৩. সতিপট্ঠানসংযুত্তং

১. অম্বপালিৱগ্গো

১. অম্বপালিসুত্তং

৩৬৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি অম্বপালিৱনে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.

২. সতিসুত্তং

৩৬৮. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি অম্বপালিৱনে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহৰেয্য সম্পজানো. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানকাৰী হোতি. সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহৰেয্য সম্পজানো. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি. দুতিযং.

৩. ভিক্খুসুত্তং

৩৬৯. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ পনিধেকচ্চে মোঘপুৰিসা মঞ্চেৱ [মমেৱ (সী.)] অজ্ঝেসন্তি, ধম্মে চ ভাসিতে মমেৱ অনুবন্ধিতব্বং মঞ্ঞন্তী’’তি. ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং, দেসেতু সুগতো সংখিত্তেন ধম্মং. অপ্পেৱ নামাহং ভগৱতো ভাসিতস্স অত্থং জানেয্যং, অপ্পেৱ নামাহং ভগৱতো ভাসিতস্স দাযাদো অস্স’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো খো তে, ভিক্খু, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৱং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে তিৱিধেন ভাৱেয্যাসি.

কতমে চত্তাৰো? ইধ ত্ৱং, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং ৱা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; বহিদ্ধা ৱা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৱা ৱেদনাসু…পে… বহিদ্ধা ৱা ৱেদনাসু…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱা ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৱা চিত্তে…পে… বহিদ্ধা ৱা চিত্তে…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৱা ধম্মেসু…পে… বহিদ্ধা ৱা ধম্মেসু…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং তিৱিধেন ভাৱেস্সসি, ততো তুয্হং, ভিক্খু, যা ৰত্তি ৱা দিৱসো ৱা আগমিস্সতি ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পৰিহানী’’তি.

অথ খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো সো ভিক্খু একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পন সো ভিক্খু অৰহতং অহোসীতি. ততিযং.

৪. সালসুত্তং

৩৭০. একং সমযং ভগৱা কোসলেসু ৱিহৰতি সালায ব্ৰাহ্মণগামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি…পে… এতদৱোচ –

‘‘যে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং, তে ৱো, ভিক্খৱে, ভিক্খূ চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনায সমাদপেতব্বা নিৱেসেতব্বা পতিট্ঠাপেতব্বা. কতমেসং চতুন্নং? এথ তুম্হে, আৱুসো, কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযস্স যথাভূতং ঞাণায; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সিনো ৱিহৰথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৱেদনানং যথাভূতং ঞাণায; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৱিহৰথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তস্স যথাভূতং ঞাণায; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মানং যথাভূতং ঞাণায. যেপি তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ সেখা অপ্পত্তমানসা অনুত্তৰং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৱিহৰন্তি, তেপি কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযস্স পৰিঞ্ঞায; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৱেদনানং পৰিঞ্ঞায; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তস্স পৰিঞ্ঞায; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মানং পৰিঞ্ঞায.

‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ অৰহন্তো খীণাসৱা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তা, তেপি কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযেন ৱিসংযুত্তা; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৱেদনাহি ৱিসংযুত্তা; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তেন ৱিসংযুত্তা; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৱিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মেহি ৱিসংযুত্তা.

‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং, তে ৱো, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ইমেসং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনায সমাদপেতব্বা নিৱেসেতব্বা পতিট্ঠাপেতব্বা’’তি. চতুত্থং.

৫. অকুসলৰাসিসুত্তং

৩৭১. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘‘অকুসলৰাসী’তি, ভিক্খৱে, ৱদমানো পঞ্চ নীৱৰণে সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. কেৱলো হাযং, ভিক্খৱে, অকুসলৰাসি, যদিদং – পঞ্চ নীৱৰণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দনীৱৰণং, ব্যাপাদনীৱৰণং, থিনমিদ্ধনীৱৰণং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণং, ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং. ‘অকুসলৰাসী’তি, ভিক্খৱে, ৱদমানো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. কেৱলো হাযং, ভিক্খৱে, অকুসলৰাসি, যদিদং – পঞ্চ নীৱৰণা.

‘‘‘কুসলৰাসী’তি, ভিক্খৱে, ৱদমানো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. কেৱলো হাযং, ভিক্খৱে, কুসলৰাসি, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ‘কুসলৰাসী’তি, ভিক্খৱে, ৱদমানো ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. কেৱলো হাযং, ভিক্খৱে, কুসলৰাসি, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি. পঞ্চমং.

