱত্তমানানম্পি উপেক্খাসহগতভাৱে কাৰণং হেট্ঠা কথিতমেৱ.

২৭. তত্থাপীতি তদাৰম্মণেসুপি. সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানেতি সহেতুকাহেতুকসুখসহগতকিৰিযপঞ্চকাৱসানে. খীণাসৱানং চিত্তৱিপল্লাসাভাৱেন কিৰিযজৱনানিপি যথাৰম্মণমেৱ পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানে’’ত্যাদি. কেচি পন আচৰিযা ‘‘পট্ঠানে (ধ. স. মূলটী. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা) ‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) কুসলাকুসলানমেৱানন্তৰং তদাৰম্মণং ৱুত্তন্তি নত্থি কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণুপ্পাদো’’তি ৱদন্তি. তত্থ ৱুচ্চতে – যদি অব্যাকতানন্তৰম্পি তদাৰম্মণং ৱুচ্চেয্য. পৰিত্তাৰম্মণে ৱোট্ঠব্বনানন্তৰম্পি তস্স পৱত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণং ন ৱুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. লব্ভমানস্সপি হি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৱচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে লব্ভমানম্পি হদযৱত্থু দেসনাভেদপৰিহাৰত্থং ন ৱুত্তন্তি.

২৮. দোমনস্স…পে… উপেক্খাসহগতানেৱ ভৱন্তি, ন সোমনস্সসহগতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা. তেনেৱ হি পট্ঠানে দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সং, তদনন্তৰঞ্চ দোমনস্সং অনুদ্ধটং. তথা হি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.২.৪৫) সুখদুক্খৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা অত্তনো অত্তনো সমানৱেদনাসম্পযুত্তানং অদুক্খমসুখৱেদনায সম্পযুত্তকানঞ্চ অনন্তৰপচ্চযভাৱেন দ্ৱীসু দ্ৱীসু ৱাৰেসু ৱুত্তা, অদুক্খমসুখৱেদনায সম্পযুত্তকা পন সমানৱেদনাসম্পযুত্তানং, ইতৰৱেদনাদ্ৱযসম্পযুত্তানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযভাৱেন তীসু ৱাৰেসূতি এৱং ৱেদনাত্তিকে সত্তেৱ অনন্তৰপচ্চযৱাৰা ৱুত্তা. যদি চ দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সং, সোমনস্সানন্তৰং ৱা দোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, সুখদুক্খৱেদনাসম্পযুত্তানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তৰপচ্চযৱসেন দ্ৱে ৱাৰে ৱড্ঢেত্ৱা নৱ ৱাৰা ৱত্তব্বা সিযুং, ন পনেৱং ৱুত্তা. তস্মা ন তেসং তদনন্তৰং উপ্পত্তি অত্থি. এত্থ চ ‘‘সোমনস্সসহগতকিৰিযজৱনাৱসানে’’ত্যাদিনা অযম্পি নিযমো অনুঞ্ঞাতো –

‘‘পৰিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্ৰিযাজৱা;

পঞ্চস্ৱেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথাৰহং.

‘‘পাপাকামসুভা চেৱ, সোপেক্খা চ ক্ৰিযাজৱা;

সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৱেকমনুৰূপতো’’তি.

অযঞ্হি জৱনেন তদাৰম্মণনিযমো অব্যভিচাৰী. ‘‘ঞাণসম্পযুত্তজৱনতো ঞাণসম্পযুত্ততদাৰম্মণ’’ন্ত্যাদিনযপ্পৱত্তো পন অনেকন্তিকো. যেভুয্যেন হি অকুসলজৱনেসু পৰিচিতস্স কদাচি কুসলজৱনেসু জৱিতেসু, কুসলজৱনেসু ৱা পৰিচিতস্স কদাচি অকুসলজৱনেসু জৱিতেসু অকুসলানন্তৰং পৱত্তপৰিচযেন তিহেতুকজৱনতোপি পৰং অহেতুকতদাৰম্মণং হোতি, তথা কুসলানন্তৰং পৱত্তপৰিচযেন অকুসলজৱনতো পৰং তিহেতুকতদাৰম্মণম্পি, পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মতো পন অঞ্ঞকম্মেন তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তথা চ ৱুত্তং পট্ঠানে ‘‘অহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে অহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে সহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮).

