৬. ৰূপপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
১. এৱং তাৱ চিত্তচেতসিকৱসেন দুৱিধং অভিধম্মত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি ৰূপং, তদনন্তৰঞ্চ নিব্বানং দস্সেতুমাৰভন্তো আহ ‘‘এত্তাৱতা’’ত্যাদি. সপ্পভেদপ্পৱত্তিকা উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱসেন তীহি পৰিচ্ছেদেহি ৱুত্তপ্পভেদৱন্তো, পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন দ্ৱীহি পৰিচ্ছেদেহি ৱুত্তপ্পৱত্তিৱন্তো চ চিত্তচেতসিকা ধম্মা এত্তাৱতা পঞ্চহি পৰিচ্ছেদেহি ৱিভত্তা হি যস্মা, ইদানি যথানুপ্পত্তং ৰূপং পৱুচ্চতীতি যোজনা.
২. ইদানি যথাপটিঞ্ঞাতৰূপৱিভাগত্থং মাতিকং ঠপেতুং ‘‘সমুদ্দেসা’’ত্যাদি ৱুত্তং. সঙ্খেপতো উদ্দিসনং সমুদ্দেসো. একৱিধাদিৱসেন ৱিভজনং ৱিভাগো, সমুট্ঠাতি এতস্মা ফলন্তি সমুট্ঠানং, কম্মাদযো ৰূপজনকপচ্চযা. চক্খুদসকাদযো কলাপা. পৱত্তিক্কমতো চেতি ভৱকালসত্তভেদেন ৰূপানং উপ্পত্তিক্কমতো.
ৰূপসমুদ্দেসৱণ্ণনা
৩. উপাদিন্নানুপাদিন্নসন্তানেসু সসম্ভাৰধাতুৱসেন মহন্তা হুত্ৱা ভূতা পাতুভূতাতি মহাভূতা (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪). অথৱা অনেকৱিধঅব্ভুতৱিসেসদস্সনেন, অনেকাভূতদস্সনেন ৱা মহন্তানি অব্ভুতানি, অভূতানি ৱা এতেসূতি মহাভূতা, মাযাকাৰাদযো. তেহি সমানা সযং অনীলাদিসভাৱানেৱ নীলাদিউপাদাযৰূপদস্সনাদিতোতি মহাভূতা. মনাপৱণ্ণসণ্ঠানাদীহি ৱা সত্তানং ৱঞ্চিকা যক্খিনিআদযো ৱিয মনাপইত্থিপুৰিসৰূপদস্সনাদিনা সত্তানং ৱঞ্চকত্তা মহন্তানি অভূতানি এতেসূতি মহাভূতা. ৱুত্তম্পি হেতং –
‘‘মহন্তা পাতুভূতাতি, মহাভূতসমাতি ৱা;
ৱঞ্চকত্তা অভূতেন, ‘মহাভূতা’তি সম্মতা’’তি. (অভিধ. ৬২৬);
অথ ৱা মহন্তপাতুভাৱতো মহন্তানি ভৱন্তি এতেসু উপাদাৰূপানি, ভূতানি চাতি মহাভূতানি. মহাভূতে উপাদায পৱত্তং ৰূপং উপাদাযৰূপং. যদি এৱং ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ ততো মহাভূতা’’ত্যাদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.৫৩) একেকমহাভূতা সেসমহাভূতানং নিস্সযা হোন্তীতি তেসম্পি উপাদাযৰূপতাপসঙ্গোতি? নযিদমেৱং উপাদাযেৱ পৱত্তৰূপানং তংসমঞ্ঞাসিদ্ধিতো. যঞ্হি মহাভূতে উপাদিযতি, সযঞ্চ অঞ্ঞেহি উপাদীযতি. ন তং উপাদাযৰূপং. যং পন উপাদীযতেৱ, ন কেনচি উপাদীযতি, তদেৱ উপাদাযৰূপন্তি নত্থি ভূতানং তব্বোহাৰপ্পসঙ্গো. অপিচ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযৰূপন্তি উপাদাযৰূপলক্খণন্তি নত্থি তযো উপাদায পৱত্তানং উপাদাযৰূপতাতি.
৪. পথনট্ঠেন পথৱী, তৰুপব্বতাদীনং পকতিপথৱী ৱিয সহজাতৰূপানং পতিট্ঠানভাৱেন পক্খাযতি, উপট্ঠাতীতি ৱুত্তং হোতি, পথৱী এৱ ধাতু সলক্খণধাৰণাদিতো নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন সৰীৰসেলাৱযৱধাতুসদিসত্তা চাতি পথৱীধাতু. আপেতি সহজাতৰূপানি পত্থৰতি, আপাযতি ৱা ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতীতি আপো. তেজেতি পৰিপাচেতি, নিসেতি ৱা তিক্খভাৱেন সেসভূতত্তযং উস্মাপেতীতি তেজো. ৱাযতি দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন ভূতসঙ্ঘাতং পাপেতীতি ৱাযো. চতস্সোপি পনেতা যথাক্কমং কথিনত্তদৱত্তউণ্হত্তৱিত্থম্ভনত্তলক্খণাতি দট্ঠব্বং.
৫. চক্খাদীনং ৱচনত্থো হেট্ঠা কথিতোৱ. পসাদৰূপং নাম চতুন্নং মহাভূতানং পসন্নভাৱহেতুকত্তা. তং পন যথাক্কমং দট্ঠুকামতাসোতুকামতাঘাযিতুকামতাসাযিতুকামতাফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং. তত্থ চক্খু তাৱ মজ্ঝে কণ্হমণ্ডলস্স ঊকাসিৰপ্পমাণে অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে তেলমিৱ পিচুপটলানি সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা ধাৰণনহাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি ৱিয খত্তিযকুমাৰো সন্ধাৰণবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা পৰিপালিযমানং ৱণ্ণাদীহি পৰিৱাৰিতং যথাযোগং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সধেন্তং পৱত্ততি, ইতৰং ‘‘সসম্ভাৰচক্খূ’’তি ৱুচ্চতি. এৱং সোতাদযোপি যথাক্কমং সোতবিলব্ভন্তৰে অঙ্গুলিৱেধনাকাৰং উপচিততনুতম্বলোমং, নাসিকব্ভন্তৰে অজপদসণ্ঠানং, জিৱ্হামজ্ঝে উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানং পদেসং অভিব্যাপেত্ৱা পৱত্তন্তি, ইতৰং পন ঠপেত্ৱা কম্মজতেজস্স পতিট্ঠানট্ঠানং কেসগ্গলোমগ্গনখগ্গসুক্খচম্মানি চ অৱসেসং সকলসৰীৰং ফৰিত্ৱা পৱত্ততি. এৱং সন্তেপি ইতৰেহি তস্স সঙ্কৰো ন হোতি ভিন্ননিস্সযলক্খণত্তা. একনিস্সযানিপি হি ৰূপৰসাদীনি লক্খণভেদতো অসংকিণ্ণাতি কিং পন ভিন্ননিস্সযা পসাদা.