৬. সকুণগ্ঘিসুত্তং

৩৭২. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, সকুণগ্ঘি লাপং সকুণং সহসা অজ্ঝপ্পত্তা অগ্গহেসি. অথ খো, ভিক্খৱে, লাপো সকুণো সকুণগ্ঘিযা হৰিযমানো এৱং পৰিদেৱসি – ‘মযমেৱম্হ [মযমেৱাম্হ (ক.)] অলক্খিকা, মযং অপ্পপুঞ্ঞা, যে মযং অগোচৰে চৰিম্হ পৰৱিসযে. সচেজ্জ মযং গোচৰে চৰেয্যাম সকে পেত্তিকে ৱিসযে, ন ম্যাযং [ন চাযং (সী.)], সকুণগ্ঘি, অলং অভৱিস্স, যদিদং – যুদ্ধাযা’তি. ‘কো পন তে, লাপ, গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো’তি? ‘যদিদং – নঙ্গলকট্ঠকৰণং লেড্ডুট্ঠান’’’ন্তি. ‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা সকে বলে অসংৱদমানা [অৱচমানা (সী.)] লাপং সকুণং পমুঞ্চি – ‘গচ্ছ খো ত্ৱং, লাপ, তত্ৰপি মে গন্ত্ৱা ন মোক্খসী’’’তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, লাপো সকুণো নঙ্গলকট্ঠকৰণং লেড্ডুট্ঠানং গন্ত্ৱা মহন্তং লেড্ডুং অভিৰুহিত্ৱা সকুণগ্ঘিং ৱদমানো অট্ঠাসি – ‘এহি খো দানি মে, সকুণগ্ঘি, এহি খো দানি মে, সকুণগ্ঘী’তি. অথ খো সা, ভিক্খৱে, সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা সকে বলে অসংৱদমানা উভো পক্খে সন্নয্হ [সন্ধায (সী. স্যা.)] লাপং সকুণং সহসা অজ্ঝপ্পত্তা. যদা খো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞাসি লাপো সকুণো ‘বহুআগতো খো ম্যাযং সকুণগ্ঘী’তি, অথ তস্সেৱ লেড্ডুস্স অন্তৰং পচ্চুপাদি. অথ খো, ভিক্খৱে, সকুণগ্ঘি তত্থেৱ উৰং পচ্চতাড়েসি. এৱঞ্হি তং [এৱং হেতং (সী.)], ভিক্খৱে, হোতি যো অগোচৰে চৰতি পৰৱিসযে.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, মা অগোচৰে চৰিত্থ পৰৱিসযে. অগোচৰে, ভিক্খৱে, চৰতং পৰৱিসযে লচ্ছতি মাৰো ওতাৰং, লচ্ছতি মাৰো আৰম্মণং. কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো? যদিদং – পঞ্চ কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা – অযং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো.

‘‘গোচৰে, ভিক্খৱে, চৰথ সকে পেত্তিকে ৱিসযে. গোচৰে, ভিক্খৱে, চৰতং সকে পেত্তিকে ৱিসযে ন লচ্ছতি মাৰো ওতাৰং, ন লচ্ছতি মাৰো আৰম্মণং. কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো? যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং – অযং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো’’তি. ছট্ঠং.

৭. মক্কটসুত্তং

৩৭৩. ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, হিমৱতো পব্বতৰাজস্স দুগ্গা ৱিসমা দেসা, যত্থ নেৱ মক্কটানং চাৰী ন মনুস্সানং. অত্থি, ভিক্খৱে, হিমৱতো পব্বতৰাজস্স দুগ্গা ৱিসমা দেসা, যত্থ মক্কটানঞ্হি খো চাৰী, ন মনুস্সানং. অত্থি, ভিক্খৱে, হিমৱতো পব্বতৰাজস্স সমা ভূমিভাগা ৰমণীযা, যত্থ মক্কটানঞ্চেৱ চাৰী মনুস্সানঞ্চ. তত্ৰ, ভিক্খৱে, লুদ্দা মক্কটৱীথীসু লেপং ওড্ডেন্তি মক্কটানং বাধনায.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে মক্কটা অবালজাতিকা অলোলজাতিকা, তে তং লেপং দিস্ৱা আৰকা পৰিৱজ্জন্তি. যো পন সো হোতি মক্কটো বালজাতিকো লোলজাতিকো, সো তং লেপং উপসঙ্কমিত্ৱা হত্থেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘হত্থং মোচেস্সামী’তি দুতিযেন হত্থেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামী’তি পাদেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামি পাদঞ্চা’তি দুতিযেন পাদেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামি পাদে চা’তি তুণ্ডেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মক্কটো পঞ্চোড্ডিতো থুনং সেতি অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকৰণীযো লুদ্দস্স. তমেনং, ভিক্খৱে, লুদ্দো ৱিজ্ঝিত্ৱা তস্মিংযেৱ কট্ঠকতঙ্গাৰে [তস্মিংযেৱ মক্কটং উদ্ধৰিত্ৱা (সী. স্যা.)] অৱস্সজ্জেত্ৱা যেন কামং পক্কমতি. এৱং সো তং, ভিক্খৱে, হোতি যো অগোচৰে চৰতি পৰৱিসযে.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, মা অগোচৰে চৰিত্থ পৰৱিসযে. অগোচৰে, ভিক্খৱে, চৰতং পৰৱিসযে লচ্ছতি মাৰো ওতাৰং, লচ্ছতি মাৰো আৰম্মণং. কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো? যদিদং – পঞ্চ কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. অযং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো.

