২. নালন্দৱগ্গো

১. মহাপুৰিসসুত্তং

৩৭৭. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘মহাপুৰিসো, মহাপুৰিসো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, মহাপুৰিসো হোতী’’তি? ‘‘ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, ‘মহাপুৰিসো’তি ৱদামি. অৱিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুৰিসো’তি ৱদামি’’.

‘‘কথঞ্চ, সাৰিপুত্ত, ৱিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি, ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি, ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. এৱং খো, সাৰিপুত্ত, ৱিমুত্তচিত্তো হোতি. ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, ‘মহাপুৰিসো’তি ৱদামি. অৱিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুৰিসো’তি ৱদামী’’তি. পঠমং.

২. নালন্দসুত্তং

৩৭৮. একং সমযং ভগৱা নালন্দাযং ৱিহৰতি পাৱাৰিকম্বৱনে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উড়াৰা খো ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’’ন্তি.

‘‘কিং নু তে, সাৰিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’!

‘‘কিং পন তে, সাৰিপুত্ত, যে তে ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন ত্যাহং [কিং পন তে (সী.)], সাৰিপুত্ত, এতৰহি, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘এৱংসীলো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰী ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তো ভগৱা’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, সাৰিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং [চেতোপৰিযাযঞাণং (বহূসু)] নত্থি. অথ কিঞ্চৰহি ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, উড়াৰা আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা’ ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি?

‘‘ন খো মে [ন খো মে তং (স্যা. কং. ক.)], ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, ৰঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগৰং দড়্হুদ্ধাপং [দড়্হুদ্দাপং (সী. পী. ক.), দড়্হদ্ধাপং (স্যা. কং.)] দড়্হপাকাৰতোৰণং একদ্ৱাৰং. তত্ৰস্স দোৱাৰিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী অঞ্ঞাতানং নিৱাৰেতা ঞাতানং পৱেসেতা. সো তস্স নগৰস্স সমন্তা অনুপৰিযাযপথং অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকাৰসন্ধিং ৱা পাকাৰৱিৱৰং ৱা, অন্তমসো বিড়াৰনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৱমস্স – ‘যে খো কেচি ওড়াৰিকা পাণা ইমং নগৰং পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা, সব্বে তে ইমিনাৱ দ্ৱাৰেন পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা’তি. এৱমেৱ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো – ‘যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৱাপি, ভন্তে, এতৰহি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! তস্মাতিহ ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, ইমং ধম্মপৰিযাযং অভিক্খণং ভাসেয্যাসি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. যেসম্পি হি, সাৰিপুত্ত, মোঘপুৰিসানং ভৱিস্সতি তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা, তেসম্পিমং ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা যা তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা সা পহীযিস্সতী’’তি. দুতিযং.

৩. চুন্দসুত্তং

৩৭৯. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো মগধেসু ৱিহৰতি নালকগামকে আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. চুন্দো চ সমণুদ্দেসো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স উপট্ঠাকো হোতি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তেনেৱ আবাধেন পৰিনিব্বাযি. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পত্তচীৱৰমাদায যেন সাৱত্থি জেতৱনং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো. ইদমস্স পত্তচীৱৰ’’ন্তি.

‘‘অত্থি খো ইদং, আৱুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৱন্তং দস্সনায. আযামাৱুসো চুন্দ, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৱমাহ – ‘আযস্মা, ভন্তে, সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো; ইদমস্স পত্তচীৱৰ’ন্তি. অপি চ মে, ভন্তে, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ‘আযস্মা সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো’তি সুত্ৱা’’.

‘‘কিং নু খো তে, আনন্দ, সাৰিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, পঞ্ঞাক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, ৱিমুত্তিক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো’’তি? ‘‘ন চ খো মে, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৱা…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধং ৱা… ৱিমুত্তিক্খন্ধং ৱা… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো. অপি চ মে, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো ওৱাদকো অহোসি ওতিণ্ণো ৱিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো, অকিলাসু ধম্মদেসনায, অনুগ্গাহকো সব্ৰহ্মচাৰীনং. তং মযং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মোজং ধম্মভোগং ধম্মানুগ্গহং অনুস্সৰামা’’তি.