৬. আপোধাতুযা সুখুমভাৱেন ফুসিতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৱুত্তং ‘‘আপোধাতু ৱিৱজ্জিতং ভূতত্তযসঙ্খাত’’ন্তি. কিঞ্চাপি হি সীততা ফুসিত্ৱা গয্হতি, সা পন তেজোযেৱ. মন্দে হি উণ্হত্তে সীতবুদ্ধি সীততাসঙ্খাতস্স কস্সচি গুণস্স অভাৱতো. তযিদং সীতবুদ্ধিযা অনৱট্ঠিতভাৱতো ৱিঞ্ঞাযতি পাৰাপাৰে ৱিয. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠত্ৱা ছাযং পৱিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৱ চিৰকালং ঠিতানং উণ্হবুদ্ধি. যদি চ আপোধাতু সীততা সিযা, উণ্হভাৱেন সহ একস্মিং কলাপে উপলব্ভেয্য, ন চেৱং উপলব্ভতি, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘ন আপোধাতু সীততা’’তি. যে পন ‘‘দৱতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৱা গয্হতী’’তি ৱদন্তি, তে ৱত্তব্বা ‘‘দৱতা নাম ফুসিত্ৱা গয্হতীতি ইদং আযস্মন্তানং অভিমানমত্তং সণ্ঠানে ৱিযা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –
‘‘দৱতাসহৱুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;
দৱতং সম্ফুসামীতি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.
‘‘ভূতে ফুসিত্ৱা সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতো যথা;
পচ্চক্খতো ফুসামীতি, ৱিঞ্ঞেয্যা দৱতা তথা’’তি.
গোচৰৰূপং নাম পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱিসযভাৱতো. গাৱো ইন্দ্ৰিযানি চৰন্তি এত্থাতি গোচৰন্তি হি আৰম্মণস্সেতং নামং. তং পনেতং পঞ্চৱিধম্পি যথাক্কমং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং গোচৰভাৱলক্খণং, চক্খাদিপটিহননলক্খণং ৱা.
৭. ইত্থিযা ভাৱো ইত্থত্তং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩২). পুৰিসস্স ভাৱো পুৰিসত্তং. তত্থ ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পহেতুভাৱলক্খণং ইত্থত্তং, পুৰিসলিঙ্গাদিহেতুভাৱলক্খণং পুৰিসত্তং. তত্থ ইত্থীনং অঙ্গজাতং ইত্থিলিঙ্গং. সৰাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স পচ্চযভাৱতো. অৱিসদঠানগমননিসজ্জাদি ইত্থিকুত্তং. ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পো. পুৰিসলিঙ্গাদীনিপি ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বানি. অট্ঠকথাযং পন অঞ্ঞথা ইত্থিলিঙ্গাদীনি ৱণ্ণিতানি. তং পন এৱং সঙ্গহেত্ৱা ৱদন্তি –
‘‘লিঙ্গং হত্থাদিসণ্ঠানং, নিমিত্তং মিহিতাদিকং;
কুত্তং সুপ্পাদিনা কীড়া, আকপ্পো গমনাদিক’’ন্তি.
ভাৱৰূপং নাম ভৱতি এতেন ইত্থাদিঅভিধানং, বুদ্ধি চাতি কত্ৱা. তং পনেতং কাযিন্দ্ৰিযং ৱিয সকলসৰীৰং ফৰিত্ৱা তিট্ঠতি.
৮. হদযমেৱ মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযত্তা ৱত্থু চাতি হদযৱত্থু. তথা হি তং ধাতুদ্ৱযনিস্সযভাৱলক্খণং, তঞ্চ হদযকোসব্ভন্তৰে অড্ঢপসতমত্তং লোহিতং নিস্সায পৱত্ততি. ৰূপকণ্ডে অৱুত্তস্সপি পনেতস্স আগমতো, যুত্তিতো চ অত্থিভাৱো দট্ঠব্বো. তত্থ, তং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি ‘‘যং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৱমাগতং পট্ঠানৱচনং আগমো. যুত্তি পনেৱং দট্ঠব্বা –
‘‘নিপ্ফন্নভূতিকাধাৰা, দ্ৱে ধাতূ কামৰূপিনং;
ৰূপানুবন্ধৱুত্তিত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো ৱিয.
‘‘চক্খাদিনিস্সিতানেতা, তস্সঞ্ঞাধাৰভাৱতো;
নাপি ৰূপাদিকে তেসং, বহিদ্ধাপি পৱত্তিতো.
‘‘ন চাপি জীৱিতং তস্স, কিচ্চন্তৰনিযুত্তিতো;
ন চ ভাৱদ্ৱযং তস্মিং, অসন্তেপি পৱত্তিতো.
‘‘তস্মা তদঞ্ঞং ৱত্থু তং, ভূতিকন্তি ৱিজানিযং;
ৱত্থালম্বদুকানন্তু, দেসনাভেদতো ইদং;
ধম্মসঙ্গণিপাঠস্মিং, ন অক্খাতং মহেসিনা’’তি.
৯. জীৱন্তি তেনাতি জীৱিতং, তদেৱ কম্মজৰূপপৰিপালনে আধিপচ্চযোগতো ইন্দ্ৰিযন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তথা হেতং কম্মজৰূপপৰিপালনলক্খণং. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনম্পি হি সহজাতানং পৱত্তিহেতুভাৱেনেৱ অনুপালকং. ন হি তেসং কম্মংযেৱ ঠিতিকাৰণং হোতি আহাৰজাদীনং আহাৰাদি ৱিয কম্মস্স তঙ্খণাভাৱতো. ইদং পন সহ পাচনগ্গিনা অনৱসেসউপাদিন্নকাযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি.
১০. কবড়ং কত্ৱা অজ্ঝোহৰীযতীতি কবড়ীকাৰো আহাৰো, ইদঞ্চ সৱত্থুকং কত্ৱা আহাৰং দস্সেতুং ৱুত্তং. সেন্দ্ৰিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভূতা পন অঙ্গমঙ্গানুসাৰী ৰসহৰসঙ্খাতা অজ্ঝোহৰিতব্বাহাৰসিনেহভূতা ওজা ইধ আহাৰৰূপং নাম. তথা হেতং সেন্দ্ৰিযকাযোপত্থম্ভনহেতুভাৱলক্খণং, ওজট্ঠমকৰূপাহৰণলক্খণং ৱা.
১১. কক্খড়ত্তাদিনা অত্তনো অত্তনো সভাৱেন উপলব্ভনতো সভাৱৰূপং নাম. উপ্পাদাদীহি, অনিচ্চতাদীহি ৱা লক্খণেহি সহিতন্তি সলক্খণং. পৰিচ্ছেদাদিভাৱং ৱিনা অত্তনো সভাৱেনেৱ কম্মাদীহি পচ্চযেহি নিপ্ফন্নত্তা নিপ্ফৰূপং নাম. ৰুপ্পনসভাৱো ৰূপং, তেন যুত্তম্পি ৰূপং, যথা ‘‘অৰিসসো, নীলুপ্পল’’ন্তি, স্ৱাযং ৰূপ-সদ্দো ৰুড়্হিযা অতংসভাৱেপি পৱত্ততীতি অপৰেন ৰূপ-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ‘‘ৰূপৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং যথা ‘‘দুক্খদুক্খ’’ন্তি. পৰিচ্ছেদাদিভাৱং অতিক্কমিত্ৱা সভাৱেনেৱ উপলব্ভনতো লক্খণত্তযাৰোপনেন সম্মসিতুং অৰহত্তা সম্মসনৰূপং.
