৫. ৱীথিমুত্তপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১. এত্তাৱতা ৱীথিসঙ্গহং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱীথিমুত্তসঙ্গহং দস্সেতুমাৰভন্তো আহ ‘‘ৱীথিচিত্তৱসেনেৱ’’ন্ত্যাদি. এৱং যথাৱুত্তনযেন ৱীথিচিত্তৱসেন পৱত্তিযং পটিসন্ধিতো অপৰভাগে চুতিপৰিযোসানং পৱত্তিসঙ্গহো নাম সঙ্গহো উদীৰিতো, ইদানি তদনন্তৰং সন্ধিযং পটিসন্ধিকালে, তদাসন্নতায তংগহণেনেৱ গহিতচুতিকালে চ পৱত্তিসঙ্গহো ৱুচ্চতীতি যোজনা.

ভূমিচতুক্কৱণ্ণনা

৩. পুঞ্ঞসম্মতা অযা যেভুয্যেন অপগতোতি অপাযো, সোযেৱ ভূমি ভৱন্তি এত্থ সত্তাতি অপাযভূমি. অনেকৱিধসম্পত্তিঅধিট্ঠানতায সোভনা গন্তব্বতো উপপজ্জিতব্বতো গতীতি সুগতি, কামতণ্হাসহচৰিতা সুগতি কামসুগতি, সাযেৱ ভূমীতি কামসুগতিভূমি. এৱং সেসেসুপি.

৪. অযতো সুখতো নিগ্গতোতি নিৰযো. তিৰো অঞ্চিতাতি তিৰচ্ছানা, তেসং যোনি তিৰচ্ছানযোনি. যৱন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৱিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো খন্ধানং পৱত্তিৱিসেসো. পকট্ঠেন সুখতো ইতা গতাতি পেতা, নিজ্ঝামতণ্হিকাদিভেদানং পেতানং ৱিসযো পেত্তিৱিসযো. এত্থ পন তিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযগ্গহণেন খন্ধানংযেৱ গহণং তেসং তাদিসস্স পৰিচ্ছিন্নোকাসস্স অভাৱতো. যত্থ ৱা তে অৰঞ্ঞপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স ৱসেন ওকাসোপি গহেতব্বো. ন সুৰন্তি ইস্সৰিযকীড়াদীহি ন দিব্বন্তীতি অসুৰা, পেতাসুৰা. ইতৰে পন ন সুৰা সুৰপ্পটিপক্খাতি অসুৰা, ইধ চ পেতাসুৰানমেৱ গহণং ইতৰেসং তাৱতিংসেসু গহণস্স ইচ্ছিতত্তা. তথা হি ৱুত্তং আচৰিযেন –

‘‘তাৱতিংসেসু দেৱেসু, ৱেপচিত্তাসুৰা গতা’’তি; (নাম. পৰি. ৪৩৮);

৫. সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণেহি উক্কট্ঠমনতায মনো উস্সন্নং এতেসন্তি মনুস্সা. তথা হি পৰমসতিনেপক্কাদিপ্পত্তা বুদ্ধাদযোপি মনুস্সভূতাযেৱ. জম্বুদীপৱাসিনো চেত্থ নিপ্পৰিযাযতো মনুস্সা. তেহি পন সমানৰূপাদিতায সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’তি ৱুচ্চন্তি. লোকিযা পন ‘‘মনুনো আদিখত্তিযস্স অপচ্চং পুত্তাতি মনুস্সা’’তি ৱদন্তি. মনুস্সানং নিৱাসভূতা ভূমি ইধ মনুস্সা. এৱং সেসেসুপি.

চতূসু মহাৰাজেসু ভত্তি এতেসং, চতুন্নং ৱা মহাৰাজানং নিৱাসট্ঠানভূতে চাতুমহাৰাজে ভৱাতি চাতুমহাৰাজিকা. মাঘেন মাণৱেন সদ্ধিং তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকাৰিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তংসহচৰিতট্ঠানং তেত্তিংসং, তদেৱ তাৱতিংসং, তংনিৱাসো এতেসন্তি তাৱতিংসাতি ৱদন্তি. যস্মা পন ‘‘সহস্সং চাতুমহাৰাজিকানং সহস্সং তাৱতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱচনতো সেসচক্কৱাড়েসুপি ছকামাৱচৰদেৱলোকা অত্থি, তস্মা নামমত্তমেৱ এতং তস্স দেৱলোকস্সাতি গহেতব্বং. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিৰিসম্পত্তিযা তুসং পীতিং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে ৰতি এতেসন্তি নিম্মানৰতিনো. পৰনিম্মিতেসু ভোগেসু অত্তনো ৱসং ৱত্তেন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো.

৭. মহাব্ৰহ্মানং পৰিচাৰিকত্তা তেসং পৰিসতি ভৱাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা. তেসং পুৰোহিতট্ঠানে ঠিতত্তা ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. তেহি তেহি ঝানাদীহি গুণৱিসেসেহি ব্ৰূহিতা পৰিৱুদ্ধাতি ব্ৰহ্মানো, ৱণ্ণৱন্ততায চেৱ দীঘাযুকতাদীহি চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীহি মহন্তা ব্ৰহ্মানোতি মহাব্ৰহ্মানো. তযোপেতে পণীতৰতনপভাৱভাসিতসমানতলৱাসিনো.

৮. উপৰিমেহি পৰিত্তা আভা এতেসন্তি পৰিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. ৱলাহকতো ৱিজ্জু ৱিয ইতো চিতো চ আভা সৰতি নিস্সৰতি এতেসং সপ্পীতিকজ্ঝাননিব্বত্তক্খন্ধসন্তানত্তাতি আভস্সৰা. দণ্ডদীপিকায ৱা অচ্চি ৱিয এতেসং সৰীৰতো আভা ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পতন্তী ৱিয সৰতি নিস্সৰতীতি আভস্সৰা. যথাৱুত্তায ৱা পভায আভাসনসীলাতি আভস্সৰা. এতেপি তযো পণীতৰতনপভাৱভাসিতেকতলৱাসিনো.

৯. সুভাতি একগ্ঘনা অচলা সৰীৰাভা ৱুচ্চতি, সা উপৰিব্ৰহ্মেহি পৰিত্তা এতেসন্তি পৰিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. পভাসমুদযসঙ্খাতেহি সুভেহি কিণ্ণা আকিণ্ণাতি সুভকিণ্হা. ‘‘সুভাকিণ্ণা’’তি চ ৱত্তব্বে আ-সদ্দস্স ৰস্সত্তং, অন্তিমণ-কাৰস্স চ হ-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তং. এতেপি পণীতৰতনপভাৱভাসিতেকতলৱাসিনো.

১০. ঝানপ্পভাৱনিব্বত্তং ৱিপুলং ফলমেতেসন্তি ৱেহপ্ফলা. সঞ্ঞাৱিৰাগভাৱনানিব্বত্তৰূপসন্ততিমত্তত্তা নত্থি সঞ্ঞা, তংমুখেন ৱুত্তাৱসেসা অৰূপক্খন্ধা চ এতেসন্তি অসঞ্ঞা. তেযেৱ সত্তাতি অসঞ্ঞসত্তা. এতেপি পণীতৰতনপভাৱভাসিতেকতলৱাসিনো. সুদ্ধানং অনাগামিঅৰহন্তানমেৱ আৱাসাতি সুদ্ধাৱাসা. অনুনযপটিঘাভাৱতো ৱা সুদ্ধো আৱাসো এতেসন্তি সুদ্ধাৱাসা, তেসং নিৱাসভূমিপি সুদ্ধাৱাসা.

১১. ইমেসু পন পঠমতলৱাসিনো অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৱিজহন্তীতি অৱিহা. দুতিযতলৱাসিনো ন কেনচি তপ্পন্তীতি অতপ্পা. ততিযতলৱাসিনো পৰমসুন্দৰৰূপত্তা সুখেন দিস্সন্তীতি সুদস্সা. চতুত্থতলৱাসিনো সুপৰিসুদ্ধদস্সনত্তা সুখেন পস্সন্তীতি সুদস্সিনো. পঞ্চমতলৱাসিনো পন উক্কট্ঠসম্পত্তিকত্তা নত্থি এতেসং কনিট্ঠভাৱোতি অকনিট্ঠা.

১২. আকাসানঞ্চাযতনে পৱত্তা পঠমাৰুপ্পৱিপাকভূতচতুক্খন্ধা এৱ, তেহি পৰিচ্ছিন্নওকাসো ৱা আকাসানঞ্চাযতনভূমি. এৱং সেসেসুপি.

১৩. পুথুজ্জনা, সোতাপন্না চ সকদাগামিনো চাপি পুগ্গলা সুদ্ধাৱাসেসু সব্বথা ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. পুথুজ্জনাদীনঞ্চ পটিক্খেপেন অনাগামিঅৰহন্তানমেৱ তত্থ লাভো ৱুত্তো হোতি.

১৪. সেসট্ঠানেসূতি সুদ্ধাৱাসঅপাযঅসঞ্ঞিৱজ্জিতেসু সেসট্ঠানেসু অৰিযা, অনৰিযাপি চ লব্ভন্তি.

ভূমিচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিসন্ধিচতুক্কৱণ্ণনা

১৬. ওক্কন্তিক্খণেতি পটিসন্ধিক্খণে.

১৭. জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো. কিঞ্চাপি জাতিক্খণে অণ্ডজজলাবুজা সব্বেপি অচক্খুকাৱ. তথাপি চক্খাদিউপ্পজ্জনাৰহকালেপি চক্খুপ্পত্তিৱিবন্ধককম্মপ্পটিবাহিতসামত্থিযেন দিন্নপটিসন্ধিনা, ইতৰেনপি ৱা কম্মেন অনুপ্পাদেতব্বচক্খুকো সত্তো জচ্চন্ধো নাম. অপৰে পন ‘‘জচ্চন্ধোতি পসূতিযংযেৱ অন্ধো, মাতুকুচ্ছিযং অন্ধো হুত্ৱা নিক্খন্তোতি অত্থো, তেন দুহেতুকতিহেতুকানং মাতুকুচ্ছিযং চক্খুস্স অৱিপজ্জনং সিদ্ধ’’ন্তি ৱদন্তি. জচ্চন্ধাদীনন্তি এত্থ আদিগ্গহণেন জচ্চবধিৰজচ্চমূগজচ্চজড়জচ্চুম্মত্তকপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকনপুংসকমম্মাদীনং সঙ্গহো. অপৰে পন ‘‘একচ্চে অহেতুকপটিসন্ধিকা অৱিকলিন্দ্ৰিযা হুত্ৱা থোকং ৱিচাৰণপকতিকা হোন্তি, তাদিসানম্পি আদিসদ্দেন সঙ্গহো’’তি ৱদন্তি. ভুম্মদেৱে সিতা নিস্সিতা তগ্গতিকত্তাতি ভুম্মস্সিতা. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপাতাতি ৱিনিপাতিকা.