তস্মাতি যস্মা দোমনস্সজৱনাৱসানে উপেক্খাসহগতানেৱ হোন্তি. তস্মা দোমনস্সসহগতজৱনাৱসানে উপেক্খাসহগতসন্তীৰণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘সোমনস্সপটিসন্ধিকস্সা’তি ইমিনাৱ ভৱঙ্গপাতাভাৱো দীপিতোৱ হোতি দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সাভাৱতোতি তং অৱত্ৱা তদাৰম্মণাভাৱমেৱ পৰিকপ্পেন্তো আহ ‘‘যদি তদাৰম্মণসম্ভৱো নত্থী’’তি. সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তিত্থিযাদিনো বুদ্ধাদিঅতিইট্ঠাৰম্মণে পি পটিহতচিত্তস্স দোমনস্সজৱনে জৱিতে ৱুত্তনযেন সোমনস্সতদাৰম্মণস্স অতিইট্ঠাৰম্মণে চ উপেক্খাসহগততদাৰম্মণস্স অনুপ্পজ্জনতো, কেনচি ৱা অসপ্পাযেন পৰিহীনলোকিযজ্ঝানং আৰব্ভ ‘‘পণীতধম্মো মে নট্ঠো’’তি ৱিপ্পটিসাৰং জনেন্তস্স দোমনস্সজৱনে সতি অকামাৱচৰাৰম্মণে তদাৰম্মণাভাৱতো যদি তদাৰম্মণস্স উপ্পত্তিসম্ভৱো নত্থীতি অধিপ্পাযো.

পৰিচিতপুব্বন্তি পুব্বে পৰিচিতং, তস্মিং ভৱে যেভুয্যেন গহিতপুব্বং. উপেক্খাসহগতসন্তীৰণং উপ্পজ্জতি নিৰাৱজ্জনম্পি. যথা তং নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স ফলচিত্তন্ত্যধিপ্পাযো. যথাহু –

‘‘নিৰাৱজ্জং কথং চিত্তং, হোতি নেতঞ্হি সম্মতং;

নিযমো ন ৱিনাৱজ্জং, নিৰোধা ফলদস্সনা’’তি.

কেন পন কিচ্চেন ইদং চিত্তং পৱত্ততীতি? তদাৰম্মণকিচ্চেন তাৱ ন পৱত্ততি জৱনাৰম্মণস্স অগ্গহণতো, নাপি সন্তীৰণকিচ্চেন যথাসম্পটিচ্ছিতস্স সন্তীৰণৱসেন অপ্পৱত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, পাৰিসেসতো পন ভৱস্স অঙ্গভাৱতো ভৱঙ্গকিচ্চেনাতি যুত্তং সিযা. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেনপি (ধ. স. অনুটী. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা) হি অযমত্থো দস্সিতোৱ. যং পন পটিসন্ধিভৱঙ্গানং ধম্মতো, আৰম্মণতো চ সমানতং ৱক্খতি, তং যেভুয্যতোতি দট্ঠব্বং. ন হি ইদমেকং ঠানং ৱজ্জেত্ৱা পটিসন্ধিভৱঙ্গানং ৱিসদিসতা অত্থি. তমনন্তৰিত্ৱাতি তং অত্তনো অনন্তৰং অব্যৱহিতং কত্ৱা, তদনন্তৰন্ত্যত্থো.