১২. ন কস্সতীতি অকাসো. অকাসোযেৱ আকাসো, নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতু চাতি আকাসধাতু. চক্খুদসকাদিএকেককলাপগতৰূপানং কলাপন্তৰেহি অসংকিণ্ণভাৱাপাদনৱসেন পৰিচ্ছেদকং, তেহি ৱা পৰিচ্ছিজ্জমানং, তেসং পৰিচ্ছেদমত্তং ৱা ৰূপং পৰিচ্ছেদৰূপং. তঞ্হি তং তং ৰূপকলাপং পৰিচ্ছিন্দন্তং ৱিয হোতি. ৱিজ্জমানেপি চ কলাপন্তৰভূতেহি কলাপন্তৰভূতানং সম্ফুট্ঠভাৱে তংতংৰূপৱিৱিত্ততা ৰূপপৰিযন্তো আকাসো. যেসঞ্চ সো পৰিচ্ছেদো, তেহি সযং অসম্ফুট্ঠোযেৱ. অঞ্ঞথা পৰিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং ৰূপানং ব্যাপীভাৱাপত্তিতো. অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭).
১৩. চলমানকাযেন অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তেন ৱিঞ্ঞাযতীতি কাযৱিঞ্ঞত্তি. সৱিঞ্ঞাণকসদ্দসঙ্খাতৱাচায অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, সযঞ্চ তায ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি. তত্থ অভিক্কমাদিজনকচিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুযা সহজাতৰূপসন্থম্ভনসন্ধাৰণচলিতেসু সহকাৰীকাৰণভূতো ফন্দমানকাযফন্দনতংহেতুকৱাযোধাতুৱিনিমুত্তো মহন্তং পাসাণং উক্খিপন্তস্স সব্বথামেন গহণকালে উস্সাহনৱিকাৰো ৱিয ৰূপকাযস্স পৰিফন্দনপচ্চযভাৱেন উপলব্ভমানো ৱিকাৰো কাযৱিঞ্ঞত্তি. সা হি ফন্দমানকাযেন অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি. ন হি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কাৰেতী’’তি অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠন্তি. হত্থচলনাদীসু চ ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তৰং অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰেহি মনোদ্ৱাৰজৱনেহি গয্হমানত্তা সযঞ্চ কাযেন ৱিঞ্ঞাযতি.
কথং পন ৱিঞ্ঞত্তিৱসেন হত্থচলনাদযো হোন্তীতি? ৱুচ্চতে – একাৱজ্জনৱীথিযং সত্তসু জৱনেসু সত্তমজৱনসমুট্ঠানৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাৱ পঠমজৱনাদিসমুট্ঠানাহি ৱাযোধাতূহি লদ্ধোপত্থম্ভা দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চলযতি চিত্তজং, পুৰিমজৱনাদিসম্ভূতা পন সন্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তকৰা তস্স উপকাৰায হোন্তীতি. যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটে সত্তমযুগযুত্তাযেৱ গোণা হেট্ঠা ছসু যুগেসু যুত্তগোণেহি লদ্ধূপত্থম্ভা সকটং চালেন্তি, পঠমযুগাদিযুত্তা পন উপত্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তমেৱ সাধেন্তা তেসং উপকাৰায হোন্তি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
দেসন্তৰুপ্পত্তিযেৱ চেত্থ চলনং উপ্পন্নদেসতো কেসগ্গমত্তম্পি ধম্মানং সঙ্কমনাভাৱতো. ইতৰথা নেসং অব্যাপাৰকতা, খণিকতা চ ন সিযা. দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱোতি চ যথা অত্তনা সহজৰূপানি হেট্ঠিমজৱনসমুট্ঠিতৰূপেহি পতিট্ঠিতট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তি, এৱং তেহি সহ তত্থ উপ্পত্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং, এত্থ পন চিত্তজে চলিতে তংসম্বন্ধেন ইতৰম্পি চলতি নদীসোতে পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডং ৱিয. তথা চলযিতুং অসক্কোন্তি যোপি পঠমজৱনাদিসমুট্ঠানৱাযোধাতুযো ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাযেৱ যেন দিসাভাগেন অযং অভিক্কমাদীনি পৱত্তেতুকামো, তদভিমুখভাৱৱিকাৰসম্ভৱতো. এৱঞ্চ কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং ৱক্খতি. ৱচীভেদকৰচিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাতুযা অক্খৰুপ্পত্তিট্ঠানগতউপাদিন্নৰূপেহি সহ ঘট্টনপচ্চযভূতো একো ৱিকাৰো ৱচীৱিঞ্ঞত্তি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বং.
অযং পন ৱিসেসো – যথা তত্থ ‘‘ফন্দমানকাযগ্গহণানন্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘সুয্যমানসদ্দসৱনানন্তৰ’’ন্তি যোজেতব্বং. ইধ চ সন্থম্ভনাদীনং অভাৱতো সত্তমজৱনসমুট্ঠিতাত্যাদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনেন হি সদ্ধিংযেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি. ঘট্টনঞ্চ পঠমজৱনাদীসুপি লব্ভতেৱ. এত্থ চ যথা উস্সাপেত্ৱা বদ্ধগোসীসতালপণ্ণাদিৰূপানি দিস্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচাৰিতপ্পকাৰং সঞ্ঞাণং গহেত্ৱা উদকগ্গহণং হোতি, এৱং ৱিপ্ফন্দমানসমুচ্চাৰিযমানকাযসদ্দে গহেত্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধূপনিস্সযায সাধিপ্পাযৱিকাৰগ্গহণং হোতীতি অযং দ্ৱিন্নং সাধাৰণা উপমা.
১৪. লহুভাৱো লহুতা. মুদুভাৱো মুদুতা. কম্মঞ্ঞভাৱো কম্মঞ্ঞতা. যথাক্কমঞ্চেতা অৰোগিনো ৱিয ৰূপানং অগৰুতা সুপৰিমদ্দিতচম্মস্স ৱিয অকথিনতা সুধন্তসুৱণ্ণস্স ৱিয সৰীৰকিৰিযানং অনুকূলভাৱোতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিজহন্তস্সপি হি লহুতাদিত্তযস্স তংতংৱিকাৰাধিকৰূপেহি নানত্তং ৱুচ্চতি, দন্ধত্তকৰধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো হি ৰূপৱিকাৰো লহুতা. থদ্ধত্তকৰধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো মুদুতা. সৰীৰকিৰিযানং অননুকূলভাৱকৰধাতুক্খোভপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো কম্মঞ্ঞতাতি.
১৫. উপচযনং উপচযো, পঠমচযোত্যত্থো ‘‘উপঞ্ঞত্ত’’ন্ত্যাদীসু ৱিয উপ-সদ্দস্স পঠমত্থজোতনতো. সন্তানো সন্ততি, পবন্ধোত্যত্থো. তত্থ পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ চক্খাদিদসকানং উপ্পত্তি, এত্থন্তৰে ৰূপুপ্পাদো উপচযো নাম. ততো পৰং সন্ততি নাম. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযীনং ৰূপানং নিৰোধাভিমুখভাৱৱসেন জীৰণং জৰা, সাযেৱ জৰতা, নিচ্চধুৱভাৱেন ন ইচ্চং অনুপগন্তব্বন্তি অনিচ্চং, তস্স ভাৱো অনিচ্চতা, ৰূপপৰিভেদো. লক্খণৰূপং নাম ধম্মানং তংতংঅৱত্থাৱসেন লক্খণহেতুত্তা.