১৮. সব্বত্থাপি কামসুগতিযন্তি দেৱমনুস্সৱসেন সত্তৱিধাযপি কামসুগতিযং.

২১. তেসূতি যথাৱুত্তপটিসন্ধিযুত্তেসু পুগ্গলেসু, অপাযাদীসু ৱা. আযুপ্পমাণগণনায নিযমো নত্থি কেসঞ্চি চিৰাযুকত্তা, কেসঞ্চি চিৰতৰাযুকত্তা চ. তথাচাহু –

‘‘আপাযিকমনুস্সাযু-

পৰিচ্ছেদো ন ৱিজ্জতি;

তথা হি কালো মন্ধাতা,

যক্খা কেচি চিৰাযুনো’’তি. –

অপাযেসু হি কম্মমেৱ পমাণং, তত্থ নিব্বত্তানং যাৱ কম্মং নখীযতি. তাৱ চৱনাভাৱতো, তথা ভুম্মদেৱানং. তেসুপি হি নিব্বত্তা কেচি সত্তাহাদিকালং তিট্ঠন্তি, কেচি কপ্পমত্তম্পি, তথা মনুস্সানম্পি কদাচি তেসম্পি অসঙ্খ্যেয্যাযুকত্তা কদাচি দসৱস্সাযুকত্তা. ‘‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং জীৱতি, অপ্পং ৱা ভিয্যো (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫; অ. নি. ৭.৭৪), দুতিযং ৱস্সসতং ন পাপুণাতী’’তি ইদং পন অজ্জতনকালিকে সন্ধায ৱুত্তং.

২২. দিব্বানি পঞ্চৱস্সসতানীতি মনুস্সানং পঞ্ঞাস ৱস্সানি একদিনং, তদনুৰূপতো মাসসংৱচ্ছৰে পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দিব্বপ্পমাণানি পঞ্চৱস্সসতানি আযুপ্পমাণং হোতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যানি পঞ্ঞাস ৱস্সানি, মনুস্সানং দিনো তহিং;

তিংসৰত্তিদিৱো মাসো, মাসা দ্ৱাদস সংৱচ্ছৰং;

তেন সংৱচ্ছৰেনাযু, দিব্বং পঞ্চসতং মত’’ন্তি.

মনুস্সগণনাযাতি মনুস্সানং সংৱচ্ছৰগণনায. ততো চতুগ্গুণন্তি চাতুমহাৰাজিকানং পঞ্ঞাসমানুস্সকৱস্সপৰিমিতং দিৱসং, দিব্বানি চ পঞ্চৱস্সসতানি দিগুণং কত্ৱা দিব্বৱস্সসহস্সানি তাৱতিংসানং সম্ভৱতীতি এৱং দিৱসসংৱচ্ছৰদিগুণৱসেন চতুগ্গুণং, তং পন দিব্বগণনায ৱস্সসহস্সং, মনুস্সগণনায সট্ঠিৱস্সসতসহস্সাধিকতিকোটিপ্পমাণং হোতি. ততো চতুগ্গুণং যামানন্তি তাৱতিংসানমাযুপ্পমাণতো ৱুত্তনযেন চতুগ্গুণং, দিব্বগণনায দ্ৱিসহস্সং, মনুস্সগণনায চত্তালীসৱস্সসতসহস্সাধিকা চুদ্দস ৱস্সকোটিযো হোন্তি. ততো চতুগ্গুণং তুসিতানন্তি দিব্বানি চত্তাৰি ৱস্সসহস্সানি, মনুস্সগণনায সট্ঠিৱস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপঞ্ঞাস ৱস্সকোটিযো. ততো চতুগ্গুণং নিম্মানৰতীনন্তি দিব্বানি অট্ঠৱস্সসহস্সানি, মনুস্সগণনায দ্ৱে ৱস্সকোটিসতানি চত্তালীসৱস্সসতসহস্সাধিকা তিংস ৱস্সকোটিযো চ. ততো চতুগ্গুণং পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনন্তি দিব্বানি সোড়স ৱস্সসহস্সানি.

২৩. মনুস্সগণনং পন সযমেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘নৱসতঞ্চা’’ত্যাদি. ৱস্সানং সম্বন্ধি নৱসতং একৱীস কোটিযো, তথা সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানি ৱসৱত্তীসু আযুপ্পমাণন্তি সম্বন্ধো.

২৫. দুতিযজ্ঝানভূমিযন্তি চতুক্কনযৱসেন ৱুত্তং. ততো পৰং পৱত্তিযং, চৱনকালে চ তথাৰূপমেৱ ভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্তিত্ৱা নিৰুজ্ঝতীতি যোজনা.

২৯. তেসূতি তাহি গহিতপটিসন্ধিকেসু ব্ৰহ্মেসু. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. ন হি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীনং তিণ্ণং মহাকপ্পৱসেন আযুপৰিচ্ছেদো সম্ভৱতি এককপ্পেপি তেসং অৱিনাসাভাৱেন পৰিপুণ্ণকপ্পে অসম্ভৱতো. তথা হেস (ৱিসুদ্ধি. ২.৪০৯) লোকো সত্তৱাৰেসু অগ্গিনা ৱিনস্সতি, অট্ঠমে ৱাৰে উদকেন, পুন সত্তৱাৰেসু অগ্গিনা, অট্ঠমে ৱাৰে উদকেনাতি এৱং অট্ঠসু অট্ঠকেসু পৰিপুণ্ণেসু পচ্ছিমে ৱাৰে ৱাতেন ৱিনস্সতি. তত্থ পঠমজ্ঝানতলং উপাদায অগ্গিনা, দুতিযততিযজ্ঝানতলং উপাদায উদকেন, চতুত্থজ্ঝানতলং উপাদায ৱাতেন ৱিনস্সতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘সত্ত সত্তগ্গিনা ৱাৰা, অট্ঠমে অট্ঠমে দকা;

চতুসট্ঠি যদা পুণ্ণা, একো ৱাযুৱৰো সিযা.

‘‘অগ্গিনাভস্সৰা হেট্ঠা, আপেন সুভকিণ্হতো;

ৱেহপ্ফলতো ৱাতেন, এৱং লোকো ৱিনস্সতী’’তি. –

তস্মা তিণ্ণম্পি পঠমজ্ঝানতলানং এককপ্পেপি অৱিনাসাভাৱতো সকলকপ্পে তেসং সম্ভৱো নত্থীতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৱসেন তেসং আযুপৰিচ্ছেদো দট্ঠব্বো. দুতিযজ্ঝানাদিতলতো পট্ঠায পন পৰিপুণ্ণস্স মহাকপ্পস্স ৱসেন, ন অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৱসেন. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পোতি চ যোজনাযামৱিত্থাৰতো সেতসাসপৰাসিতো ৱস্সসতৱস্সসতচ্চযেন একেকবীজস্স হৰণেন সাসপৰাসিনো পৰিক্খযেপি অক্খযসভাৱস্স মহাকপ্পস্স চতুত্থভাগো. সো পন সত্থৰোগদুব্ভিক্খানং অঞ্ঞতৰসংৱট্টেন বহূসু ৱিনাসমুপগতেসু অৱসিট্ঠসত্তসন্তানপ্পৱত্তকুসলকম্মানুভাৱেন দসৱস্সতো পট্ঠায অনুক্কমেন অসঙ্খ্যেয্যাযুকপ্পমাণেসু সত্তেসু পুন অসদ্ধম্মসমাদানৱসেন কমেন পৰিহাযিত্ৱা দসৱস্সাযুকেসু জাতেসু ৰোগাদীনং অঞ্ঞতৰসংৱট্টেন সত্তানং ৱিনাসপ্পত্তিযাৱ ‘‘অযমেকো অন্তৰকপ্পো’’তি এৱং পৰিচ্ছিন্নস্স অন্তৰকপ্পস্স ৱসেন চতুসট্ঠিঅন্তৰকপ্পপ্পমাণো হোতি, ‘‘ৱীসতিঅন্তৰকপ্পপ্পমাণো’’তি চ ৱদন্তি.

৪৫. আকাসানঞ্চাযতনং উপগচ্ছন্তীতি আকাসানঞ্চাযতনূপগা.

৪৯. একমেৱাতি ভূমিতো, জাতিতো, সম্পযুত্তধম্মতো, সঙ্খাৰতো চ সমানমেৱ. একজাতিযন্তি একস্মিং ভৱে.

পটিসন্ধিচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মচতুক্কৱণ্ণনা

৫০. ইদানি কম্মচতুক্কং চতূহাকাৰেহি দস্সেতুং ‘‘জনক’’ন্ত্যাদি আৰদ্ধং, জনযতীতি জনকং. উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভকং. উপগন্ত্ৱা পীড়েতীতি উপপীড়কং. উপগন্ত্ৱা ঘাতেতীতি উপঘাতকং.

তত্থ পটিসন্ধিপৱত্তীসু ৱিপাককটত্তাৰূপানং নিব্বত্তকা কুসলাকুসলচেতনা জনকং নাম. সযং ৱিপাকং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তম্পি কম্মন্তৰস্স চিৰতৰৱিপাকনিব্বত্তনে পচ্চযভূতং, ৱিপাকস্সেৱ ৱা সুখদুক্খভূতস্স ৱিচ্ছেদপচ্চযানুপ্পত্তিযা, উপব্ৰূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকসামত্থিযানুৰূপং চিৰতৰপ্পৱত্তিপচ্চযভূতং কুসলাকুসলকম্মং উপত্থম্ভকং নাম. কম্মন্তৰজনিতৱিপাকস্স ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তৱিবাধনেন চিৰতৰপ্পৱত্তিৱিনিবন্ধকং যং কিঞ্চি কম্মং উপপীড়কং নাম. দুব্বলস্স পন কম্মস্স জনকসামত্থিযং উপহচ্চ ৱিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পাদনেন তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা সযং ৱিপাকনিব্বত্তককম্মং উপঘাতকং নাম.

জনকোপঘাতকানঞ্হি অযং ৱিসেসো – জনকং কম্মন্তৰস্স ৱিপাকং অনুপচ্ছিন্দিত্ৱাৱ ৱিপাকং জনেতি, উপঘাতকং উপচ্ছেদনপুব্বকন্তি ইদং তাৱ অট্ঠকথাসু (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৮৭; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৪) সন্নিট্ঠানং. অপৰে পন আচৰিযা ‘‘উপপীড়ককম্মং বহ্ৱাবাধতাদিপচ্চযোপসংহাৰেন কম্মন্তৰস্স ৱিপাকং অন্তৰন্তৰা ৱিবাধতি. উপঘাতকং পন তং সব্বসো উপচ্ছিন্দিত্ৱা অঞ্ঞস্স ওকাসং দেতি, ন পন সযং ৱিপাকনিব্বত্তকং. এৱঞ্হি জনকতো ইমস্স ৱিসেসো সুপাকটো’’তি ৱদন্তি. কিচ্চৱসেনাতি জননউপত্থম্ভনউপপীড়নউপচ্ছেদনকিচ্চৱসেন.