‘‘গোচৰে, ভিক্খৱে, চৰথ সকে পেত্তিকে ৱিসযে. গোচৰে, ভিক্খৱে, চৰতং সকে পেত্তিকে ৱিসযে ন লচ্ছতি মাৰো ওতাৰং, ন লচ্ছতি মাৰো আৰম্মণং. কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো? যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অযং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো’’তি. সত্তমং.

৮. সূদসুত্তং

৩৭৪. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো ৰাজানং ৱা ৰাজমহামত্তং ৱা [ৰাজমহামত্তানং ৱা (সী.)] নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স – অম্বিলগ্গেহিপি, তিত্তকগ্গেহিপি, কটুকগ্গেহিপি, মধুৰগ্গেহিপি, খাৰিকেহিপি, অখাৰিকেহিপি, লোণিকেহিপি, অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি – ‘ইদং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, ইমস্স ৱা অভিহৰতি, ইমস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা অভিহৰতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি. তিত্তকগ্গং ৱা মে অজ্জ… কটুকগ্গং ৱা মে অজ্জ… মধুৰগ্গং ৱা মে অজ্জ… খাৰিকং ৱা মে অজ্জ… অখাৰিকং ৱা মে অজ্জ… লোণিকং ৱা মে অজ্জ… অলোণিকং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, অলোণিকস্স ৱা অভিহৰতি, অলোণিকস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, অলোণিকস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতী’’’তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো ন চেৱ লাভী হোতি অচ্ছাদনস্স, ন লাভী ৱেতনস্স, ন লাভী অভিহাৰানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ন সমাধিযতি, উপক্কিলেসা ন পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি …পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ন সমাধিযতি, উপক্কিলেসা ন পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু ন চেৱ লাভী হোতি দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখৱিহাৰানং, ন লাভী সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো ৰাজানং ৱা ৰাজমহামত্তং ৱা নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স – অম্বিলগ্গেহিপি, তিত্তকগ্গেহিপি, কটুকগ্গেহিপি, মধুৰগ্গেহিপি, খাৰিকেহিপি, অখাৰিকেহিপি, লোণিকেহিপি, অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি – ‘ইদং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, ইমস্স ৱা অভিহৰতি, ইমস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা অভিহৰতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি. তিত্তকগ্গং ৱা মে অজ্জ… কটুকগ্গং ৱা মে অজ্জ… মধুৰগ্গং ৱা মে অজ্জ… খাৰিকং ৱা মে অজ্জ… অখাৰিকং ৱা মে অজ্জ… লোণিকং ৱা মে অজ্জ… অলোণিকং ৱা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং ৰুচ্চতি, অলোণিকস্স ৱা অভিহৰতি, অলোণিকস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, অলোণিকস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতী’’’তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো লাভী চেৱ হোতি অচ্ছাদনস্স, লাভী ৱেতনস্স, লাভী অভিহাৰানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু লাভী চেৱ হোতি দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখৱিহাৰানং, লাভী হোতি সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. গিলানসুত্তং

৩৭৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি ৱেড়ুৱগামকে [বেলুৱগামকে (সী. স্যা. কং. পী.)]. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, সমন্তা ৱেসালিযা যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৱস্সং উপেথ. ইধেৱাহং ৱেড়ুৱগামকে ৱস্সং উপগচ্ছামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা সমন্তা ৱেসালিযা যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৱস্সং উপগচ্ছুং. ভগৱা পন তত্থেৱ ৱেড়ুৱগামকে ৱস্সং উপগচ্ছি [উপগঞ্ছি (সী. পী.)].