১৬. জাতিৰূপমেৱাতি পটিসন্ধিতো পট্ঠায ৰূপানং খণে খণে উপ্পত্তিভাৱতো জাতিসঙ্খাতং ৰূপুপ্পত্তিভাৱেন চতুসন্ততিৰূপপ্পটিবদ্ধৱুত্তিত্তা ৰূপসম্মতঞ্চ জাতিৰূপমেৱ উপচযসন্ততিভাৱেন পৱুচ্চতি পঠমুপৰিনিচ্চত্তসঙ্খাতপ্পৱত্তিআকাৰভেদতো ৱেনেয্যৱসেন ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪২) ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা তাসং নিদ্দেসে অত্থতো অভেদং দস্সেতুং ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো ৰূপস্স উপচযো. যো ৰূপস্স উপচযো, সা ৰূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৱুত্তং. একাদসৱিধম্পীতি সভাগসঙ্গহৱসেন একাদসপ্পকাৰম্পি.
১৭. চত্তাৰো ভূতা, পঞ্চ পসাদা, চত্তাৰো ৱিসযা, দুৱিধো ভাৱো, হদযৰূপমিচ্চপি ইদং জীৱিতাহাৰৰূপেহি দ্ৱীহি সহ অট্ঠাৰসৱিধং, তথা পৰিচ্ছেদো চ দুৱিধা ৱিঞ্ঞত্তি, তিৱিধো ৱিকাৰো, চতুব্বিধং লক্খণন্তি ৰূপানং পৰিচ্ছেদৱিকাৰাদিভাৱং ৱিনা ৱিসুং পচ্চযেহি অনিব্বত্তত্তা ইমে অনিপ্ফন্না দস চেতি অট্ঠৱীসতিৱিধং ভৱে.
ৰূপসমুদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপৱিভাগৱণ্ণনা
১৮. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠৰূপানং একৱিধাদিনযদস্সনত্থং ‘‘সব্বঞ্চ পনেত’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. সম্পযুত্তস্স অলোভাদিহেতুনো অভাৱা অহেতুকং. যথাসকং পচ্চযৱন্ততায সপ্পচ্চযং. অত্তানং আৰব্ভ পৱত্তেহি কামাসৱাদীহি সহিতত্তা সাসৱং. পচ্চযেহি অভিসঙ্খতত্তা সঙ্খতং. উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতে লোকে নিযুত্ততায লোকিযং. কামতণ্হায অৱচৰিতত্তা কামাৱচৰং. অৰূপধম্মানং ৱিয কস্সচি আৰম্মণস্স অগ্গহণতো নাস্স আৰম্মণন্তি অনাৰম্মণং. তদঙ্গাদিৱসেন পহাতব্বতাভাৱতো অপ্পহাতব্বং. ইতি-সদ্দো পকাৰত্থো, তেন ‘‘অব্যাকত’’ন্ত্যাদিকং সব্বং একৱিধনযং সঙ্গণ্হাতি.
১৯. অজ্ঝত্তিকৰূপং অত্তভাৱসঙ্খাতং অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তত্তা. কামং অঞ্ঞেপি হি অজ্ঝত্তসম্ভূতা অত্থি, ৰুড়্হীৱসেন পন চক্খাদিকংযেৱ অজ্ঝত্তিকং. অথ ৱা ‘‘যদি মযং ন হোম, ত্ৱং কট্ঠকলিঙ্গৰূপমো ভৱিস্সসী’’তি ৱদন্তা ৱিয অত্তভাৱস্স সাতিসযং উপকাৰত্তা চক্খাদীনেৱ ৱিসেসতো অজ্ঝত্তিকানি নাম. অত্তসঙ্খাতং ৱা চিত্তং অধিকিচ্চ তস্স দ্ৱাৰভাৱেন পৱত্ততীতি অজ্ঝত্তং, তদেৱ অজ্ঝত্তিকং. ততো বহিভূতত্তা ইতৰং তেৱীসতিৱিধং বাহিৰৰূপং.
২০. ইতৰং বাৱীসতিৱিধং অৱত্থুৰূপং.
২২. অট্ঠৱিধম্পি ইন্দ্ৰিযৰূপং পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু লিঙ্গাদীসু সহজৰূপপৰিপালনে চ আধিপচ্চযোগতো. পসাদৰূপস্স হি পঞ্চৱিধস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আধিপচ্চং অত্তনো পটুমন্দাদিভাৱেন তেসম্পি পটুমন্দাদিভাৱাপাদনতো. ভাৱদ্ৱযস্সাপি ইত্থিলিঙ্গাদীসু আধিপচ্চং যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জমানানম্পি তেসং যেভুয্যেন সভাৱকসন্তানেযেৱ তংতদাকাৰেন উপ্পজ্জনতো, ন পন ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱতো. জীৱিতস্স চ কম্মজপৰিপালনে আধিপচ্চং তেসং যথাসকং খণট্ঠানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পটিবদ্ধত্তা. সযঞ্চ অত্তনা ঠপিতধম্মসম্বন্ধেনেৱ পৱত্ততি নাৱিকো ৱিয.
২৩. ৱিসযৱিসযিভাৱপ্পত্তিৱসেন থূলত্তা ওড়াৰিকৰূপং. ততোযেৱ গহণস্স সুকৰত্তা সন্তিকেৰূপং আসন্নৰূপং নাম. যো সযং, নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং, সো পটিঘো ৱিযাতি পটিঘো. যথা হি পটিঘাতে সতি দুব্বলস্স চলনং হোতি, এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিমুখভাৱে সতি অৰূপসভাৱত্তা দুব্বলস্স ভৱঙ্গস্স চলনং হোতি. পটিঘো যস্স অত্থি তং সপ্পটিঘং. তত্থ সযং সম্পত্তি ফোট্ঠব্বস্স, নিস্সযৱসেন সম্পত্তি ঘানজিৱ্হাকাযগন্ধৰসানং, উভযথাপি অসম্পত্তি চক্খুসোতৰূপসদ্দানন্তি দট্ঠব্বং. ইতৰং সোড়সৱিধং ওড়াৰিকতাদিসভাৱাভাৱতো সুখুমৰূপাদিকং.
২৪. কম্মতো জাতং অট্ঠাৰসৱিধং উপাদিন্নৰূপং তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা অত্তনো ফলভাৱেন আদিন্নত্তা গহিতত্তা. ইতৰং অগ্গহিতগ্গহণেনদসৱিধং অনুপাদিন্নৰূপং.
২৫. দট্ঠব্বভাৱসঙ্খাতেন নিদস্সনেন সহ ৱত্ততীতি সনিদস্সনং. চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰভাৱো হি নিদস্সনন্তি ৱুচ্চতি তস্স চ ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি তং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ৱত্তুং ৱট্টতীতি সহ নিদস্সনেন সনিদস্সনন্তি. ধম্মভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো ৱিসেসো, সো অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতি.
২৬. অসম্পত্তৱসেনাতি অত্তানং অসম্পত্তস্স গোচৰস্স ৱসেন, অত্তনা ৱিসযপ্পদেসং ৱা অসম্পত্তৱসেন. চক্খুসোতানি হি ৰূপসদ্দেহি অসম্পত্তানি, সযং ৱা তানি অসম্পত্তানেৱ আৰম্মণং গণ্হন্তি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘চক্খুসোতং পনেতেসু, হোতাসম্পত্তগাহকং;
ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুত্তা, সন্তৰাধিকগোচৰে.