২৯. কামাৱচৰ…পে… ইচ্ছন্তীতি এত্থ কামাৱচৰজৱনাৱসানেযেৱ তদাৰম্মণং ইচ্ছন্তি কামতণ্হানিদানকম্মনিব্বত্তত্তা. ন হি তং কামতণ্হাহেতুকেন কম্মুনা জনিতং অতংসভাৱস্স ৰূপাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰজৱনস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জতি. কিংকাৰণা? অজনকত্তা, জনকসমানত্তাভাৱতো চ. যথা হি গেহতো বহি নিক্খমিতুকামো বালকো জনকং, তংসদিসং ৱা অঙ্গুলিযং গহেত্ৱা নিক্খমতি, নাঞ্ঞং ৰাজপুৰিসাদিং, এৱং ভৱঙ্গৱিসযতো অঞ্ঞত্থ পৱত্তমানং তদাৰম্মণং জনকং কামাৱচৰকুসলাকুসলং, তংসদিসং ৱা কামাৱচৰকিৰিযজৱনং অনুবন্ধতি, ন পন তস্স ৱিসদিসানি মহগ্গতলোকুত্তৰজৱনানি. তথা কামাৱচৰসত্তানমেৱ তদাৰম্মণং ইচ্ছন্তি, ন ব্ৰহ্মানং তদাৰম্মণূপনিস্সযস্স কামাৱচৰপটিসন্ধিবীজস্সাভাৱতো. তথা কামাৱচৰধম্মেস্ৱেৱ আৰম্মণভূতেসু ইচ্ছন্তি. ন ইতৰেসু অপৰিচিতত্তা. যথা হি সো বালকো জনকং, তংসদিসং ৱা অনুগচ্ছন্তোপি অৰঞ্ঞাদিঅপৰিচিতট্ঠানং গচ্ছন্তং অননুবন্ধিত্ৱা পমুখঙ্গণাদিম্হি পৰিচিতট্ঠানেযেৱ অনুবন্ধতি, এৱমিদম্পি ৰূপাৱচৰাদিঅপৰিচিতাৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তন্তং নানুবন্ধতি. অপিচ কামতণ্হাযত্তকম্মজনিতত্তাপি এতং কামতণ্হাৰম্মণেসু পৰিত্তধম্মেস্ৱেৱ পৱত্ততীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. হোন্তি চেত্থ –

‘‘জনকং তংসমানং ৱা, জৱনং অনুবন্ধতি;

ন তু অঞ্ঞং তদালম্বং, বালদাৰকলীলযা.

‘‘বীজস্সাভাৱতো নত্থি, ব্ৰহ্মানম্পি ইমস্স হি;

পটিসন্ধিমনো বীজং, কামাৱচৰসঞ্ঞিতং.

‘‘ঠানে পৰিচিতেযেৱ, তং ইদং বালকো ৱিয;

অনুযাতীতি নাঞ্ঞত্থ, হোতি তণ্হাৱসেন ৱা’’তি.

ননু চ ‘‘কামাৱচৰপটিসন্ধিবীজাভাৱতো’’তি ৱুত্তং, তথা চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি অভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তিআনুভাৱতো, দ্ৱাৰৱীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.

তদাৰম্মণনিযমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

জৱননিযমৱণ্ণনা

৩২. মন্দপ্পৱত্তিযন্তি মৰণাসন্নকালে ৱত্থুদুব্বলতায মন্দীভূতৱেগত্তা মন্দং হুত্ৱা পৱত্তিযং. মৰণকালাদীসূতি আদি-সদ্দেন মুচ্ছাকালং সঙ্গণ্হাতি.