অথ খো ভগৱতো ৱস্সূপগতস্স খৰো আবাধো উপ্পজ্জি, বাড়্হা ৱেদনা ৱত্তন্তি মাৰণন্তিকা. তত্ৰ সুদং ভগৱা সতো সম্পজানো অধিৱাসেসি অৱিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘ন খো মে তং পতিৰূপং, যোহং অনামন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিনিব্বাযেয্যং. যংনূনাহং ইমং আবাধং ৱীৰিযেন পটিপণামেত্ৱা জীৱিতসঙ্খাৰং অধিট্ঠায ৱিহৰেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তং আবাধং ৱীৰিযেন পটিপণামেত্ৱা জীৱিতসঙ্খাৰং অধিট্ঠায ৱিহাসি. (অথ খো ভগৱতো সো আবাধো পটিপ্পস্সম্ভি) [( ) দী. নি. ২.১৬৪ দিস্সতি].

অথ খো ভগৱা গিলানা ৱুট্ঠিতো [গিলানৱুট্ঠিতো (সদ্দনীতি)] অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা ৱিহাৰা নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰপচ্ছাযাযং [ৱিহাৰপচ্ছাছাযাযং (বহূসু)] পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভন্তে, ভগৱতো ফাসু; দিট্ঠং, ভন্তে, ভগৱতো খমনীযং; দিট্ঠং, ভন্তে, ভগৱতো যাপনীযং. অপি চ মে, ভন্তে, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ভগৱতো গেলঞ্ঞেন. অপি চ মে, ভন্তে, অহোসি কাচিদেৱ অস্সাসমত্তা – ‘ন তাৱ ভগৱা পৰিনিব্বাযিস্সতি, ন যাৱ ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘং আৰব্ভ কিঞ্চিদেৱ উদাহৰতী’’’তি.

‘‘কিং পন দানি, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো মযি পচ্চাসীসতি [পচ্চাসিংসতি (সী. স্যা. কং. পী.)]? দেসিতো, আনন্দ, মযা ধম্মো অনন্তৰং অবাহিৰং কৰিত্ৱা. নত্থানন্দ, তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠি. যস্স নূন, আনন্দ, এৱমস্স – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’তি ৱা, ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৱা, সো নূন, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘং আৰব্ভ কিঞ্চিদেৱ উদাহৰেয্য. তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৱং হোতি – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’তি ৱা, ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৱা. স কিং [সো নূন (সী. পী.)], আনন্দ, তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘং আৰব্ভ কিঞ্চিদেৱ উদাহৰিস্সতি! এতৰহি খো পনাহং, আনন্দ, জিণ্ণো ৱুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো. আসীতিকো মে ৱযো ৱত্ততি. সেয্যথাপি, আনন্দ, জজ্জৰসকটং [জৰসকটং (সব্বত্থ)] ৱেড়মিস্সকেন [ৱেগমিস্সকেন (সী.), ৱেড়ুমিস্সকেন (স্যা. কং.), ৱেধমিস্সকেন (পী. ক.), ৱেখমিস্সকেন (ক.)] যাপেতি; এৱমেৱ খো, আনন্দ, ৱেধমিস্সকেন মঞ্ঞে তথাগতস্স কাযো যাপেতি.

‘‘যস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা একচ্চানং ৱেদনানং নিৰোধা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ফাসুতৰো [ফাসুতৰং (সব্বত্থ)], আনন্দ, তস্মিং সমযে তথাগতস্স কাযো হোতি [তথাগতস্স হোতি (বহূসু)]. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতৰহি ৱা মমচ্চযে ৱা অত্তদীপা ৱিহৰিস্সন্তি অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৱিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. নৱমং.

১০. ভিক্খুনুপস্সযসুত্তং

৩৭৬. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খুনুপস্সযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খুনিযো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং –

‘‘ইধ, ভন্তে আনন্দ, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা [সুপট্ঠিতচিত্তা (সী. পী. ক.)] ৱিহৰন্তিযো উড়াৰং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং সঞ্জানন্তী’’তি [সম্পজানন্তীতি (ক.)]. ‘‘এৱমেতং, ভগিনিযো, এৱমেতং, ভগিনিযো! যো হি কোচি, ভগিনিযো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৱিহৰতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘উড়াৰং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং সঞ্জানিস্সতী’’’তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো তা ভিক্খুনিযো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা আনন্দো সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খুনুপস্সযো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিং. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, তা ভিক্খুনিযো মং এতদৱোচুং – ‘ইধ, ভন্তে আনন্দ, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৱিহৰন্তিযো উড়াৰং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং সঞ্জানন্তী’তি. এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তা ভিক্খুনিযো এতদৱোচং – ‘এৱমেতং, ভগিনিযো, এৱমেতং, ভগিনিযো! যো হি কোচি, ভগিনিযো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৱিহৰতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – উড়াৰং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং সঞ্জানিস্সতী’’’তি.