‘‘তথা হি দূৰদেসট্ঠং, ফলিকাদিতিৰোহিতং;
মহন্তঞ্চ নগাদীনং, ৱণ্ণং চক্খু উদিক্খতি.
‘‘আকাসাদিগতো কুচ্ছি-চম্মানন্তৰিকোপি চ;
মহন্তো চ ঘণ্টাদীনং, সদ্দো সোতস্স গোচৰো.
‘‘গন্ত্ৱা ৱিসযদেসং তং, ফৰিত্ৱা গণ্হতীতি চে;
অধিট্ঠানৱিধানেপি, তস্স সো গোচৰো সিযা.
‘‘ভূতপ্পবন্ধতো সো চে, যাতি ইন্দ্ৰিযসন্নিধিং;
কম্মচিত্তোজসম্ভূতো, ৱণ্ণো সদ্দো চ চিত্তজো.
‘‘ন তেসং গোচৰা হোন্তি, ন হি সম্ভোন্তি তে বহি;
ৱুত্তা চ অৱিসেসেন, পাঠে তংৱিসযাৱ তে.
‘‘যদি চেতং দ্ৱযং অত্তসমীপংযেৱ গণ্হতি;
অক্খিৱণ্ণং তথা মূলং, পস্সেয্য ভমুকস্স চ.
‘‘দিসাদেসৱৱত্থানং, সদ্দস্স ন ভৱেয্য চ;
সিযা চ সৰৱেধিস্স, সকণ্ণে সৰপাতন’’ন্তি.
গোচৰগ্গাহিকৰূপং ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং হুত্ৱা তংতংগোচৰগ্গহণসভাৱত্তা. ইতৰং তেৱীসতিৱিধং অগোচৰগ্গাহিকৰূপং গোচৰগ্গহণাভাৱতো.
২৭. ৱণ্ণিতব্বো দট্ঠব্বোতি ৱণ্ণো. অত্তনো উদযানন্তৰং ৰূপং জনেতীতি ওজা. অৱিনিব্ভোগৰূপং কত্থচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনিভুঞ্জনস্স ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিযা অভাৱতো. ৰূপলোকে গন্ধাদীনং অভাৱৱাদিমতম্পি হি তত্থ তত্থ (ৱিভ. মূলটী. ২২৭; ৱিভ. অনুটী. ২২৭) আচৰিযেহি পটিক্খিত্তমেৱ.
২৮. ইচ্চেৱন্তি এত্থপি ইতি-সদ্দো পকাৰত্থো, তেন ইধ অনাগতম্পি সব্বং দুকতিকাদিভেদং সঙ্গণ্হাতি.
ৰূপৱিভাগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপসমুট্ঠাননযৱণ্ণনা
২৯. কানি পন তানি কম্মাদীনি, কথং, কত্থ, কদা চ ৰূপসমুট্ঠানানীতি আহ ‘‘তত্থা’’ত্যাদি. পটিসন্ধিমুপাদাযাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণং উপাদায. খণে খণেতি একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু, নিৰন্তৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. অপৰে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং (ৱিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা), ভঙ্গক্খণে চ ৰূপুপ্পাদং (ৱিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা) পটিসেধেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ঠিতিক্খণাভাৱে তেসং উপপত্তি চেৱ তত্থ ৱত্তব্বঞ্চ হেট্ঠা কথিতমেৱ, ইধাপি পন ভঙ্গক্খণে ৰূপুপ্পাদাভাৱে উপপত্তিযা তত্থ ৱত্তব্বেন চ সহ সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৱা ৱুচ্চতি –
‘‘উপ্পন্নুপ্পজ্জমানন্তি, ৱিভঙ্গে এৱমাদিনং;
ভঙ্গক্খণস্মিং উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমানকং.
‘‘উপ্পজ্জমানমুপ্পাদে, উপ্পন্নঞ্চাতিআদিনা;
ভঙ্গুপ্পাদাৱ অক্খাতা, ন চিত্তস্স ঠিতিক্খণো.
‘‘‘উপ্পাদো চ ৱযো চেৱ, অঞ্ঞথত্তং ঠিতস্স চ;
পঞ্ঞাযতী’তি (অ. নি. ৩.৪৭) ৱুত্তত্তা, ঠিতি অত্থীতি চে মতং.
‘‘অঞ্ঞথত্তস্স একস্মিং, ধম্মে অনুপলদ্ধিতো;
পঞ্ঞাণৱচনা চেৱ, পবন্ধট্ঠিতি তত্থপি.
‘‘ৱুত্তা তস্মা ন চিত্তস্স, ঠিতি দিস্সতি পাড়িযং;
অভিধম্মে অভাৱোপি, নিসেধোযেৱ সব্বথা.
‘‘যদা সমুদযো যস্স, নিৰুজ্ঝতি তদাস্স কিং;
দুক্খমুপ্পজ্জতীত্যেত্থ, পঞ্হে নোতি নিসেধতো.
‘‘ৰূপুপ্পাদো ন ভঙ্গস্মিং, তস্মা সব্বেপি পচ্চযা;
উপ্পাদেযেৱ চিত্তস্স, ৰূপহেতূতি কেচন.
‘‘ৱুচ্চতে তত্থ একস্মিং, ধম্মেযেৱ যথা মতা;
উপ্পাদাৱত্থতো ভিন্না, ভঙ্গাৱত্থা তথেৱ তু.
‘‘ভঙ্গস্সাভিমুখাৱত্থা, ইচ্ছিতব্বা অযং ঠিতি;
নযদস্সনতো এসা, ৱিভঙ্গে ন তু দেসিতা.
‘‘লক্খণং সঙ্খতস্সেৱ, ৱত্তুমুপ্পাদআদিনং;
দেসিতত্তা ন তত্থাপি, পবন্ধস্স ঠিতীৰিতা.
‘‘উপসগ্গস্স ধাতূনমত্থেযেৱ পৱত্তিতো;
পঞ্ঞাযতীতি চেতস্স, অত্থো ৱিঞ্ঞাযতে ইতি.
‘‘ভঙ্গে ৰূপস্স নুপ্পাদো, চিত্তজানং ৱসেন ৱা;
আৰুপ্পংৱাভিসন্ধায, ভাসিতো যমকস্স হি.
‘‘সভাৱোযং যথালাভ-যোজনাতি ততো নহি;
ন চিত্তট্ঠিতি ভঙ্গে চ, ন ৰূপস্স অসম্ভৱো’’তি.