৩৩. ভগৱতো…পে… ৱদন্তীতি ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযকালাদীসু উদকক্খন্ধঅগ্গিক্খন্ধপ্পৱত্তনাদিঅত্থং ৱিসুং ৱিসুং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ঝানধম্মে ৱিসুং ৱিসুং আৱজ্জেন্তস্স আৱজ্জনৱসিতায মত্থকপ্পত্তিযা আৱজ্জনতপ্পৰোৱ চিত্তাভিনীহাৰো হোতীতি যথাৱজ্জিতঝানঙ্গাৰম্মণানি চত্তাৰি, পঞ্চৱা পচ্চৱেক্খণজৱনচিত্তানি পৱত্তন্তীতি ৱদন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৮) অট্ঠকথাচৰিযা. ‘‘ভগৱতো’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং অঞ্ঞেসম্পি ধম্মসেনাপতিআদীনং এৱৰূপে অচ্চাযিককালে অপৰিপুণ্ণজৱনানং পৱত্তনতো. তথা চ ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা ৱসিতা ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযকালে অঞ্ঞেসং ৱা এৱৰূপে কালে’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৮). ‘‘চত্তাৰি পঞ্চ ৱা’’তি চ পনেতং তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযৱসেন গহেতব্বন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন (ৱিসুদ্ধি. মহা. ১.৭৮) ৱুত্তং, তস্মা ভগৱতো চত্তাৰি, অঞ্ঞেসং পঞ্চপীতি যুত্তং ৱিয দিস্সতি.

৩৪. আদিকম্মিকস্সাতি আদিতো কতযোগকম্মস্স. পঠমং নিব্বত্তা অপ্পনা পঠমকপ্পনা. অভিঞ্ঞাজৱনানম্পি ‘‘পঠমকপ্পনাযা’’তি অধিকাৰো সিযাতি আহ ‘‘সব্বদাপী’’তি, পঠমুপ্পত্তিকালে, চিণ্ণৱসীকালে চ পঞ্চাভিঞ্ঞাজৱনানি একৱাৰমেৱ জৱন্তীত্যত্থো.

৩৫. মগ্গাযেৱ উপ্পজ্জনতো মগ্গুপ্পাদা. যথাৰহন্তি পঞ্চমং ৱা চতুত্থং ৱা উপ্পন্নমগ্গানুৰূপং. সত্তজৱনপৰমত্তা হি একাৱজ্জনৱীথিযা চতুত্থং উপ্পন্নমগ্গতো পৰং তীতি ফলচিত্তানি, পঞ্চমং উপ্পন্নমগ্গতো পৰং দ্ৱে ৱা হোন্তি.

৩৬. নিৰোধসমাপত্তিকালেতি নিৰোধস্স পুব্বভাগে. চতুত্থাৰুপ্পজৱনন্তি কুসলকিৰিযানং অঞ্ঞতৰং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৱনং. অনাগামিখীণাসৱাযেৱ নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, ন সোতাপন্নসকদামিনোতি ৱুত্তং ‘‘অনাগামিফলং ৱা অৰহত্তফলং ৱা’’তি. ৱিভত্তিৱিপল্লাসো চেত্থ দট্ঠব্বো ‘‘অনাগামিফলে ৱা অৰহত্তফলে ৱা’’তি. তেনাহ ‘‘নিৰুদ্ধে’’তি. যথাৰহন্তি তংতংপুগ্গলানুৰূপং.

৩৮. সব্বত্থাপি সমাপত্তিৱীথিযন্তি সকলাযপি ঝানসমাপত্তিৱীথিযং, ফলসমাপত্তিৱীথিযঞ্চ.

৩৯. পৰিত্তানি জৱনানি সত্তক্খত্তুং মতানি উক্কংসকোটিযা. মগ্গাভিঞ্ঞা পন সকিং একৱাৰমেৱ মতা. অৱসেসানি অভিঞ্ঞামগ্গৱজ্জিতানি মহগ্গতলোকুত্তৰজৱনানি বহূনিপি লব্ভন্তি সমাপত্তিৱীথিযং অহোৰত্তম্পি পৱত্তনতো. অপি-সদ্দেন লোকিযজ্ঝানানি পঠমকপ্পনাযং, অন্তিমফলদ্ৱযঞ্চ নিৰোধানন্তৰং একৱাৰং, ফলচিত্তানি মগ্গানন্তৰং দ্ৱত্তিক্খত্তুম্পীতি সম্পিণ্ডেতি.

জৱননিযমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা

৪০. ইদানি দুহেতুকাহেতুকাপাযিকাহেতুকতিহেতুকৱসেন চতুব্বিধানং পুথুজ্জনানং, মগ্গট্ঠফলট্ঠৱসেন অট্ঠৱিধানং অৰিযানন্তি দ্ৱাদসন্নং পুগ্গলানং উপ্পজ্জনকৱীথিচিত্তপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং পঠমং তাৱ তেসং ৱজ্জিতব্বচিত্তানি দস্সেতুমাহ ‘‘দুহেতুকানমহেতুকানঞ্চা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসৱসেন দ্ৱে হেতূ ইমেসন্তি দ্ৱিহেতুকা. তাদিসানং হেতূনং অভাৱতো অহেতুকা. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. অপ্পনাজৱনানি ন লব্ভন্তি ৱিপাকাৱৰণসব্ভাৱতো. দ্ৱিহেতুকাহেতুকপটিসন্ধি হি ‘‘ৱিপাকাৱৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অপ্পনাজৱনাভাৱতোযেৱ অৰহত্তং নত্থীতি কিৰিযজৱনানি ন লব্ভন্তি.

৪১. ‘‘সহেতুকং (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাঠতো অহেতুকানম্পি নানাকম্মেন দ্ৱিহেতুকতদাৰম্মণং সম্ভৱতি, দ্ৱিহেতুকানং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. মূলসন্ধিযা পন জড়ভাৱতো উভিন্নম্পি নত্থি তিহেতুকতদাৰম্মণন্তি আহ ‘‘তথা ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকানি চা’’তি. আচৰিযজোতিপালত্থেৰেন পন ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গ’’ন্তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা অহেতুকানম্পি তিহেতুকতদাৰম্মণং ৱত্ৱা ইধ ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকাভাৱৱচনস্স পৰিহাসৱসেন ‘‘সো এৱ পুচ্ছিতব্বো, যো তস্স কত্তা’’তি ৱুত্তং, তং পন পৰিহাসৱসেন ৱুত্তম্পি আচৰিযং পুচ্ছিত্ৱাৱ ৱিজাননত্থং ৱুত্তৱচনং ৱিয ঠিতং. তথা হি আচৰিযেনেৱেত্থ কাৰণং পৰমত্থৱিনিচ্ছযে ৱুত্তং –

‘‘ঞাণপাকা ন ৱত্তন্তি, জড়ত্তা মূলসন্ধিযা’’তি; (পৰম. ৱি. ২৭১);

অপৰে পন ‘‘যথা অহেতুকানং সহেতুকতদাৰম্মণং হোতি, এৱং দ্ৱিহেতুকানং তিহেতুকতদাৰম্মণম্পী’’তি ৱণ্ণেন্তি, তেসং মতানুৰোধেন চ ইধাপি ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকপটিক্খেপো অহেতুকেযেৱ সন্ধাযাতি ৱদন্তি. তত্থ পন পমাণপাঠাভাৱতো আচৰিযেন উভিন্নম্পি সাধাৰণৱসেন ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকাভাৱে কাৰণং ৱত্ৱা সমকমেৱ চিত্তপৰিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা তেসং ৱচনং ৱীমংসিত্ৱা সম্পটিচ্ছিতব্বং. অহেতুকাপেক্খায চেত্থ ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৱচনং, তং পন অত্থতো অনুঞ্ঞাতদ্ৱিহেতুকৱিপাকানং তত্থেৱ সম্ভৱদস্সনপৰং. তেনাহ ‘‘দুগ্গতিযং পনা’’ত্যাদি.

৪৩. তিহেতুকেসূতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসহগতালোভাদোসামোহৱসেন তিহেতুকেসু পুথুজ্জাদীসূ নৱৱিধপুগ্গলেসু.