‘‘ননু তং, আনন্দ, মযা পটিকচ্চেৱ [পটিগচ্চেৱ (সী. পী.)] অক্খাতং – ‘সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো যো মহন্ততৰো খন্ধো সো পলুজ্জেয্য; এৱমেৱ খো আনন্দ, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতৰহি ৱা মমচ্চযে ৱা অত্তদীপা ৱিহৰিস্সন্তি অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৱিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. ততিযং.

৪. উক্কচেলসুত্তং

৩৮০. একং সমযং ভগৱা ৱজ্জীসু ৱিহৰতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীৰে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অচিৰপৰিনিব্বুতেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো ভগৱা তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৱিলোকেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অপি ম্যাযং, ভিক্খৱে, পৰিসা সুঞ্ঞা ৱিয খাযতি পৰিনিব্বুতেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. অসুঞ্ঞা মে, ভিক্খৱে, পৰিসা হোতি, অনপেক্খা তস্সং দিসাযং হোতি, যস্সং দিসাযং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা ৱিহৰন্তি. যে হি তে, ভিক্খৱে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমংযেৱ সাৱকযুগং [এতপৰমংযেৱ (সী. স্যা. কং. পী.)] অহোসি – সেয্যথাপি ময্হং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা. যেপি তে, ভিক্খৱে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমংযেৱ সাৱকযুগং ভৱিস্সতি – সেয্যথাপি ময্হং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা. অচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, সাৱকানং! অব্ভুতং, ভিক্খৱে, সাৱকানং! সত্থু চ নাম সাসনকৰা ভৱিস্সন্তি ওৱাদপ্পটিকৰা, চতুন্নঞ্চ পৰিসানং পিযা ভৱিস্সন্তি মনাপা গৰুভাৱনীযা চ! অচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স, অব্ভুতং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স! এৱৰূপেপি নাম সাৱকযুগে পৰিনিব্বুতে নত্থি তথাগতস্স সোকো ৱা পৰিদেৱো ৱা! তং কুতেত্থ, ভিক্খৱে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো যে মহন্ততৰা খন্ধা তে পলুজ্জেয্যুং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা পৰিনিব্বুতা. তং কুতেত্থ, ভিক্খৱে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, অত্তদীপা ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি ৱা মমচ্চযে ৱা অত্তদীপা ৱিহৰিস্সন্তি অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা; তমতগ্গে মেতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ভৱিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. চতুত্থং.

৫. বাহিযসুত্তং

৩৮১. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা বাহিযো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা বাহিযো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, বাহিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, বাহিয, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৱং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? ইধ, ত্ৱং, বাহিয, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেস্সসি, ততো তুয্হং, বাহিয, যা ৰত্তি ৱা দিৱসো ৱা আগমিস্সতি, ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পৰিহানী’’তি.

অথ খো আযস্মা বাহিযো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা বাহিযো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা বাহিযো অৰহতং অহোসীতি. পঞ্চমং.

৬. উত্তিযসুত্তং

৩৮২. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা উত্তিযো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উত্তিযো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, উত্তিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, উত্তিয, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৱং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? ইধ ত্ৱং, উত্তিয, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেস্সসি, ততো ত্ৱং, উত্তিয, গমিস্সসি মচ্চুধেয্যস্স পাৰ’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা উত্তিযো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা উত্তিযো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা উত্তিযো অৰহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.

৭. অৰিযসুত্তং

৩৮৩. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. সত্তমং.

৮. ব্ৰহ্মসুত্তং

৩৮৪. একং সমযং ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে অজপালনিগ্ৰোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? কাযে ৱা ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱা ভিক্খু…পে… চিত্তে ৱা ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৱা ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি.

অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত! একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? কাযে ৱা, ভন্তে, ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… চিত্তে ৱা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৱা, ভন্তে, ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি. ইদং ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. অট্ঠমং;

৯. সেদকসুত্তং

৩৮৫. একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, চণ্ডালৱংসিকো চণ্ডালৱংসং উস্সাপেত্ৱা মেদকথালিকং অন্তেৱাসিং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৱং, সম্ম মেদকথালিকে, চণ্ডালৱংসং অভিৰুহিত্ৱা মম উপৰিখন্ধে তিট্ঠাহী’তি. ‘এৱং, আচৰিযা’তি খো, ভিক্খৱে, মেদকথালিকা অন্তেৱাসী চণ্ডালৱংসিকস্স পটিস্সুত্ৱা চণ্ডালৱংসং অভিৰুহিত্ৱা আচৰিযস্স উপৰিখন্ধে অট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৱে, চণ্ডালৱংসিকো মেদকথালিকং অন্তেৱাসিং এতদৱোচ – ‘ত্ৱং, সম্ম মেদকথালিকে, মমং ৰক্খ, অহং তং ৰক্খিস্সামি. এৱং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং গুত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰক্খিতা সিপ্পানি চেৱ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ [লাভে চ (সী.)] লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৱংসা ওৰোহিস্সামা’তি. এৱং ৱুত্তে, ভিক্খৱে, মেদকথালিকা অন্তেৱাসী চণ্ডালৱংসিকং এতদৱোচ – ‘ন খো পনেতং, আচৰিয, এৱং ভৱিস্সতি. ত্ৱং, আচৰিয, অত্তানং ৰক্খ, অহং অত্তানং ৰক্খিস্সামি. এৱং মযং অত্তগুত্তা অত্তৰক্খিতা সিপ্পানি চেৱ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৱংসা ওৰোহিস্সামা’’’তি. ‘‘সো তত্থ ঞাযো’’তি ভগৱা এতদৱোচ, ‘‘যথা মেদকথালিকা অন্তেৱাসী আচৰিযং অৱোচ. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং; পৰং ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি? আসেৱনায, ভাৱনায, বহুলীকম্মেন – এৱং খো, ভিক্খৱে, অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি? খন্তিযা, অৱিহিংসায, মেত্তচিত্ততায, অনুদযতায – এৱং খো, ভিক্খৱে, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং; পৰং ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতী’’তি. নৱমং.

১০. জনপদকল্যাণীসুত্তং

৩৮৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ‘জনপদকল্যাণী, জনপদকল্যাণী’তি খো, ভিক্খৱে, মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. ‘সা খো পনস্স জনপদকল্যাণী পৰমপাসাৱিনী নচ্চে, পৰমপাসাৱিনী গীতে. জনপদকল্যাণী নচ্চতি গাযতী’তি খো, ভিক্খৱে, ভিয্যোসোমত্তায মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং এৱং ৱদেয্য – ‘অযং তে, অম্ভো পুৰিস, সমতিত্তিকো তেলপত্তো অন্তৰেন চ মহাসমজ্জং অন্তৰেন চ জনপদকল্যাণিযা পৰিহৰিতব্বো. পুৰিসো চ তে উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সতি. যত্থেৱ নং থোকম্পি ছড্ডেস্সতি তত্থেৱ তে সিৰো পাতেস্সতী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু সো পুৰিসো অমুং তেলপত্তং অমনসিকৰিত্ৱা বহিদ্ধা পমাদং আহৰেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৱে, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযং চেৱেত্থ অত্থো – সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি খো, ভিক্খৱে, কাযগতায এতং সতিযা অধিৱচনং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘কাযগতা সতি নো ভাৱিতা ভৱিস্সতি বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা’তি. এৱঞ্হি খো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দসমং.

নালন্দৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

মহাপুৰিসো নালন্দং, চুন্দো চেলঞ্চ বাহিযো;

উত্তিযো অৰিযো ব্ৰহ্মা, সেদকং জনপদেন চাতি.