৩১. ৰূপৱিৰাগভাৱনানিব্বত্তত্তা হেতুনো তব্বিধুৰতায, অনোকাসতায চ অৰূপৱিপাকা, ৰূপজননে ৱিসেসপচ্চযেহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগাভাৱতো দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি চাতি চুদ্দস চিত্তানি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি ৱুত্তং ‘‘আৰুপ্পৱিপাকদ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জিত’’ন্তি. পটিসন্ধিচিত্তং, পন চুতিচিত্তঞ্চ একূনৱীসতি ভৱঙ্গস্সেৱ অন্তোগধত্তা চিত্তন্তৰং ন হোতীতি ন তস্স ৱজ্জনং কতং. কিঞ্চাপি ন কতং, পচ্ছাজাতপচ্চযৰহিতং, পন আহাৰাদীহি চ অনুপত্থদ্ধং দুব্বলৱত্থুং নিস্সায পৱত্তত্তা, অত্তনো চ আগন্তুকতায কম্মজৰূপেহি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং ঠানং গহেত্ৱা ঠিতত্তা চ পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপসমুট্ঠাপকং ন হোতি. চুতিচিত্তে পন অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৩৬; ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) তাৱ ‘‘ৱূপসন্তৱট্টমূলস্মিং সন্তানে সাতিসযং সন্তৱুত্তিতায খীণাসৱস্সেৱ চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬৩৬) ৱুত্তং. আনন্দাচৰিযাদযো পন ‘‘সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি ৱদন্তি. ৱিনিচ্ছযো পন নেসং সঙ্খেপতো মূলটীকাদীসু, ৱিত্থাৰতো চ অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযং ৱুত্তনযেন দট্ঠব্বো. পঠমভৱঙ্গমুপাদাযাতি পটিসন্ধিযা অনন্তৰনিব্বত্তপঠমভৱঙ্গতো পট্ঠায. জাযন্তমেৱ সমুট্ঠাপেতি, ন পন ঠিতং, ভিজ্জমানং ৱা অনন্তৰাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণেযেৱ জনকসামত্থিযযোগতো.
৩২. ইৰিযায কাযিককিৰিযায পৱত্তিপথভাৱতো ইৰিযাপথো, গমনাদি, অত্থতো তদৱত্থা ৰূপপ্পৱত্তি. তম্পি সন্ধাৰেতি যথাপৱত্তং উপত্থম্ভেতি. যথা হি ৱীথিচিত্তেহি অব্বোকিণ্ণে ভৱঙ্গে পৱত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি, ন এৱমেতেসু দ্ৱত্তিংসৱিধেসু, ৱক্খমানেসু চ ছব্বীসতিযা জাগৰণচিত্তেসু পৱত্তমানেসু. তদা পন অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৱত্তইৰিযাপথভাৱেনেৱ পৱত্তন্তি.
৩৩. ৱিঞ্ঞত্তিম্পি সমুট্ঠাপেন্তি, ন কেৱলং ৰূপিৰিযাপথানেৱ. অৱিসেসৱচনেপি পনেত্থ মনোদ্ৱাৰপ্পৱত্তানেৱ ৱোট্ঠব্বনজৱনানি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকানি, তথা হাসজনকানি চ পঞ্চদ্ৱাৰপ্পৱত্তানং পৰিদুব্বলভাৱতোতি দট্ঠব্বং. কামঞ্চেত্থ ৰূপৱিনিমুত্তো ইৰিযাপথো, ৱিঞ্ঞত্তি ৱা নত্থি, তথাপি ন সব্বং ৰূপসমুট্ঠাপকং চিত্তং ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং, ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰজনকঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৱিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং ইৰিযাপথস্স ৱিঞ্ঞত্তিযা সহ অৱিনাভাৱতো. ইৰিযাপথূপত্থম্ভকঞ্চ ৰূপজনকন্তি ইমস্স ৱিসেসদস্সনত্থং ৰূপতো ইৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তীনং ৱিসুং গহণং.
৩৪. তেৰসাতি কুসলতো চত্তাৰি, অকুসলতো চত্তাৰি, কিৰিযতো পঞ্চাতি তেৰস. তেসু হি পুথুজ্জনা অট্ঠহি কুসলাকুসলেহি হসন্তি, সেক্খা দিট্ঠিসহগতৱজ্জিতেহি, অসেক্খা পন পঞ্চহি কিৰিযচিত্তেহি, তত্থাপি বুদ্ধা চতূহি সহেতুককিৰিযচিত্তেহেৱ হসন্তি, ন অহেতুকেন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতঞাণং পত্ৱা ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তী’’তি ৱচনতো (মহানি. ৬৯; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). ন হি ৱিচাৰণপঞ্ঞাৰহিতস্স হসিতুপ্পাদস্স বুদ্ধানং পৱত্তি যুত্তাতি ৱদন্তি. হসিতুপ্পাদচিত্তেন পন পৱত্তিযমানম্পি তেসং সিতকৰণং পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৱত্তকত্তা ঞাণানুপৰিৱত্তিযেৱাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপৰিযন্তে ইদং চিত্তং হাসযমানং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা ন তস্স বুদ্ধানং পৱত্তি সক্কা নিৱাৰেতুং.
৩৫. পচ্ছাজাতাদিপচ্চযূপত্থম্ভলাভেন ঠিতিক্খণেযেৱ উতুওজানং বলৱভাৱোতি ৱুত্তং ‘‘তেজোধাতু ঠিতিপ্পত্তা’’ত্যাদি.
৩৭. তত্থ হদযইন্দ্ৰিযৰূপানি নৱ কম্মতোযেৱ জাতত্তা কম্মজানেৱ. যঞ্হি জাতং, জাযতি, জাযিস্সতি চ, তং ‘‘কম্মজ’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা দুদ্ধন্তি.
৪০. পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা লহুতাদিত্তযং কম্মজং ন হোতি, ইতৰথা সব্বদাভাৱীহি ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘লহুতাদিত্তযং উতুচিত্তাহাৰেহি সম্ভোতী’’তি.
৪৩. একন্তকম্মজানি নৱ, চতুজেসু কম্মজানি নৱাতি অট্ঠাৰস কম্মজানি, পঞ্চৱিকাৰৰূপসদ্দঅৱিনিব্ভোগৰূপআকাসৱসেন পন্নৰস চিত্তজানি, সদ্দো, লহুতাদিত্তযং, অৱিনিব্ভোগাকাসৰূপানি নৱাতি তেৰস উতুজানি, লহুতাদিত্তযঅৱিনিব্ভোগাকাসৱসেন দ্ৱাদস আহাৰজানি.
৪৪. কেৱলং জাযমানাদিৰূপানং জাযমানপৰিপচ্চমানভিজ্জমানৰূপানং সভাৱত্তা সভাৱমত্তং ৱিনা অত্তনো জাতিআদিলক্খণাভাৱতো লক্খণানি কেহিচি পচ্চযেহি ন জাযন্তীতি পকাসিতং. উপ্পাদাদিযুত্তানঞ্হি চক্খাদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৱিজ্জন্তি, ন এৱং জাতিআদীনং. যদি তেসম্পি জাতিআদীনি সিযুং, এৱং অনৱত্থানমেৱ আপজ্জেয্য. যং পন ‘‘ৰূপাযতনং…পে… কবড়ীকাৰো আহাৰো. ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’ত্যাদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তম্পি ৰূপজনকপচ্চযানং ৰূপুপ্পাদনং পতি অনুপৰতব্যাপাৰানং পচ্চযভাৱূপগমনক্খণে জাযমানধম্মৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভমানতং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং. যম্পি ‘‘জাতি, ভিক্খৱে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৱচনং (সং. নি. ২.২০), তত্থাপি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং লক্খণভাৱতোতি অযমেত্থাভিসন্ধি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘পাঠে কুতোচি জাতত্তং, জাতিযা পৰিযাযতো;
সঙ্খতানং সভাৱত্তা, তীসু সঙ্খততোদিতা’’তি.