৪৫. দিট্ঠী…পে… সেক্খানন্তি সিক্খায অপৰিপূৰকাৰিতায সিক্খনসীলতায ‘‘সেক্খা’’তি লদ্ধনামানং সোতাপন্নসকদাগামীনং পুগ্গলানং পঠমমগ্গেনেৱ সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং পহীনত্তা তংসহগতজৱনানি চেৱ চ-সদ্দেন আকড্ঢিতানি খীণাসৱাৱেণিকানি কিৰিযজৱনানি চ ন লব্ভন্তি.

৪৬. পটিঘজৱনানি চাতি দোমনস্সজৱনানি চেৱ দিট্ঠিসম্পযুত্তৱিচিকিচ্ছাসহগতকিৰিযজৱনানি চ.

৪৭. লোকুত্তৰ…পে… সমুপ্পজ্জন্তীতি চতুন্নং মগ্গানং একচিত্তক্খণিকভাৱেন পুগ্গলন্তৰেসু অসম্ভৱতো, হেট্ঠিমহেট্ঠিমানঞ্চ উপৰূপৰিসমাপত্তিযা অনধিগতত্তা, উপৰূপৰিপুগ্গলানঞ্চ অসমুগ্ঘাটিতকম্মকিলেসনিৰোধেন পুথুজ্জনেহি ৱিয সোতাপন্নানং সোতাপন্নাদীহি পুগ্গলন্তৰভাৱূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধত্তা চ অট্ঠপি লোকুত্তৰজৱনানি যথাসকং মগ্গফলট্ঠানং অৰিযানমেৱ সমুপ্পজ্জন্তি.

৪৮. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং যথাপটিক্খিত্তজৱনানি ৱজ্জেত্ৱা পাৰিসেসতো লব্ভমানজৱনানি সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অসেক্খান’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. তিৱিধসিক্খায পৰিপূৰকাৰিভাৱতো অসেক্খানং খীণাসৱানং তেত্তিংসৱিধকুসলাকুসলস্স, হেট্ঠিমফলত্তযস্স, ৱীথিমুত্তানঞ্চ নৱমহগ্গতৱিপাকানং ৱসেন পঞ্চচত্তালীসৱজ্জিতানি সেসানি তেৱীসতিকআমাৱচৰৱিপাকৱীসতিকিৰিযঅৰহত্তফলৱসেন চতুচত্তালীস ৱীথিচিত্তানি সম্ভৱা যথালাভং কামভৱে ঠিতানং ৱসেন উদ্দিসে.

সেক্খানং অট্ঠাৰসকিৰিযজৱনদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসহগতপঞ্চকঅগ্গফলমহগ্গতৱিপাকৱসেন তেত্তিংস ৱজ্জেত্ৱা তেৱীসতিকামাৱচৰৱিপাকআৱজ্জনদ্ৱযএকৱীসতিকুসলসত্তাকুসলহেট্ঠিমফলত্তযৱসেন ছপ্পঞ্ঞাস ৱীথিচিত্তানি যথাসম্ভৱং উদ্দিসে অৱিসেসতো. ৱিসেসতো পন সোতাপন্নসকদাগামীনং একপঞ্ঞাস, অনাগামীনং একূনপঞ্ঞাস, অৱসেসানং চতুন্নং পুথুজ্জনানং অট্ঠাৰসকিৰিযজৱনসব্বলোকুত্তৰমহগ্গতৱিপাকৱসেন পঞ্চতিংস ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসানি কামাৱচৰৱিপাকআৱজ্জনদ্ৱযলোকিযকুসলাকুসলৱসেন চতুপঞ্ঞাস ৱীথিচিত্তানি যথাসম্ভৱতো উদ্দিসে অৱিসেসতো. ৱিসেসতো পন তিহেতুকানং চতুপঞ্ঞাসেৱ লব্ভন্তি, দ্ৱিহেতুকাহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকঅপ্পনাজৱনৱজ্জিতানি একচত্তালীস, আপাযিকানং তানেৱ দ্ৱিহেতুকৱিপাকৱজ্জিতানি সত্ততিংস ৱীথিচিত্তানীতি দট্ঠব্বং.

