২. নালন্দসুত্তং

৩৭৮. একং সমযং ভগৱা নালন্দাযং ৱিহৰতি পাৱাৰিকম্বৱনে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উড়াৰা খো ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’’ন্তি.

‘‘কিং নু তে, সাৰিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’!

‘‘কিং পন তে, সাৰিপুত্ত, যে তে ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন ত্যাহং [কিং পন তে (সী.)], সাৰিপুত্ত, এতৰহি, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘এৱংসীলো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰী ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তো ভগৱা’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, সাৰিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং [চেতোপৰিযাযঞাণং (বহূসু)] নত্থি. অথ কিঞ্চৰহি ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, উড়াৰা আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা’ ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি?

‘‘ন খো মে [ন খো মে তং (স্যা. কং. ক.)], ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, ৰঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগৰং দড়্হুদ্ধাপং [দড়্হুদ্দাপং (সী. পী. ক.), দড়্হদ্ধাপং (স্যা. কং.)] দড়্হপাকাৰতোৰণং একদ্ৱাৰং. তত্ৰস্স দোৱাৰিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী অঞ্ঞাতানং নিৱাৰেতা ঞাতানং পৱেসেতা. সো তস্স নগৰস্স সমন্তা অনুপৰিযাযপথং অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকাৰসন্ধিং ৱা পাকাৰৱিৱৰং ৱা, অন্তমসো বিড়াৰনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৱমস্স – ‘যে খো কেচি ওড়াৰিকা পাণা ইমং নগৰং পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা, সব্বে তে ইমিনাৱ দ্ৱাৰেন পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা’তি. এৱমেৱ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো – ‘যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৱাপি, ভন্তে, এতৰহি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! তস্মাতিহ ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, ইমং ধম্মপৰিযাযং অভিক্খণং ভাসেয্যাসি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. যেসম্পি হি, সাৰিপুত্ত, মোঘপুৰিসানং ভৱিস্সতি তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা, তেসম্পিমং ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা যা তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা সা পহীযিস্সতী’’তি. দুতিযং.