ৰূপসমুট্ঠাননযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কলাপযোজনাৱণ্ণনা
৪৫. যস্মা পনেতানি ৰূপানি কম্মাদিতো উপ্পজ্জমানানিপি ন একেকং সমুট্ঠহন্তি, অথ খো পিণ্ডতোৱ. তস্মা পিণ্ডানং গণনপৰিচ্ছেদং, সৰূপঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদা’’ত্যাদি ৱুত্তং. সহৱুত্তিনোতি ৱিসুং ৱিসুং কলাপগতৰূপৱসেন সহৱুত্তিনো, ন সব্বকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহুপ্পত্তিৱসেন.
৪৬. দস পৰিমাণা অস্সাতি দসকং, সমুদাযস্সেতং নামং, চক্খুনা উপলক্খিতং, তপ্পধানং ৱা দসকং চক্খুদসকং. এৱং সেসেসুপি.
৪৭. ৱচীৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণেন সদ্দোপি সঙ্গহিতো হোতি তস্সা তদৱিনাভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তিদসক’’ন্তি.
৫০. কিং পনেতে একৱীসতি কলাপা সব্বেপি সব্বত্থ হোন্তি, উদাহু কেচি কত্থচীতি আহ ‘‘তত্থা’’ত্যাদি.
কলাপযোজনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপপৱত্তিক্কমৱণ্ণনা
৫২. ইদানি নেসং সম্ভৱৱসেন, পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন, যোনিৱসেন চ পৱত্তিং দস্সেতুং ‘‘সব্বানিপি পনেতানী’’ত্যাদি ৱুত্তং. যথাৰহন্তি সভাৱকপৰিপুণ্ণাযতনানং অনুৰূপতো.
৫৩. কমলকুহৰগব্ভমলাদিসংসেদট্ঠানেসু জাতা সংসেদজা. উপপাতো নেসং অত্থীতি ওপপাতিকা, উক্কংসগতিপৰিচ্ছেদৱসেন চেত্থ ৱিসিট্ঠউপপাতো গহিতো যথা ‘‘অভিৰূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বা’’তি. সত্ত দসকানি পাতুভৱন্তি পৰিপুণ্ণাযতনভাৱেন উপলব্ভনতো. কদাচি ন লব্ভন্তি জচ্চন্ধজচ্চবধিৰজচ্চাঘাননপুংসকআদিকপ্পিকানং ৱসেন. তত্থ সুগতিযং মহানুভাৱেন কম্মুনা নিব্বত্তমানানং ওপপাতিকানং ইন্দ্ৰিযৱেকল্লাযোগতো চক্খুসোতঘানালাভো সংসেদজানং, ভাৱালাভো পঠমকপ্পিকওপপাতিকানং ৱসেনপি. দুগ্গতিযং পন চক্খুসোতভাৱালাভো দ্ৱিন্নম্পি ৱসেন, ঘানালাভো সংসেদজানমেৱ ৱসেন, ন ওপপাতিকানং ৱসেনাতি দট্ঠব্বং. তথা হি ধম্মহদযৱিভঙ্গে ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৱন্তি, কস্সচি দস, কস্সচি অপৰানিপি দস, কস্সচি নৱ, কস্সচি সত্তা’’তি (ৱিভ. ১০০৭) ৱচনতো পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযস্স ওপপাতিকস্স সদ্দাযতনৱজ্জিতানি একাদসাযতনানি ৱুত্তানি. অন্ধস্স চক্খাযতনৱজ্জিতানি দস, তথা বধিৰস্স সোতাযতনৱজ্জিতানি, অন্ধবধিৰস্স তদুভযৱজ্জিতানি নৱ, গব্ভসেয্যকস্স চক্খুসোতঘানজিৱ্হাসদ্দাযতনৱজ্জিতানিসত্তাযতনানি ৱুত্তানি. যদি পন অঘানকোপি ওপপাতিকো সিযা, অন্ধবধিৰাঘানকানং ৱসেন তিক্খত্তুং দস, অন্ধবধিৰঅন্ধাঘানকবধিৰাঘানকানং ৱসেন তিক্খত্তুং নৱ, অন্ধবধিৰাঘানকস্স ৱসেন চ অট্ঠ আযতনানি ৱত্তব্বানি সিযুং, ন পনেৱং ৱুত্তানি. তস্মা নত্থি ওপপাতিকস্স ঘানৱেকল্লন্তি. তথা চ ৱুত্তং যমকট্ঠকথাযং ‘‘অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৱেয্য, কস্সচি অট্ঠাযতনানীতি ৱদেয্যা’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক. ১৮-২১).
সংসেদজানং পন ঘানাভাৱো ন সক্কা নিৱাৰেতুং ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে’’ত্যাদিপাড়িযা (ৱিভ. ১০০৭) ওপপাতিকযোনিমেৱ সন্ধায, সত্তাযতনগ্গহণস্স চ অঞ্ঞেসং অসম্ভৱতো গব্ভসেয্যকমেৱ সন্ধায ৱুত্তত্তা. যং পন ‘‘সংসেদজযোনিকা পৰিপুণ্ণাযতনভাৱেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৱা ৱুত্তা’’তি অট্ঠকথাৱচনং, তম্পি পৰিপুণ্ণাযতনংযেৱ সংসেদজানং ওপপাতিকেসু সঙ্গহৱসেন ৱুত্তং. অপৰে পন যমকে ঘানজিৱ্হানং সহচাৰিতা ৱুত্তাতি অজিৱ্হস্স অসম্ভৱতো অঘানকস্সপি অভাৱমেৱ ৱণ্ণেন্তি, তত্থাপি যথা চক্খুসোতানি ৰূপভৱে ঘানজিৱ্হাহি ৱিনা পৱত্তন্তি, ন এৱং ঘানজিৱ্হা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনা পৱত্তন্তি দ্ৱিন্নম্পি ৰূপভৱে অনুপ্পজ্জনতোতি এৱং ৱিসুং ৱিসুং কামভৱে অপ্পৱত্তিৱসেন তেসং সহচাৰিতা ৱুত্তাতি ন ন সক্কা ৱত্তুন্তি.
৫৪. গব্ভে মাতুকুচ্ছিযং সেন্তীতি গব্ভসেয্যকা, তেযেৱ ৰূপাদীসু সত্ততায সত্তাতি গব্ভসেয্যকসত্তা. এতে অণ্ডজজলাবুজা. তীণি দসকানি পাতুভৱন্তি, যানি ‘‘কললৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চন্তি, পৰিপিণ্ডিতানি চ তানি জাতিউণ্ণায একস্স অংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধটস্স পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্তানি অচ্ছানি ৱিপ্পসন্নানি. কদাচি ন লব্ভতি অভাৱকসত্তানং ৱসেন. ততো পৰন্তি পটিসন্ধিতো পৰং. পৱত্তিকালেতি সত্তমে সত্তাহে, টীকাকাৰমতেন একাদসমে সত্তাহে ৱা. কমেনাতি চক্খুদসকপাতুভাৱতো সত্তাহাতিক্কমেন সোতদসকং, ততো সত্তাহাতিক্কমেন ঘানদসকং, ততো সত্তাহাতিক্কমেন জিৱ্হাদসকন্তি এৱং অনুক্কমেন. অট্ঠকথাযম্পি হি অযমত্থো দস্সিতোৱ.