৫১. গৰুকন্তি মহাসাৱজ্জং, মহানুভাৱঞ্চ অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যকম্মং. আসন্নন্তি মৰণকালে অনুস্সৰিতং, তদা কতঞ্চ. আচিণ্ণন্তি অভিণ্হসো কতং, একৱাৰং কত্ৱাপি ৱা অভিণ্হসো সমাসেৱিতং. কটত্তাকম্মন্তি গৰুকাদিভাৱং অসম্পত্তং কতমত্ততোযেৱ কম্মন্তি ৱত্তব্বকম্মং.

তত্থ কুসলং ৱা হোতু অকুসলং ৱা, গৰুকাগৰুকেসু যং গৰুকং অকুসলপক্খে মাতুঘাতকাদিকম্মং, কুসলপক্খে মহগ্গতকম্মং ৱা, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি সতিপি আসন্নাদিকম্মে পৰিত্তং উদকং ওত্থৰিত্ৱা গচ্ছন্তো মহোঘো ৱিয. তথা হি তং ‘‘গৰুক’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্মিং অসতি দূৰাসন্নেসু যং আসন্নং মৰণকালে অনুস্সৰিতং, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি, আসন্নকালে কতে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তস্মিম্পি অসতি আচিণ্ণানাচিণ্ণেসু চ যং আচিণ্ণং সুসীল্যং ৱা, দুস্সীল্যং ৱা, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি. কটত্তাকম্মং পন লদ্ধাসেৱনং পুৰিমানং অভাৱেন পটিসন্ধিং আকড্ঢতীতি গৰুকং সব্বপঠমং ৱিপচ্চতি. গৰুকে অসতি আসন্নং, তস্মিম্পি অসতি আচিণ্ণং, তস্মিম্পি অসতি কটত্তাকম্মং. তেনাহ ‘‘পাকদানপৰিযাযেনা’’তি, ৱিপাকদানানুক্কমেনাত্যত্থো. অভিধম্মাৱতাৰাদীসু পন আসন্নতো আচিণ্ণং পঠমং ৱিপচ্চন্তং কত্ৱা ৱুত্তং. যথা পন গোগণপৰিপুণ্ণস্স ৱজস্স দ্ৱাৰে ৱিৱটে অপৰভাগে দম্মগৱবলৱগৱেসু সন্তেসুপি যো ৱজদ্ৱাৰস্স আসন্নো হোতি, অন্তমসো দুব্বলজৰগ্গৱোপি, সোযেৱ পঠমতৰং নিক্খমতি, এৱং গৰুকতো অঞ্ঞেসু কুসলাকুসলেসু সন্তেসুপি মৰণকালস্স আসন্নত্তা আসন্নমেৱ পঠমং ৱিপাকং দেতীতি ইধ তং পঠমং ৱুত্তং.

৫২. দিট্ঠধম্মো পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বং ৱিপাকানুভৱনৱসেনাতি দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. দিট্ঠধম্মতো অনন্তৰং উপপজ্জিত্ৱা ৱেদিতব্বং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰে অপৰে দিট্ঠধম্মতো অঞ্ঞস্মিং যত্থ কত্থচি অত্তভাৱে ৱেদিতব্বং কম্মং অপৰাপৰিযৱেদনীযং. অহোসি এৱ কম্মং, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি, অত্থি, ভৱিস্সতি চাতি এৱং ৱত্তব্বকম্মং অহোসিকম্মং.

তত্থ পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী পঠমজৱনচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযং নাম. সা হি ৱুত্তপ্পকাৰেন বলৱজনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰানুপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা, আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং, ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং অহেতুকফলং দেতি. অত্থসাধিকা পন সত্তমজৱনচেতনা সন্নিট্ঠাপকচেতনাভূতা ৱুত্তনযেন পটিলদ্ধৱিসেসা অনন্তৰত্তভাৱে ৱিপাকদাযিনী উপপজ্জৱেদনীযং নাম. সা চ পটিসন্ধিং দত্ৱাৱ পৱত্তিৱিপাকং দেতি. পটিসন্ধিযা পন অদিন্নায পৱত্তিৱিপাকং দেতীতি নত্থি. চুতি অনন্তৰঞ্হি উপপজ্জৱেদনীযস্স ওকাসো. পটিসন্ধিযা পন দিন্নায জাতিসতেপি পৱত্তিৱিপাকং দেতীতি আচৰিযা. যথাৱুত্তকআৰণৱিৰহতো দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিভাৱং অসম্পত্তা আদিপৰিযোসানচেতনানং মজ্ঝে পৱত্তা পঞ্চ চেতনা ৱিপাকদানসভাৱস্স অনুপচ্ছিন্নত্তা যদা কদাচি ওকাসলাভে সতি পটিসন্ধিপৱত্তীসু ৱিপাকং অভিনিপ্ফাদেন্তী অপৰাপৰিযৱেদনিযং নাম. সকসককালাতীতং পন পুৰিমকম্মদ্ৱযং, ততিযম্পি চ সংসাৰপ্পৱত্তিযা ৱোচ্ছিন্নায অহোসিকম্মং নাম.

পাককালৱসেনাতি পচ্চুপ্পন্নে, তদনন্তৰে, যদা কদাচীতি এৱং পুৰিমানং তিণ্ণং যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন, ইতৰস্স তংকালাভাৱৱসেন চ. অহোসিকম্মস্স হি কালাতিক্কমতোৱ তং ৱোহাৰো.

৫৩. পাকঠানৱসেনাতি পটিসন্ধিযা ৱিপচ্চনভূমিৱসেন.

৫৪. ইদানি অকুসলাদিকম্মানং কাযকম্মদ্ৱাৰাদিৱসেন পৱত্তিং, তংনিদ্দেসমুখেন চ তেসং পাণাতিপাতাদিৱসেন দসৱিধাদিভেদঞ্চ দস্সেতুং ‘‘তত্থ অকুসল’’ন্ত্যাদি আৰদ্ধং. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তং কম্মং কাযকম্মং. এৱং ৱচীকম্মাদীনি.

৫৫. পাণস্স সণিকং পতিতুং অদত্ৱা অতীৱ পাতনং পাণাতিপাতো. কাযৱাচাহি অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং. মেথুনৱীতিক্কমসঙ্খাতেসু কামেসু মিচ্ছা চৰণং কামেসু মিচ্ছাচাৰো.

তত্থ পাণোতি ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. পৰভণ্ডে তথাসঞ্ঞিনো তদাদাযকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. অসদ্ধম্মসেৱনৱসেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগন্তব্বট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচাৰো নাম. সুৰাপানম্পি এত্থেৱ সঙ্গয্হতীতি ৱদন্তি ৰসসঙ্খাতেসু কামেসু মিচ্ছাচাৰভাৱতো. কাযৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে কাযদ্ৱাৰেতি কাযেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনতো, সযঞ্চ কাযেন ৱিঞ্ঞেয্যত্তা কাযৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে অভিক্কমাদিজনকচিত্তজৱাযোধাত্ৱাধিককলাপস্স ৱিকাৰভূতে সন্থম্ভনাদীনং সহকাৰীকাৰণভূতে চোপনকাযভাৱতো, কম্মানং পৱত্তিমুখভাৱতো চ কাযদ্ৱাৰসঙ্খাতে কম্মদ্ৱাৰে.

কিঞ্চাপি হি তংতংকম্মসহগতচিত্তুপ্পাদেনেৱ সা ৱিঞ্ঞত্তি জনীযতি. তথাপি তস্সা তথা পৱত্তমানায তংসমুট্ঠাপককম্মস্স কাযকম্মাদিৱোহাৰো হোতীতি সা তস্সেৱ পৱত্তিমুখভাৱেন ৱত্তুং লব্ভতি. ‘‘কাযদ্ৱাৰে ৱুত্তিতো’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে ‘‘যদি এৱং কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানং ন সিযা. কাযদ্ৱাৰে হি পৱত্তং ‘কাযকম্ম’ন্তি ৱুচ্চতি, কাযকম্মস্স চ পৱত্তিমুখভূতং ‘কাযদ্ৱাৰ’ন্তি. পাণাতিপাতাদিকং পন ৱাচায আণাপেন্তস্স কাযকম্মং ৱচীদ্ৱাৰেপি পৱত্ততীতি দ্ৱাৰেন কম্মৱৱত্থানং ন সিযা, তথা মুসাৱাদাদিং কাযৱিকাৰেন কৰোন্তস্স ৱচীকম্মং কাযদ্ৱাৰেপি পৱত্ততীতি কম্মেন দ্ৱাৰৱৱত্থানম্পি ন সিযা’’তি অযং চোদনা পচ্চুপট্ঠেয্যাতি বাহুল্লৱুত্তিযা ৱৱত্থানং দস্সেতুং ‘‘বাহুল্লৱুত্তিতো’’তি ৱুত্তং. কাযকম্মঞ্হি কাযদ্ৱাৰেযেৱ বহুলং পৱত্ততি, অপ্পং ৱচীদ্ৱাৰে, তস্মা কাযদ্ৱাৰেযেৱ বহুলং পৱত্তনতো কাযকম্মভাৱো সিদ্ধো ৱনচৰকাদীনং ৱনচৰকাদিভাৱো ৱিয. তথা কাযকম্মমেৱ যেভুয্যেন কাযদ্ৱাৰে পৱত্ততি, ন ইতৰানি, তস্মা কাযকম্মস্স যেভুয্যেন এত্থেৱ পৱত্তনতো কাযকম্মদ্ৱাৰভাৱো সিদ্ধো ব্ৰাহ্মণগামাদীনং ব্ৰাহ্মণগামাদিভাৱো ৱিযাতি নত্থি কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানে কোচি ৱিবন্ধোতি অযমেত্থাধিপ্পাযো.

৫৬. মুসাতি অভূতং ৱত্থু, তং তচ্ছতো ৱদন্তি এতেনাতি মুসাৱাদো. পিসতি সামগ্গিং সঞ্চুণ্ণেতি ৱিক্খিপতি, পিযভাৱং সুঞ্ঞং কৰোতীতি ৱা পিসুণা. অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, ককচো ৱিয খৰসম্ফস্সাতি ৱা ফৰুসা. সং সুখং, হিতঞ্চ ফলতি ৱিসৰতি ৱিনাসেতীতি সম্ফং, অত্তনো, পৰেসঞ্চ অনুপকাৰং যং কিঞ্চি, তং পলপতি এতেনাতি সম্ফপ্পলাপো.