পুগ্গলানং ৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিভেদো পুগ্গলভেদো.

পুগ্গলভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভূমিৱিভাগৱণ্ণনা

৪৯. সব্বানিপি ৱীথিচিত্তানি উপলব্ভন্তি ছন্নং দ্ৱাৰানং, সব্বেসঞ্চ পুগ্গলানং তত্থ সম্ভৱতো. যথাৰহন্তি তংতংভৱানুৰূপং, তংতংপুগ্গলানুৰূপঞ্চ.

৫২. ত্যাদিনা ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি পটিক্খেপো হেস্সতীতি ৰূপাৱচৰভূমিযং পটিঘজৱনতদাৰম্মণানেৱ পটিক্খিত্তানি. সব্বত্থাপীতি কামভৱে, ৰূপভৱে, অৰূপভৱে চ.

৫৪. কামভৱে যথাৰহং ৱীথিমুত্তৱজ্জানি অসীতি ৱীথিচিত্তানি, ৰূপভৱে পটিঘদ্ৱযঅট্ঠতদাৰম্মণঘানাদিৱিঞ্ঞাণছক্কৱীথিমুত্তকৱসেন পঞ্চৱীসতি ৱজ্জেত্ৱা সেসানি আৱজ্জনদ্ৱযনৱঅহেতুকৱিপাকতেপঞ্ঞাসজৱনৱসেন চতুসট্ঠি, অৰূপে ভৱে তেৱীসতিকামাৱচৰৱিপাকপঠমমগ্গপঞ্চদসৰূপাৱচৰপটিঘদ্ৱযআৰুপ্পৱিপাককিৰিযমনোধাতুহসনৱসেন সত্তচত্তালীস ৱজ্জেত্ৱা সেসানি ছব্বীসতি পৰিত্তজৱনঅট্ঠআৰুপ্পজৱনসত্তলোকুত্তৰজৱনমনোদ্ৱাৰাৱজ্জনৱসেন দ্ৱেচত্তালীস চিত্তানি লব্ভৰে উপলব্ভন্তি.

কেচি পন ‘‘ৰূপভৱে অনিট্ঠাৰম্মণাভাৱতো ইধাগতানংযেৱ ব্ৰহ্মানং অকুসলৱিপাকসম্ভৱোতি তানি পৰিহাপেত্ৱা পঞ্চপৰিত্তৱিপাকেহি সদ্ধিং ৰূপভৱে সট্ঠিযেৱ ৱীথিচিত্তানী’’তি ৱদন্তি. ইধ পন তত্থ ঠত্ৱাপি ইমং লোকং পস্সন্তানং অনিট্ঠাৰম্মণস্স অসম্ভৱো ন সক্কা ৱত্তুন্তি তেহি সদ্ধিংযেৱ তত্থ চতুসট্ঠি ৱুত্তানি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ধম্মানুসাৰণিযং ‘‘যদা ব্ৰহ্মানো কামাৱচৰং অনিট্ঠাৰম্মণং আলম্বন্তি, তদা তং সুগতিযম্পি অকুসলৱিপাকচক্খুসোতৱিঞ্ঞাণমনোধাতুসন্তীৰণানং উপ্পত্তি সম্ভৱতী’’তি.

ভূমিৱসেন ৱিভাগো ভূমিৱিভাগো.

ভূমিৱিভাগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৫. যথাসম্ভৱন্তি তংতংদ্ৱাৰেসু, তংতংভৱেসু ৱা সম্ভৱানুৰূপতো. যাৱতাযুকন্তি পটিসন্ধিতো পৰং ভৱনিকন্তিৱসেন পৱত্তমনোদ্ৱাৰিকচিত্তৱীথিতো পট্ঠায চুতিচিত্তাৱসানং, ততো পুব্বে পৱত্তভৱঙ্গাৱসানং ৱা অব্বোচ্ছিন্না অসতি নিৰোধসমাপত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায

ৱীথিপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.