৫৫. ঠিতিকালন্তি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিকালং. পটিসন্ধিচিত্তসহজাতা হি উতু ঠানপ্পত্তা তস্স ঠিতিক্খণে সুদ্ধট্ঠকং সমুট্ঠাপেতি, তদা উপ্পন্না ভঙ্গক্খণেত্যাদিনা অনুক্কমেন উতু ৰূপং জনেতি. ওজাফৰণমুপাদাযাতি গব্ভসেয্যকস্স মাতু অজ্ঝোহটাহাৰতো সংসেদজোপপাতিকানঞ্চ মুখগতসেম্হাদিতো ওজায ৰসহৰণীঅনুসাৰেন সৰীৰে ফৰণকালতো পট্ঠায.
৫৬. চুতিচিত্তং উপৰিমং এতস্সাতি চুতিচিত্তোপৰি. কম্মজৰূপানি ন উপ্পজ্জন্তি তদুপ্পত্তিযং মৰণাভাৱতো. কম্মজৰূপৱিচ্ছেদে হি ‘‘মতো’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ –
‘‘আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;
অপৱিদ্ধো তদা সেতি, নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰ’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫ থোকং ৱিসদিসং);
পুৰেতৰন্তি সত্তৰসমস্স উপ্পাদক্খণে. ততোপৰং চিত্তজাহাৰজৰূপঞ্চ ৱোচ্ছিজ্জতীতি অজীৱকসন্তানে তেসং উপ্পত্তিযা অভাৱতো যথানিব্বত্তং চিত্তজং, আহাৰজঞ্চ ততো পৰং কিঞ্চি কালং পৱত্তিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. অপৰে পন আচৰিযা ‘‘চিত্তজৰূপং চুতিচিত্ততো পুৰেতৰমেৱ ৱোচ্ছিজ্জতী’’তি ৱণ্ণেন্তি.
৫৮. ৰূপলোকে ঘানজিৱ্হাকাযানং অভাৱে কাৰণং ৱুত্তমেৱ. ভাৱদ্ৱযং পন বহলকামৰাগূপনিস্সযত্তা ব্ৰহ্মানঞ্চ তদভাৱতো তত্থ ন পৱত্ততি. আহাৰজকলাপানি চ ন লব্ভন্তি অজ্ঝোহটাহাৰাভাৱেন সৰীৰগতস্সপি আহাৰস্স ৰূপসমুট্ঠাপনাভাৱতো. বাহিৰঞ্হি উতুং, আহাৰঞ্চ উপনিস্সযং লভিত্ৱা উতুআহাৰা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি. জীৱিতনৱকন্তি কাযাভাৱতো কাযদসকট্ঠানিযং জীৱিতনৱকং.
৫৯. অতিৰিচ্ছতি সেসব্ৰহ্মানং পটিসন্ধিযং, পৱত্তে চ উপলভিতব্বৰূপতো অৱসিট্ঠং হোতি, মৰণকালে পন ব্ৰহ্মানং সৰীৰনিক্খেপাভাৱতো সব্বেসম্পি তিসমুট্ঠানানি, দ্ৱিসমুট্ঠানানি চ সহেৱ নিৰুজ্ঝন্তি.
৬১. ৰূপেসু তেৱীসতি ঘানজিৱ্হাকাযভাৱদ্ৱযৱসেন পঞ্চন্নং অভাৱতো. কেচি পন ‘‘লহুতাদিত্তযম্পি তেসু নত্থি দন্ধত্তকৰাদিধাতুক্খোভাভাৱতো’’তি ৱদন্তি, তং অকাৰণং. ন হি ৱূপসমেতব্বাপেক্খা তব্বিৰোধিধম্মপ্পৱত্তি তথা সতি সহেতুককিৰিযচিত্তেসু লহুতাদীনং অভাৱপ্পসঙ্গতো. ‘‘সদ্দো ৱিকাৰো’’ত্যাদি সব্বেসম্পি সাধাৰণৱসেন ৱুত্তং.
ৰূপপৱত্তিক্কমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিব্বানভেদৱণ্ণনা
৬২. এত্তাৱতা চিত্তচেতসিকৰূপানি ৱিভাগতো নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি নিব্বানং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘নিব্বানং পনা’’ত্যাদি. ‘‘চতুমগ্গঞাণেন সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ইমিনা নিব্বানস্স তংতংঅৰিযপুগ্গলানং পচ্চক্খসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘মগ্গফলানমাৰম্মণভূত’’ন্তি ইমিনা কল্যাণপুথুজ্জনানং অনুমানসিদ্ধতং. সঙ্খতধম্মাৰম্মণঞ্হি, পঞ্ঞত্তাৰম্মণং ৱা ঞাণং কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সম্ভনে অসমত্থং, অত্থি চ লোকে কিলেসসমুচ্ছেদাদি. তস্মা অত্থি সঙ্খতসম্মুতিধম্মৱিপৰীতো কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিকৰানং মগ্গফলানং আৰম্মণভূতো নিব্বানং নাম একো ধম্মোতি সিদ্ধং. পচ্চক্খানুমানসিদ্ধতাসন্দস্সনেন চ অভাৱমত্তং নিব্বানন্তি ৱিপ্পটিপন্নানং ৱাদং নিসেধেতীতি অলমতিপ্পপঞ্চেন. খন্ধাদিভেদে তেভূমকধম্মে হেট্ঠুপৰিযৱসেন ৱিননতো সংসিব্বনতো ৱানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তত্তা ৱিসযাতিক্কমৱসেন অতীতত্তা.
৬৩. সভাৱতোতি অত্তনো সন্তিলক্খণেন. উপাদীযতি কামুপাদাদীহীতি উপাদি, পঞ্চক্খন্ধস্সেতং অধিৱচনং, উপাদিযেৱ সেসো কিলেসেহীতি উপাদিসেসো, তেন সহ ৱত্ততীতি সউপাদিসেসা, সা এৱ নিব্বানধাতূতি সউপাদিসেসনিব্বানধাতু. কাৰণপৰিযাযেনাতি সউপাদিসেসাদিৱসেন পঞ্ঞাপনে কাৰণভূতস্স উপাদিসেস ভাৱাভাৱস্স লেসেন.
৬৪. আৰম্মণতো, সম্পযোগতো চ ৰাগদোসমোহেহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞং, সুঞ্ঞমেৱ সুঞ্ঞতং, তথা ৰাগাদিনিমিত্তৰহিতত্তা অনিমিত্তং. ৰাগাদিপণিধিৰহিতত্তা অপ্পণিহিতং. সব্বসঙ্খাৰেহি ৱা সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতং. সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তাভাৱতো অনিমিত্তং. তণ্হাপণিধিযা অভাৱতো অপ্পণিহিতং.
৬৫. চৱনাভাৱতো অচ্চুতং. অন্তস্স পৰিযোসানস্স অতিক্কন্তত্তা অচ্চন্তং. পচ্চযেহি অসঙ্খতত্তা অসঙ্খতং. অত্তনো উত্তৰিতৰস্স অভাৱতো, সহধম্মেন ৱত্তব্বস্স উত্তৰস্স ৱা অভাৱতো অনুত্তৰং. ৱানতো তণ্হাতো মুত্তত্তা সব্বসো অপগতত্তা ৱানমুত্তা. মহন্তে সীলক্খন্ধাদিকে এসন্তি গৱেসন্তীতি মহেসযো. ‘‘ইতি চিত্ত’’ন্ত্যাদি ছহি পৰিচ্ছেদেহি ৱিভত্তানং চিত্তাদীনং নিগমনং.
নিব্বানভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায
ৰূপপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.