তত্থ অভূতং ৱত্থুং ভূততো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথা ৱিঞ্ঞাপনপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. সো পৰস্স অত্থভেদকৰোৱ কম্মপথো হোতি, ইতৰো কম্মমেৱ. পৰেসং ভেদকামতায, অত্তপ্পিযকামতায ৱা পৰভেদকৰৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা সংকিলিট্ঠচেতনা পিসুণৱাচা, সাপি দ্ৱীসু ভিন্নেসুযেৱ কম্মপথো. পৰস্স মম্মচ্ছেদকৰৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ফৰুসৱাচা. ন হি চিত্তসণ্হতায সতি ফৰুসৱাচা নাম হোতি. সীতাহৰণাদিঅনত্থৱিঞ্ঞাপনপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা সংকিলিট্ঠচেতনা সম্ফপ্পলাপো, সো পন পৰেহি তস্মিং অনত্থে গহিতেযেৱ কম্মপথো. ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে ৱচীদ্ৱাৰেতি ৱাচায অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ ৱাচায ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে ৱচীভেদকৰপ্পযোগসমুট্ঠাপকচিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাত্ৱাধিককলাপস্স ৱিকাৰভূতে চোপনৱাচাভাৱতো, কম্মানং পৱত্তিমুখভাৱতো চ ৱচীদ্ৱাৰসঙ্খাতে কম্মদ্ৱাৰে. বাহুল্লৱুত্তিতোতি ইদং ৱুত্তনযমেৱ.

৫৭. পৰসম্পত্তিং অভিমুখং ঝাযতি লোভৱসেন চিন্তেতীতি অভিজ্ঝা. ব্যাপজ্জতি হিতসুখং এতেনাতি ব্যাপাদো. মিচ্ছা ৱিপৰীততো পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি.

তত্থ ‘‘অহো ৱত ইদং মম সিযা’’তি এৱং পৰভণ্ডাভিজ্ঝাযনং অভিজ্ঝা, সা পৰভণ্ডস্স অত্তনো নামনেনেৱ কম্মপথো হোতি. ‘‘অহো ৱতাযং সত্তো ৱিনস্সেয্যা’’তি এৱং মনোপদোসো ব্যাপাদো. ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনা নযেন ৱিপৰীতদস্সনং মিচ্ছাদিট্ঠি. এত্থ পন নত্থিকঅহেতুকঅকিৰিযদিট্ঠীহিযেৱ কম্মপথভেদো. ইমেসং পন অঙ্গাদিৱৱত্থানৱসেন পপঞ্চো তত্থ তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৮; ধ. স. অট্ঠ. ১ অকুসলকম্মপথকথা; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২) আগতনযেন দট্ঠব্বো. অঞ্ঞত্ৰাপি ৱিঞ্ঞত্তিযাতি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিং ৱিনাপি, তং অসমুট্ঠাপেত্ৱাপীত্যত্থো. ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তসম্পযুত্তা চেত্থ অভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকাৱ হোন্তি.

৫৮. দোসমূলেন জাযন্তীতি সহজাতাদিপচ্চযেন দোসসঙ্খাতমূলেন, দোসমূলকচিত্তেন ৱা জাযন্তি, ন লোভমূলাদীহি. হসমানাপি হি ৰাজানো দোসচিত্তেনেৱ পাণৱধং আণাপেন্তি, তথা ফৰুসৱাচাব্যাপাদেসুপি যথাৰহং দট্ঠব্বং. মিচ্ছাদস্সনস্স অভিনিৱিসিতব্বৱত্থূসু লোভপুব্বঙ্গমমেৱ অভিনিৱিসনতো আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি চ লোভমূলেনা’’তি. সেসানি চত্তাৰিপি দ্ৱীহি মূলেহি সম্ভৱন্তীতি যো তাৱ অভিমতং ৱত্থুং, অনভিমতং ৱা অত্তবন্ধুপৰিত্তাণাদিপ্পযোজনং সন্ধায হৰতি, তস্স অদিন্নাদানং লোভমূলেন হোতি. ৱেৰনিয্যাতনত্থং হৰন্তস্স দোসমূলেন. নীতিপাঠকপ্পমাণতো দুট্ঠনিগ্গহণত্থং পৰসন্তকং হৰন্তানং ৰাজূনং, ব্ৰাহ্মণানঞ্চ ‘‘সব্বমিদং ব্ৰাহ্মণানং ৰাজূহি দিন্নং, তেসং পন সব্বদুব্বলভাৱেন অঞ্ঞে পৰিভুঞ্জন্তি, অত্তসন্তকমেৱ ব্ৰাহ্মণা পৰিভুঞ্জন্তী’’ত্যাদীনি ৱত্ৱা সকসঞ্ঞায এৱং যং কিঞ্চি হৰন্তানং, কম্মফলসম্বন্ধাপৱাদীনঞ্চ মোহমূলেন. এৱং মুসাৱাদাদীসুপি যথাৰহং যোজেতব্বং.

৬৩. ছসু আৰম্মণেসু তিৱিধকম্মৱসেন উপ্পজ্জমানম্পেতং তিৱিধনিযমেন উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘তথা দানসীলভাৱনাৱসেনা’’তি. দসধা নিদ্দিসিযমানানং হি দ্ৱিন্নং, পুন দ্ৱিন্নং, তিণ্ণঞ্চ যথাক্কমং দানাদীসু তীস্ৱেৱ সঙ্গহো. কাৰণং পনেত্থ পৰতো ৱক্খাম. ছড়াৰম্মণেসু পন তিৱিধকম্মদ্ৱাৰেসু চ নেসং পৱত্তিযোজনা অট্ঠকথাদীসু (ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯) আগতনযেন গহেতব্বা.

৬৫. দীযতি এতেনাতি দানং, পৰিচ্চাগচেতনা. এৱং সেসেসুপি. সীলতীতি সীলং, কাযৱচীকম্মানি সমাদহতি, সম্মা ঠপেতীত্যত্থো, সীলযতি ৱা উপধাৰেতীতি সীলং, উপধাৰণং পনেত্থ কুসলানং অধিট্ঠানভাৱো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’ত্যাদি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). ভাৱেতি কুসলে ধম্মে আসেৱতি ৱড্ঢেতি এতাযাতি ভাৱনা. অপচাযতি পূজাৱসেন সামীচিং কৰোতি এতেনাতি অপচাযনং. তংতংকিচ্চকৰণে ব্যাৱটস্স ভাৱো ৱেয্যাৱচ্চং. অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তা পত্তি দীযতি এতেনাতি পত্তিদানং. পত্তিং অনুমোদতি এতাযাতি পত্তানুমোদনা. ধম্মং সুণন্তি এতেনাতি ধম্মস্সৱনং. ধম্মং দেসেন্তি এতাযাতি ধম্মদেসনা. দিট্ঠিযা উজুকৰণং দিট্ঠিজুকম্মং.

তত্থ সানুসযসন্তানৱতো পৰেসং পূজানুগ্গহকামতায অত্তনো ৱিজ্জমানৱত্থুপৰিচ্চজনৱসপ্পৱত্তচেতনা দানং নাম, দানৱত্থুপৰিযেসনৱসেন, দিন্নস্স সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সৰণৱসেন চ পৱত্তা পুব্বপচ্ছাভাগচেতনা এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং দট্ঠব্বং. নিচ্চসীলাদিৱসেন পঞ্চ, অট্ঠ, দস ৱা সীলানি সমাদিযন্তস্স, পৰিপূৰেন্তস্স, অসমাদিযিত্ৱাপি সম্পত্তকাযৱচীদুচ্চৰিততো ৱিৰমন্তস্স, পব্বজন্তস্স, উপসম্পদমাড়কে সংৱৰং সমাদিযন্তস্স, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পৰিপূৰেন্তস্স চ পৱত্তচেতনা সীলং নাম. চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু, খন্ধাদীসু চ ভূমীসু পৰিকম্মসম্মসনৱসপ্পৱত্তা অপ্পনং অপ্পত্তা গোত্ৰভুপৰিযোসানচেতনা ভাৱনা নাম, নিৰৱজ্জৱিজ্জাদিপৰিযাপুণনচেতনাপি এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছতি.

ৱযসা, গুণেহি চ জেট্ঠানং চীৱৰাদীসু পচ্চাসাৰহিতেন অসংকিলিট্ঠজ্ঝাসযেন পচ্চুট্ঠানআসনাভিনীহাৰাদিৱিধিনা বহুমানকৰণচেতনা অপচাযনং নাম. তেসমেৱ, গিলানানঞ্চ যথাৱুত্তজ্ঝাসযেন তংতংকিচ্চকৰণচেতনা ৱেয্যাৱচ্চং নাম. অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তস্স পুঞ্ঞস্স পৰেহি সাধাৰণভাৱং পচ্চাসীসনচেতনা পত্তিদানং নাম. পৰেহি দিন্নস্স, অদিন্নস্সপি ৱা পুঞ্ঞস্স মচ্ছেৰমলৱিনিস্সটেন চিত্তেন অব্ভানুমোদনচেতনা পত্তানুমোদনা নাম. এৱমিমং ধম্মং সুত্ৱা তত্থ ৱুত্তনযেন পটিপজ্জন্তো ‘‘লোকিযলোকুত্তৰগুণৱিসেসস্স ভাগী ভৱিস্সামি, বহুস্সুতো ৱা হুত্ৱা পৰেসং ধম্মদেসনাদীহি অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি এৱং অত্তনো, পৰেসং ৱা হিতফৰণৱসপ্পৱত্তেন অসংকিলিট্ঠজ্ঝাসযেন হিতূপদেসসৱনচেতনা ধম্মস্সৱনং নাম, নিৰৱজ্জৱিজ্জাদিসৱনচেতনাপি এত্থেৱ সঙ্গয্হতি. লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খতায যোনিসো মনসি কৰোতো হিতূপদেসচেতনা ধম্মদেসনা নাম, নিৰৱজ্জৱিজ্জাদিউপদিসনচেতনাপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৱত্তসম্মাদস্সনৱসেন দিট্ঠিযা উজুকৰণং দিট্ঠিজুকম্মং নাম.

যদি এৱং ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদস্স দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিৰিযভাৱো ন লব্ভতীতি? নো ন লব্ভতি পুৰিমপচ্ছিমচেতনানম্পি তংতংপুঞ্ঞকিৰিযাস্ৱেৱ সঙ্গণ্হনতো. কিঞ্চাপি হি উজুকৰণৱেলাযং ঞাণসম্পযুত্তমেৱ চিত্তং হোতি, পুৰিমপচ্ছাভাগে পন ঞাণৱিপ্পযুত্তম্পি সম্ভৱতীতি তস্সপি দিট্ঠিজুকম্মভাৱো উপপজ্জতীতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.

ইমেসু পন দসসু পত্তিদানানুমোদনা দানে সঙ্গহং গচ্ছন্তি তংসভাৱত্তা. দানম্পি হি ইস্সামচ্ছেৰানং পটিপক্খং, এতেপি. তস্মা সমানপ্পটিপক্খতায একলক্খণত্তা তে দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুম্হি সঙ্গয্হন্তি. অপচাযনৱেয্যাৱচ্চাসীলমযপুঞ্ঞেৱ সঙ্গয্হন্তি চাৰিত্তসীলভাৱতো. দেসনাসৱনদিট্ঠিজুকা পন কুসলধম্মাসেৱনভাৱতো ভাৱনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি (দী. নি. টী. ৩.৩০৫) আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং. অপৰে পন ‘‘দেসেন্তো, সুণন্তো চ দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা লক্খণানি পটিৱিজ্ঝ পটিৱিজ্ঝ দেসেতি, সুণাতি চ, তানি চ দেসনাসৱনানি পটিৱেধমেৱাহৰন্তীতি দেসনাসৱনাভাৱনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৱদন্তি. ধম্মদানসভাৱতো দেসনা দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতীতিপি সক্কা ৱত্তুং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতী’’তি (ধ. প. ৩৫৪). তথা দিট্ঠিজুকম্মং সব্বত্থাপি সব্বেসং নিযমনলক্খণত্তা. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা ৱিসোধিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, এৱঞ্চ কত্ৱা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯ পুঞ্ঞাকিৰিযৱত্থাদিকথা) ‘‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং দানসীলভাৱনাৱসেন তীসু ইতৰেসং সঙ্গণ্হনতো সঙ্খেপতো তিৱিধমেৱ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতীতি দট্ঠব্বং, তথা চেৱ আচৰিযেন হেট্ঠা দস্সিতং.

৬৭. মনোকম্মমেৱ ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তাভাৱেন কাযদ্ৱাৰাদীসু অপ্পৱত্তনতো. তঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলং ভাৱনামযং দানাদিৱসেন অপ্পৱত্তনতো. অপ্পনাপ্পত্তং পুব্বভাগপ্পৱত্তানং কামাৱচৰভাৱতো. ঝানঙ্গভেদেনাতি পটিপদাদিভেদতো অনেকৱিধত্তেপি অঙ্গাতিক্কমৱসেন নিব্বত্তজ্ঝানঙ্গভেদতো পঞ্চৱিধং হোতি.

৬৮. আৰম্মণভেদেনাতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, আকাসৱিসযং মনো, তদভাৱো, তদালম্বং ৱিঞ্ঞাণন্তি চতুব্বিধন্তি ইমেসং চতুন্নং আৰম্মণানং ভেদেন.

৬৯. এত্থাতি ইমেসু পাকট্ঠানৱসেন চতুব্বিধেসু কম্মেসু. উদ্ধচ্চৰহিতন্তি উদ্ধচ্চসহগতচেতনাৰহিতং একাদসৱিধং অকুসলকম্মং. কিং পনেত্থ কাৰণং অধিমোক্খৱিৰহেন সব্বদুব্বলম্পি ৱিচিকিচ্ছাসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, অধিমোক্খসম্পযোগেন ততো বলৱন্তম্পি উদ্ধচ্চসহগতং নাকড্ঢতীতি? পটিসন্ধিদানসভাৱাভাৱতো. বলৱং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতীতি হি অযং ৱিচাৰণা পটিসন্ধিদানসভাৱেসুযেৱ. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৱোযেৱ নত্থি, ন তস্স বলৱভাৱো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কাৰণং.

কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাতব্বং উদ্ধচ্চসহগতস্স পটিসন্ধিদানসভাৱো নত্থীতি? দস্সনেনপহাতব্বেসু অনাগতত্তা. তিৱিধা হি অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, ভাৱনায পহাতব্বা, সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বাতি. তত্থ দিট্ঠিসহগতৱিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তুপ্পাদা দস্সনেন পহাতব্বা নাম পঠমং নিব্বানদস্সনৱসেন ‘‘দস্সন’’ন্তি লদ্ধনামেন সোতাপত্তিমগ্গেন পহাতব্বত্তা. উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ভাৱনায পহাতব্বো নাম অগ্গমগ্গেন পহাতব্বত্তা. উপৰিমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠনিব্বানে ভাৱনাৱসেন পৱত্তনতো ‘‘ভাৱনা’’তি ৱুচ্চতি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তদোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা পন সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বা তেসং অপাযনিব্বত্তকাৱত্থায পঠমমগ্গেন, সেসবহলাবহলাৱত্থায উপৰিমগ্গেহি পহীযমানত্তা. তত্থ সিযা দস্সনেন পহাতব্বম্পি দস্সনেন পহাতব্বসামঞ্ঞেন ইধ ‘‘দস্সনেন পহাতব্ব’’ন্তি ৱোহৰন্তি.

যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং দদেয্য, তদা অকুসলপটিসন্ধিযা সুগতিযং অসম্ভৱতো অপাযেস্ৱেৱ দদেয্য. অপাযগমনীযঞ্চ অৱস্সং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা. ইতৰথা অপাযগমনীযস্স অপ্পহীনত্তা সেক্খানং অপাযুপ্পত্তি আপজ্জতি, ন চ পনেতং যুত্তং ‘‘চতূহপাযেহি চ ৱিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪), অৱিনিপাতধম্মো’’তি (পাৰা. ২১; সং. নি. ৫.৯৯৮) আদিৱচনেহি সহ ৱিৰুজ্ঝনতো. সতি চ পনেতস্স দস্সনেন পহাতব্বভাৱে ‘‘সিযা দস্সনেন পহাতব্বা’’তি ইমস্স ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা, ন চ পনেতং ৱুত্তন্তি. অথ সিযা ‘‘অপাযগামিনিযো ৰাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি এৱং দস্সনেন পহাতব্বেসু ৱুত্তত্তা উদ্ধচ্চসহগতচেতনায তত্থ সঙ্গহো সক্কা ৱত্তুন্তি. তং ন, তস্স একন্ততো ভাৱনায পহাতব্বভাৱেন ৱুত্তত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬), তস্মা দস্সনেন পহাতব্বেসু অৱচনং ইমস্স পটিসন্ধিদানাভাৱং সাধেতি. ননু চ পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে –

‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা, যং যং ৱা পনাৰব্ভ তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭৩০-৭৩১) –

এৱং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং উদ্ধৰিত্ৱা তস্স ৱিপাকোপি উদ্ধটোতি কথমস্স পটিসন্ধিদানাভাৱো সম্পটিচ্ছিতব্বোতি? নাযং পটিসন্ধিদানং সন্ধায উদ্ধটো. অথ খো পৱত্তিৱিপাকং সন্ধায. পট্ঠানে পন –

‘‘সহজাতা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং, কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) –

দস্সনেন পহাতব্বচেতনায এৱ সহজাতনানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘সহজাতা ভাৱনায পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) ভাৱনায পহাতব্বচেতনায সহজাতকম্মপচ্চযভাৱোৱ উদ্ধটো, ন পন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো, ন চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থি, তস্মা নত্থি তস্স সব্বথাপি পটিসন্ধিদানন্তি. যং পনেকে ৱদন্তি ‘‘উদ্ধচ্চচেতনা উভযৱিপাকম্পি ন দেতি পট্ঠানে নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা’’তি, তং তেসং মতিমত্তং পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে উদ্ধচ্চসহগতানম্পি পৱত্তিৱিপাকস্স উদ্ধটত্তা, পট্ঠানে চ পটিসন্ধিৱিপাকভাৱমেৱ সন্ধায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা. যদি হি পৱত্তিৱিপাকং সন্ধায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ৱুচ্চেয্য, তদা পটিসন্ধিৱিপাকম্পিস্স মঞ্ঞেয্যুন্তি লব্ভমানস্সপি পৱত্তিৱিপাকস্স ৱসেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো, তস্মা ন সক্কা তস্স পৱত্তিৱিপাকং নিৱাৰেতুং. তেনাহ ‘‘পৱত্তিযং পনা’’ত্যাদি. আচৰিযবুদ্ধমিত্তাদযো পন অত্থি উদ্ধচ্চসহগতং ভাৱনায পহাতব্বম্পি. অত্থি ন ভাৱনায পহাতব্বম্পি, তেসু ভাৱনায পহাতব্বং সেক্খসন্তানপ্পৱত্তং, ইতৰং পুথুজ্জনসন্তানপ্পৱত্তং, ফলদানঞ্চ পুথুজ্জনসন্তানপ্পৱত্তস্সেৱ ন ইতৰস্সাতি এৱং উদ্ধচ্চসহগতং দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা একস্স উভযৱিপাকদানং, একস্স সব্বথাপি ৱিপাকাভাৱং ৱণ্ণেন্তি. যো পনেত্থ তেসং ৱিনিচ্ছযো, যঞ্চ তস্স নিৰাকৰণং, যঞ্চ সব্বথাপি ৱিপাকাভাৱৱাদীনং মতপটিক্খেপনং ইধ অৱুত্তং, তং সব্বং পৰমত্থমঞ্জূসাদীসু, ৱিসেসতো চ অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.

সব্বত্থাপি কামলোকেতি সুগতিদুগ্গতিৱসেন সব্বস্মিম্পি কামলোকে. যথাৰহন্তি দ্ৱাৰাৰম্মণানুৰূপং. অপাযেসুপি যং নাগসুপণ্ণাদীনং মহাসম্পত্তিৱিসযং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং, যঞ্চ নিৰযৱাসীনং মহামোগ্গল্লানত্থেৰদস্সনাদীসু উপ্পজ্জতি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং, তং কুসলকম্মস্সেৱ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠৱিপাকো সম্ভৱতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং অকুসলস্স কম্মস্স ইট্ঠো কন্তো ৱিপাকো সংৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১৩১; অ. নি. ১.২৮৪-২৮৬; ৱিভ. ৮০৯), তস্মা কুসলকম্মং অপাযেসুপি অহেতুকৱিপাকানি জনেতি. অঞ্ঞভূমিকস্স চ কম্মস্স অঞ্ঞভূমিকৱিপাকাভাৱতো কামৱিৰাগভাৱনায কামতণ্হাৱিসযৱিঞ্ঞাণুপ্পাদনাযোগতো একন্তসদিসৱিপাকত্তা চ মহগ্গতানুত্তৰকুসলানং ৰূপাৱচৰকম্মেন অহেতুকৱিপাকুপ্পত্তিযা অভাৱতো ৰূপলোকেপি যথাৰহং ৰূপাদিৱিসযানি তানি অভিনিপ্ফাদেতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বত্থাপি কামলোকে’’ত্যাদি.

৭১. এৱং পন ৱিপচ্চন্তং কম্মং সোড়সকদ্ৱাদসকঅট্ঠকৱসেন তিধা ৱিপচ্চতীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থাপি’’ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থাপীতি এৱং ৱিপচ্চমানেপি কুসলকম্মে. উক্কট্ঠন্তি কুসলপৰিৱাৰলাভতো, পচ্ছা আসেৱনপ্পৱত্তিযা ৱা ৱিসিট্ঠং. যঞ্হি কম্মং অত্তনো পৱত্তিকালে পুৰিমপচ্ছাভাগপ্পৱত্তেহি কুসলকম্মেহি পৰিৱাৰিতং, পচ্ছা ৱা আসেৱনলাভেন সমুদাচিণ্ণং. তং উক্কট্ঠং. যং পন কৰণকালে অকুসলকম্মেহি পৰিৱাৰিতং, পচ্ছা ৱা ‘‘দুক্কটমেতং মযা’’তি ৱিপ্পটিসাৰুপ্পাদনেন পৰিভাৱিতং, তং ওমকন্তি দট্ঠব্বং.

পটিসন্ধিন্তি একমেৱ পটিসন্ধিং. ন হি একেন কম্মেন অনেকাসু জাতীসু পটিসন্ধি হোতি, পৱত্তিৱিপাকো পন জাতিসতেপি জাতিসহস্সেপি হোতি. যথাহ ‘‘তিৰচ্ছানগতে দানং দত্ৱা সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯). যস্মা পনেত্থ ঞাণং জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিনিমিত্তস্স মোহস্স, সব্বাকুসলস্সেৱ ৱা পটিপক্খং, তস্মা তংসম্পযুত্তং কম্মং জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিপচ্চযং ন হোতীতি তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং দুহেতুকপটিসন্ধিমেৱ আকড্ঢতি, নাহেতুকং. দুহেতুকঞ্চ কম্মং ঞাণসম্পযোগাভাৱতো ঞাণফলুপ্পাদনে অসমত্থং, যথা তং অলোভসম্পযোগাভাৱতো অলোভফলুপ্পাদনে অসমত্থং অকুসলকম্মন্তি তং অতিউক্কট্ঠম্পি সমানং দুহেতুকমেৱ পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, ন তিহেতুকন্তি ৱুত্তং ‘‘তিহেতুকমোমকং দুহেতুকমুক্কট্ঠঞ্চা’’ত্যাদি.

এত্থ সিযা – যথা পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২৩১) কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে তিণ্ণং, নিকন্তিক্খণে দ্ৱিন্নং, পটিসন্ধিক্খণে তিণ্ণঞ্চ হেতূনং ৱসেন অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তূপপত্তি, তথা ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২৩৩) জৱনক্খণে দ্ৱিন্নং, নিকন্তিক্খণে দ্ৱিন্নং, পটিসন্ধিক্খণে দ্ৱিন্নঞ্চ হেতূনং ৱসেন ছন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণৱিপ্পযুত্তূপপত্তি ৱুত্তা, এৱং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধিযা অৱুত্তত্তা নত্থি তিহেতুকস্স দুহেতুকপটিসন্ধিআকড্ঢনন্তি? নযিদমেৱং দুহেতুকোমককম্মেন অহেতুকপটিসন্ধিযা ৱিয তিহেতুকোমককম্মেন সামত্থিযানুৰূপতো দুহেতুকপটিসন্ধিযাৱ দাতব্বত্তা, কম্মসৰিক্খকৱিপাকদস্সত্থং পন মহাথেৰেন সাৱসেসো পাঠো কতো. ইতৰথা ‘‘চতুন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি ৱচনাভাৱতো দুহেতুককম্মেন অহেতুকূপপত্তিযাপিঅভাৱো আপজ্জতি, তস্মা যথা সুগতিযং জচ্চন্ধবধিৰাদিৱিপত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং ৱজ্জেত্ৱা গতিসম্পত্তিযা সহেতুকূপপত্তিদস্সনত্থং দুহেতুকূপপত্তি এৱ উদ্ধটা, ন অহেতুকূপপত্তি, এৱং কম্মসৰিক্খকৱিপাকদস্সনত্থং তিহেতুককম্মেন তিহেতুকূপপত্তি এৱ উদ্ধটা, ন দুহেতুকূপপত্তি, ন পন অলব্ভনতোতি দট্ঠব্বং.

৭৪. এৱং একায চেতনায সোড়স ৱিপাকানি এত্থেৱ দ্ৱাদসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি পৱত্তস্স তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদস্স ৱসেন ৱিপাকপ্পৱত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি একায চেতনায দ্ৱাদস ৱিপাকানি এত্থেৱ দসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি আগতস্স মোৰৱাপীৱাসীমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰৱাদস্সপি ৱসেন দস্সেতুং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰৱিপাকানী’’ত্যাদি ৱুত্তং. যথা মুখে চলিতে আদাসতলে মুখনিমিত্তং চলতি, এৱং অসঙ্খাৰকুসলস্স অসঙ্খাৰৱিপাকোৱ হোতি, ন সসঙ্খাৰোতি এৱং আগমনতোৱ সঙ্খাৰভেদোতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. যস্মা পন ৱিপাকস্স সঙ্খাৰভেদো পচ্চযৱসেন ইচ্ছিতো, ন কম্মৱসেন, তস্মা এস কেচিৱাদো কতো.

তেসন্তি তেসং এৱংৱাদীনং. যথাক্কমন্তি তিহেতুকুক্কট্ঠাদীনং অনুক্কমেন. দ্ৱাদস ৱিপাকানীতি তিহেতুকুক্কট্ঠঅসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিককম্মস্স ৱসেন যথাক্কমং সসঙ্খাৰিকচতুক্কৱজ্জিতানি, অসঙ্খাৰিকচতুক্কৱজ্জিতানি চ দ্ৱাদস ৱিপাকানি, তথা তিহেতুকোমকস্স, দুহেতুকুক্কট্ঠস্স চ কম্মস্স ৱসেন দুহেতুকসসঙ্খাৰদ্ৱযৱজ্জিতানি, দুহেতুকাসঙ্খাৰদ্ৱযৱজ্জিতানি চ দস ৱিপাকানি, দুহেতুকোমকস্স ৱসেন দুহেতুকদ্ৱযৱজ্জিতানি চ অট্ঠ ৱিপাকানি যথাৱুত্তস্স ‘‘তিহেতুকমুক্কট্ঠ’’ন্ত্যাদিনা ৱুত্তনযস্স অনুসাৰেন অনুস্সৰণেন যথাসম্ভৱং তস্স তস্স সম্ভৱানুৰূপতো উদ্দিসে.

৭৫. পৰিতো অত্তং খণ্ডিতং ৱিয অপ্পানুভাৱন্তি পৰিত্তং. পকট্ঠভাৱং নীতন্তি পণীতং, উভিন্নং মজ্ঝে ভৱং মজ্ঝিমং. তত্থ ‘‘পটিলদ্ধমত্তং অনাসেৱিতং পৰিত্ত’’ন্তি অৱিসেসতোৱ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা ‘‘নাতিসুভাৱিতং অপৰিপুণ্ণৱসীভাৱং মজ্ঝিমং. অতিৱিয সুভাৱিতং পন সব্বসো পৰিপুণ্ণৱসীভাৱং পণীত’’ন্তি. আচৰিযেন পনেত্থ পৰিত্তম্পি ঈসকং লদ্ধাসেৱনমেৱাধিপ্পেতন্তি দিস্সতি. তথা হানেন নামৰূপপৰিচ্ছেদে –

‘‘সমানাসেৱনে লদ্ধে, ৱিজ্জমানে মহব্বলে;

অলদ্ধা তাদিসং হেতুং, অভিঞ্ঞা ন ৱিপচ্চতী’’তি. (নাম. পৰি. ৪৭৪);

সমানভূমিকতোৱ আসেৱনলাভেন বলৱভাৱতো মহগ্গতধম্মানং ৱিপাকদানং ৱত্ৱা তদভাৱতো অভিঞ্ঞায অৱিপচ্চনং ৱুত্তং. হীনেহি ছন্দচিত্তৱীৰিযৱীমংসাহি নিব্বত্তিতং ৱা পৰিত্তং. মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি মজ্ঝিমং. পণীতেহি পণীতন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.

৮৪. পঞ্চমজ্ঝানং ভাৱেত্ৱাতি অভিঞ্ঞাভাৱং অসম্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং তিৱিধম্পি ভাৱেত্ৱা. অভিঞ্ঞাভাৱপ্পত্তস্স পন অৱিপাকভাৱো ‘‘অলদ্ধা তাদিস’’ন্ত্যাদিনা (নাম. পৰি. ৪৭৪) আচৰিযেন সাধিতো. মূলটীকাকাৰাদযো পন অঞ্ঞথাপি তং সাধেন্তি. তং পন সঙ্খেপতো, তত্থ তত্থ ৱিত্থাৰতো চ অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযং ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বং. সঞ্ঞাৱিৰাগং ভাৱেত্ৱাতি ‘‘সঞ্ঞা ৰোগো, সঞ্ঞা গণ্ডো’’ত্যাদিনা, ‘‘ধী চিত্তং ধিব্বতং চিত্ত’’ন্ত্যাদিনা ৱা নযেন অৰূপপ্পৱত্তিযা আদীনৱদস্সনেন তদভাৱে চ পণীতভাৱসন্নিট্ঠানেন ৱাযোকসিণে কেসঞ্চি মতেন পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণে ৱা ভাৱনাবলেন তেন পটিলভিতব্বভাৱে অৰূপস্স অনিব্বত্তিসভাৱাপাদনৱসেন অৰূপৱিৰাগভাৱনং ভাৱেত্ৱা অঞ্ঞসত্তেসু উপ্পজ্জন্তি কম্মকিৰিযৱাদিনো তিত্থিযা এৱাত্যধিপ্পাযো. তে পন যেন ইৰিযাপথেন ইধ মৰন্তি. তেনেৱ তত্থ নিব্বত্তন্তীতি দট্ঠব্বং.

৮৬. অনাগামিনো পন সুদ্ধাৱাসেসু উপ্পজ্জন্তীতি অনাগামিনোযেৱ অৰিযা পুথুজ্জনাদিকালে, পচ্ছাপি ৱা পঞ্চমজ্ঝানং তিৱিধম্পি ভাৱেত্ৱা সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযৱেমত্ততানুক্কমেন পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু উপ্পজ্জন্তি.

৮৭. যথাক্কমং ভাৱেত্ৱা যথাক্কমং আৰুপ্পেসু উপ্পজ্জন্তীতি যোজনা যথাক্কমন্তি চ পঠমাৰুপ্পাদিঅনুক্কমেন. সব্বম্পি চেতং তস্স তস্সেৱ ঝানস্স আৱেণিকভূমিৱসেন ৱুত্তং. নিকন্তিযা পন সতি পুথুজ্জনাদযো যথালদ্ধজ্ঝানস্স ভূমিভূতেসু সুদ্ধাৱাসৱজ্জিতেসু যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি, তথা কামভৱেপি কামাৱচৰকম্মবলেন. ‘ইজ্ঝতি, ভিক্খৱে, সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’তি (অ. নি. ৮.৩৫) হি ৱুত্তং. অনাগামিনো পন কামৰাগস্স সব্বসো পহীনত্তা কামভৱেসু নিকন্তিং ন উপ্পাদেন্তীতি কামলোকৱজ্জিতে যথালদ্ধজ্ঝানভূমিভূতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি. সুদ্ধাৱাসেসু হি অনাগামিনোযেৱ নিব্বত্তন্তীতি নিযমো অত্থি. তে পন অঞ্ঞত্থ ন নিব্বত্তন্তীতি নিযমো নত্থি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং আচৰিযেন –

‘‘সুদ্ধাৱাসেস্ৱনাগামি-পুগ্গলাৱোপপজ্জৰে;

কামধাতুম্হি জাযন্তি, অনাগামিৱিৱজ্জিতা’’তি. (পৰম. ৱি. ২০৫);

সুক্খৱিপস্সকাপি পনেতে মৰণকালে একন্তেনেৱ সমাপত্তিং নিব্বত্তেন্তি সমাধিম্হি পৰিপূৰকাৰীভাৱতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘ইত্থিযোপি পন অৰিযা ৱা অনৰিযা ৱা অট্ঠসমাপত্তিলাভিনিযো ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জেসুযেৱ নিব্বত্তন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮০৯; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৯ আদযো; ম. নি. অট্ঠ. ৩.১৩০) ৱুত্তং. অপিচেত্থ ৱেহপ্ফলঅকনিট্ঠচতুত্থাৰুপ্পভৱানং সেট্ঠভৱভাৱতো তত্থ নিব্বত্তা অৰিযা অঞ্ঞত্থ নুপ্পজ্জন্তি, তথা অৱসেসেসু উপৰূপৰি ব্ৰহ্মলোকেসু নিব্বত্তা হেট্ঠিমহেট্ঠিমেসু. ৱুত্তঞ্হেতং আচৰিযেন –

‘‘ৱেহপ্ফলে অকনিট্ঠে, ভৱগ্গে চ পতিট্ঠিতা;

ন পুনাঞ্ঞত্থ জাযন্তি, সব্বে অৰিযপুগ্গলা;

ব্ৰহ্মলোকগতা হেট্ঠা, অৰিযা নোপপজ্জৰে’’তি. (নাম. পৰি. ৪৫২-৪৫৩);

কম্মচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চুতিপটিসন্ধিক্কমৱণ্ণনা

৮৯. ‘‘আযুক্খযেনা’’ত্যাদীসু সতিপি কম্মানুভাৱে তংতংগতীসু যথাপৰিচ্ছিন্নস্স আযুনো পৰিক্খযেন মৰণং আযুক্খযমৰণং. সতিপি তত্থ তত্থ পৰিচ্ছিন্নাযুসেসে গতিকালাদিপচ্চযসামগ্গিযঞ্চ তংতংভৱসাধকস্স কম্মুনো পৰিনিট্ঠিতৱিপাকত্তা মৰণং কম্মক্খযমৰণং. আযুকম্মানং সমকমেৱ পৰিক্খীণত্তা মৰণং উভযক্খযমৰণং. সতিপি তস্মিং দুৱিমে পুৰিমভৱসিদ্ধস্স কস্সচি উপচ্ছেদককম্মুনো বলেন সত্থহৰণাদীহি উপক্কমেহি উপচ্ছিজ্জমানসন্তানানং, গুণমহন্তেসু ৱা কতেন কেনচি উপক্কমেন আযূহিতউপচ্ছেদককম্মুনা পটিবাহিতসামত্থিযস্স কম্মস্স তংতংঅত্তভাৱপ্পৱত্তনে অসমত্থভাৱতো দুসিমাৰকলাবুৰাজাদীনং ৱিয তঙ্খণেযেৱ ঠানাচাৱনৱসেন পৱত্তমৰণং উপচ্ছেদকমৰণং নাম. ইদং পন নেৰযিকানং উত্তৰকুৰুৱাসীনং কেসঞ্চি দেৱানঞ্চ ন হোতি. তেনাহু –

‘‘উপক্কমেন ৱা কেসঞ্চুপচ্ছেদককম্মুনা’’তি. (স. স. ৬২);

মৰণস্স উপ্পত্তি পৱত্তি মৰণুপ্পত্তি.

৯০. মৰণকালেতি মৰণাসন্নকালে. যথাৰহন্তি তংতংগতীসু উপ্পজ্জনকসত্তানুৰূপং, কত্থচি পন অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৱস্স যথোপট্ঠিতং নামৰূপধম্মাদিকমেৱ চুতিপৰিযোসানানং গোচৰভাৱং গচ্ছতি, ন কম্মকম্মনিমিত্তাদযো. উপলদ্ধপুব্বন্তি চেতিযদস্সনাদিৱসেন পুব্বে উপলদ্ধং. উপকৰণভূতন্তি পুপ্ফাদিৱসেন উপকৰণভূতং. উপলভিতব্বন্তি অনুভৱিতব্বং. উপভোগভূতন্তি অচ্ছৰাৱিমানকপ্পৰুক্খনিৰযগ্গিআদিকং উপভুঞ্জিতব্বং. অচ্ছৰাৱিমানকপ্পৰুক্খমাতুকুচ্ছিআদিগতং হি ৰূপাযতনং সুগতিনিমিত্তং. নিৰযগ্গিনিৰযপালাদিগতং দুগ্গতিনিমিত্তং. গতিযা নিমিত্তং গতিনিমিত্তং.

কম্মবলেনাতি পটিসন্ধিনিব্বত্তকস্স কুসলাকুসলকম্মস্স আনুভাৱেন. ছন্নং দ্ৱাৰানন্তি ৱক্খমাননযেন যথাসম্ভৱং ছন্নং উপপত্তিদ্ৱাৰানং, যদি কুসলকম্মং ৱিপচ্চতি, তদা পৰিসুদ্ধং কুসলচিত্তং পৱত্ততি, অথ অকুসলকম্মং, তদা উপক্কিলিট্ঠং অকুসলচিত্তন্তি আহ ‘‘ৱিপচ্চমানক…পে… কিলিট্ঠং ৱা’’তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি, অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৱা, তস্মিং চে সমযে কালং কৰোতি, ঠানমেতং ৱিজ্জতি, যং দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰং গতিং উপপজ্জেয্য নিৰযং ৱা তিৰচ্ছানযোনিং ৱা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫). তত্থোণতং ৱাতি তস্মিং উপপজ্জিতব্বভৱে ওণতং ৱিয, তত্থোণতং এৱাতি ৱা পদচ্ছেদো. ‘‘বাহুল্লেনা’’তি এত্থ অধিপ্পাযো ‘‘যেভুয্যেন ভৱন্তৰে’’তি এত্থ ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বো. অথ ৱা ‘‘যথাৰহ’’ন্তি ইমিনাৱ সো সক্কা সঙ্গহেতুন্তি ‘‘বাহুল্লেনা’’তি ইমিনা সহসা ওচ্ছিজ্জমানজীৱিতানং সণিকং মৰন্তানং ৱিয ন অভিক্খণমেৱাতি দীপিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. অভিনৱকৰণৱসেনাতি তঙ্খণে কৰিযমানং ৱিয অত্তানং অভিনৱকৰণৱসেন.

৯১. পচ্চাসন্নমৰণস্সাতি একৱীথিপ্পমাণাযুকৱসেন, ততো ৱা কিঞ্চি অধিকাযুকৱসেন সমাসন্নমৰণস্স. ৱীথিচিত্তাৱসানেতি তদাৰম্মণপৰিযোসানানং, জৱনপৰিযোসানানং ৱা ৱীথিচিত্তানং অৱসানে. তত্থ ‘‘কামভৱতো চৱিত্ৱা তত্থেৱ উপ্পজ্জমানানং তদাৰম্মণপৰিযোসানানি, সেসানং জৱনপৰিযোসানানী’’তি ধম্মানুসাৰণিযং ৱুত্তং. ভৱঙ্গক্খযেৱাতি যদি একজৱনৱীথিতো অধিকতৰাযুসেসো সিযা, তদা ভৱঙ্গাৱসানে ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. অথ একচিত্তক্খণাযুসেসো সিযা, তদা ৱীথিচিত্তাৱসানে, তঞ্চ অতীতকম্মাদিৱিসযমেৱ. ‘‘তস্সানন্তৰমেৱা’’তি ইমিনা অন্তৰাভৱৱাদিমতং পটিক্খিপতি.

যথাৰহন্তি কম্মকৰণকালস্স, ৱিপাকদানকালস্স চ অনুৰূপৱসেন. অথ ৱা ৱিপচ্চমানককম্মানুৰূপং অনুসযৱসেন, জৱনসহজাতৱসেন ৱা পৱত্তিঅনুৰূপতোত্যত্থো. ননু চ ‘‘অৱিজ্জানুসযপৰিক্খিত্তেনা’’ত্যাদি ৱুত্তং. জৱনসহজাতানঞ্চ কথং অনুসযভাৱোতি? নাযং দোসো অনুসযসদিসতায তাসম্পি অনুসযৱোহাৰভাৱতো. ইতৰথা অকুসলকম্মসহজাতানং ভৱতণ্হাসহজাতানং ৱা চুতিআসন্নজৱনসহজাতানঞ্চ সঙ্গহো ন সিযা. অৱিজ্জাৱ অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযনতো পৱত্তনতো অনুসযো, তেন পৰিক্খিত্তেন পৰিৱাৰিতেন. তণ্হানুসযোৱ মূলং পধানং সহকাৰীকাৰণভূতং ইমস্সাতি তণ্হানুসযমূলকো. সঙ্খাৰেনাতি কুসলাকুসলকম্মেন কম্মসহজাতফস্সাদিধম্মসমুদাযেন চুতিআসন্নজৱনসহজাতেন ৱা, তেন জনিযমানং. অৱিজ্জায হি পটিচ্ছন্নাদীনৱৱিসযে তণ্হা নামেতি, খিপনকসঙ্খাৰসম্মতা যথাৱুত্তসঙ্খাৰা খিপন্তি, যথাহু –

‘‘অৱিজ্জাতণ্হাসঙ্খাৰ-সহজেহি অপাযিনং;

ৱিসযাদীনৱচ্ছাদিনমনক্খিপকেহি তু.

‘‘অপ্পহীনেহি সেসানং, ছাদনং নমনম্পি চ;

খিপকা পন সঙ্খাৰা, কুসলাৱ ভৱন্তিহা’’তি. (স. স. ১৬৪-১৬৫);

সম্পযুত্তেহি পৰিগ্গয্হমানন্তি অত্তনা সম্পযুত্তেহি ফস্সাদীহি ধম্মেহি সম্পযুত্তপচ্চযাদিনা পৰিৱাৰেত্ৱা গয্হমানং, সহজাতানমধিট্ঠানভাৱেন পুব্বঙ্গমভূতন্তি অত্তনা সহজাতানং পতিট্ঠানভাৱেন পধানভূতং. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) হি ৱুত্তং. ভৱন্তৰপটিসন্ধানৱসেনাতি পুৰিমভৱন্তৰস্স, পচ্ছিমভৱন্তৰস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞং একাবদ্ধং ৱিয পটিসন্দহনৱসেন উপ্পজ্জমানমেৱ পতিট্ঠাতি, ন ইতো গন্ত্ৱাত্যধিপ্পাযো. ন হি পুৰিমভৱপৰিযাপন্নো কোচি ধম্মো ভৱন্তৰং সঙ্কমতি, নাপি পুৰিমভৱপৰিযাপন্নহেতূহি ৱিনা উপ্পজ্জতি পটিঘোসপদীপমুদ্দা ৱিযাতি অলমতিপ্পপঞ্চেন.

৯২. মন্দং হুত্ৱা পৱত্তানি মন্দপ্পৱত্তানি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণেসু আপাথগতেসু মনোদ্ৱাৰে গতিনিমিত্তৱসেন, পঞ্চদ্ৱাৰে কম্মনিমিত্তৱসেনাত্যধিপ্পাযো. পটিসন্ধিভৱঙ্গানম্পি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা লব্ভতীতি মনোদ্ৱাৰে তাৱ পটিসন্ধিযা চতুন্নং ভৱঙ্গানঞ্চ, পঞ্চদ্ৱাৰে পন পটিসন্ধিযাৱ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণভাৱো লব্ভতি. তথা হি কস্সচি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগতং পচ্চুপ্পন্নং গতিনিমিত্তং আৰব্ভ উপ্পন্নায তদাৰম্মণপৰিযোসানায চিত্তৱীথিযা অনন্তৰং চুতিচিত্তে উপ্পন্নে তদনন্তৰং পঞ্চচিত্তক্খণাযুকে আৰম্মণে পৱত্তায পটিসন্ধিযা চতুন্নং ভৱঙ্গানং, পঞ্চদ্ৱাৰে চ ঞাতকাদীহি উপট্ঠাপিতেসু দেয্যধম্মেসু ৱণ্ণাদিকে আৰব্ভ যথাৰহং পৱত্তায চিত্তৱীথিযা চুতিচিত্তস্স চ অনন্তৰং একচিত্তক্খণাযুকে আৰম্মণে পৱত্তায পটিসন্ধিযা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে পৱত্তি উপলব্ভতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে(ৱিসুদ্ধি. ২.৬২০ আদযো) ৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৱা সঙ্খাৰপচ্চযাৱিঞ্ঞাণপদৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বো. ছদ্ৱাৰগ্গহিতন্তি কম্মনিমিত্তং ছদ্ৱাৰগ্গহিতং, গতিনিমিত্তং ছট্ঠদ্ৱাৰগ্গহিতন্তি যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. অপৰে পন অৱিসেসতো ৱণ্ণেন্তি. সচ্চসঙ্খেপেপি তেনেৱাধিপ্পাযেন ইদং ৱুত্তং –

‘‘পঞ্চদ্ৱাৰে সিযা সন্ধি, ৱিনা কম্মং দ্ৱিগোচৰে’’তি; (স. স. ১৭৩);

অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৬২৪-৬২৫; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) পন ‘‘গতিনিমিত্তং মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৱুত্তত্তা, তদাৰম্মণায চ পঞ্চদ্ৱাৰিকপটিসন্ধিযা অদস্সিতত্তা, মূলটীকাদীসু চ ‘‘কম্মবলেন উপট্ঠাপিতং ৱণ্ণাযতনং সুপিনং পস্সন্তস্স ৱিয দিব্বচক্খুস্স ৱিয চ মনোদ্ৱাৰেযেৱ গোচৰভাৱং গচ্ছতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. মহা. ২.৬২৩) নিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা তেসং ৱচনং ন সম্পটিচ্ছন্তি আচৰিযা. ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চা’’তি এত্থ গতিনিমিত্তং তাৱ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং যুজ্জতি, কম্মনিমিত্তং পন পটিসন্ধিজনককম্মস্সেৱ নিমিত্তভূতং অধিপ্পেতন্তি কথং তস্স চুতিআসন্নজৱনেহি গহিতস্স পচ্চুপ্পন্নভাৱো সম্ভৱতি. ন হি তদেৱ আৰম্মণুপট্ঠাপকং, তদেৱ পটিসন্ধিজনকং ভৱেয্য উপচিতভাৱাভাৱতো অনস্সাদিতত্তা চ. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৱচনতো পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৱনমেৱ কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি. পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.২৩২) চ নিকন্তিক্খণে দ্ৱিন্নং হেতূনং পচ্চযাপি সহেতুকপটিসন্ধিযা ৱুত্তত্তাকতূপচিতম্পি কম্মং তণ্হায অস্সাদিতমেৱ ৱিপাকং অভিনিপ্ফাদেতি, তদা চ পটিসন্ধিযা সমানৱীথিযং ৱিয পৱত্তমানানি চুতিআসন্নজৱনানি কথং পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৱনানি সিযুং, কথঞ্চ তানি তদা কণ্হায পৰামট্ঠানি. অপিচ পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং চুতিআসন্নপ্পৱত্তানং পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং আৰম্মণং হোতি. ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰিককম্মঞ্চ পটিসন্ধিনিমিত্তকং ন হোতি পৰিদুব্বলভাৱতো’’তি অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৬২০; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৱুত্তন্তি সচ্চমেতং. ঞাতকাদীহি উপট্ঠাপিতেসু পন পুপ্ফাদীসু সন্নিহিতেস্ৱেৱ মৰণসম্ভৱতো তত্থ ৱণ্ণাদিকং আৰব্ভ চুতিআসন্নৱীথিতো পুৰিমভাগপ্পৱত্তানং পটিসন্ধিজননসমত্থানং মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং আৰম্মণভূতেন সহ সমানত্তা তদেকসন্ততিপতিতং চুতিআসন্নজৱনগ্গহিতম্পি পচ্চুপ্পন্নং ৱণ্ণাদিকং কম্মনিমিত্তভাৱেন ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং আনন্দাচৰিযেন ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰে চ আপাথমাগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মাৰম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং, তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্ব’’ন্তি (ৱিভ. মূলটী. ২২৭; ৱিসুদ্ধি. মহা. ২.৬২৩).

৯৪. যথাৰহন্তি দুতিযচতুত্থপঠমততিযানং পটিসন্ধীনং অনুৰূপতো.

৯৮. আৰুপ্পচুতিযা পৰং হেট্ঠিমাৰুপ্পৱজ্জিতা আৰুপ্পপটিসন্ধিযো হোন্তি উপৰূপৰিঅৰূপীনং হেট্ঠিমহেট্ঠিমকম্মস্স অনাযূহনতো, উপচাৰজ্ঝানস্স পন বলৱভাৱতো তস্স ৱিপাকভূতা কামতিহেতুকা পটিসন্ধিযো হোন্তি. ৰূপাৱচৰচুতিযা পৰং অহেতুকৰহিতা উপচাৰজ্ঝানানুভাৱেনেৱ দুহেতুকতিহেতুকপটিসন্ধিযো সিযুং, কামতিহেতুম্হা চুতিতো পৰং সব্বা এৱ কামৰূপাৰূপভৱপৰিযাপন্না যথাৰহং অহেতুকাদিপটিসন্ধিযো সিযুং. ইতৰো দুহেতুকাহেতুকচুতিতো পৰং কামেস্ৱেৱ ভৱেসু তিহেতুকাদিপটিসন্ধিযো সিযুং.

চুতিপটিসন্ধিক্কমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯৯. পটিসন্ধিযা নিৰোধস্স অনন্তৰতো পটিসন্ধিনিৰোধানন্তৰতো. তদেৱ চিত্তন্তি তংসদিসতায তব্বোহাৰপ্পৱত্তত্তা তদেৱ চিত্তং যথা ‘‘তানিযেৱ ওসধানী’’তি. অসতি ৱীথিচিত্তুপ্পাদেতি অন্তৰন্তৰা ৱীথিচিত্তানং উপ্পাদে অসতি, চুতিচিত্তং হুত্ৱা নিৰুজ্ঝতি তদেৱ চিত্তন্তি সম্বন্ধো.

১০১. পৰিৱত্তন্তা পৱত্তন্তি যাৱ ৱট্টমূলসমুচ্ছেদাত্যধিপ্পাযো.

১০২. যথা ইহ ভৱেপটিসন্ধি চেৱ ভৱঙ্গঞ্চ ৱীথিযো চ চুতি চ, তথা পুন ভৱন্তৰে পটিসন্ধিভৱঙ্গন্তি এৱমাদিকা অযং চিত্তসন্ততি পৰিৱত্ততীতি যোজনা. কেচি পন ইমস্মিং পৰিচ্ছেদে ৱীথিমুত্তসঙ্গহস্সেৱ দস্সিতত্তা পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতীনমেৱ ইধ গহণং যুত্তন্ত্যাধিপ্পাযেন ‘‘পটিসন্ধিভৱঙ্গৱীথিযো’’তি ইমস্স পটিসন্ধিভৱঙ্গপ্পৱাহাতি অত্থং ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পৱত্তিসঙ্গহদস্সনাৱসানে তত্থ সঙ্গহিতানং সব্বেসমেৱ নিগমনস্স অধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্হি সতি ‘‘পটিসঙ্খায পনেতমদ্ধুৱ’’ন্তি এত্থ সব্বেসমেৱ এত-সদ্দেন পৰামসনং সুট্ঠু উপপন্নং হোতি. এতং যথাৱুত্তং ৱট্টপৱত্তং অদ্ধুৱং অনিচ্চং পলোকধম্মং পটিসঙ্খায পচ্চৱেক্খিত্ৱা বুধা পণ্ডিতা চিৰায চিৰকালং সুব্বতা হুত্ৱা অচ্চুতং ধুৱং অচৱনধম্মং পদং নিব্বানং অধিগন্ত্ৱা মগ্গফলঞাণেন সচ্ছিকত্ৱা ততোযেৱ সুট্ঠু সমুচ্ছিন্নসিনেহবন্ধনা সমং নিৰুপধিসেসনিব্বানধাতুং এস্সন্তি পাপুণিস্সন্তি.

ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায

ৱীথিমুত্তপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.