‘‘এৱমেতং, আনন্দ, এৱমেতং, আনন্দ! যো হি কোচি, আনন্দ, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৱিহৰতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘উড়াৰং পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং সঞ্জানিস্সতি’’’ [সঞ্জানিস্সতীতি (বহূসু)].

‘‘কতমেসু চতূসু? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো কাযাৰম্মণো ৱা উপ্পজ্জতি কাযস্মিং পৰিড়াহো, চেতসো ৱা লীনত্তং, বহিদ্ধা ৱা চিত্তং ৱিক্খিপতি. তেনানন্দ [তেনহানন্দ (সী.)], ভিক্খুনা কিস্মিঞ্চিদেৱ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহিতব্বং. তস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহতো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদযতি [ৱেদিযতি (সী.)]. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যস্স খ্ৱাহং অত্থায চিত্তং পণিদহিং, সো মে অত্থো অভিনিপ্ফন্নো. হন্দ, দানি পটিসংহৰামী’তি. সো পটিসংহৰতি চেৱ ন চ ৱিতক্কেতি ন চ ৱিচাৰেতি. ‘অৱিতক্কোম্হি অৱিচাৰো, অজ্ঝত্তং সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি’’.

‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খু ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো ধম্মাৰম্মণো ৱা উপ্পজ্জতি কাযস্মিং পৰিড়াহো, চেতসো ৱা লীনত্তং, বহিদ্ধা ৱা চিত্তং ৱিক্খিপতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা কিস্মিঞ্চিদেৱ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহিতব্বং. তস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহতো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদযতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যস্স খ্ৱাহং অত্থায চিত্তং পণিদহিং, সো মে অত্থো অভিনিপ্ফন্নো. হন্দ, দানি পটিসংহৰামী’তি. সো পটিসংহৰতি চেৱ ন চ ৱিতক্কেতি ন চ ৱিচাৰেতি. ‘অৱিতক্কোম্হি অৱিচাৰো, অজ্ঝত্তং সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. এৱং খো, আনন্দ, পণিধায ভাৱনা হোতি.

‘‘কথঞ্চানন্দ, অপ্পণিধায ভাৱনা হোতি? বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুৰে ‘অসংখিত্তং ৱিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুৰে ‘অসংখিত্তং ৱিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুৰে ‘অসংখিত্তং ৱিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুৰে ‘অসংখিত্তং ৱিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. এৱং খো, আনন্দ, অপ্পণিধায ভাৱনা হোতি.

‘‘ইতি খো, আনন্দ, দেসিতা মযা পণিধায ভাৱনা, দেসিতা অপ্পণিধায ভাৱনা. যং, আনন্দ, সত্থাৰা কৰণীযং সাৱকানং হিতেসিনা অনুকম্পকেন অনুকম্পং উপাদায, কতং ৱো তং মযা. এতানি, আনন্দ, ৰুক্খমূলানি, এতানি সুঞ্ঞাগাৰানি! ঝাযথানন্দ, মা পমাদত্থ; মা পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰিনো অহুৱত্থ! অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. দসমং.

অম্বপালিৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

অম্বপালি সতো ভিক্খু, সালা কুসলৰাসি চ;

সকুণগ্ধি মক্কটো সূদো, গিলানো ভিক্খুনুপস্সযোতি.

২. নালন্দৱগ্গো

১. মহাপুৰিসসুত্তং

৩৭৭. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘মহাপুৰিসো, মহাপুৰিসো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, মহাপুৰিসো হোতী’’তি? ‘‘ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, ‘মহাপুৰিসো’তি ৱদামি. অৱিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুৰিসো’তি ৱদামি’’.

‘‘কথঞ্চ, সাৰিপুত্ত, ৱিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি, ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি, ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. এৱং খো, সাৰিপুত্ত, ৱিমুত্তচিত্তো হোতি. ৱিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৱাহং, সাৰিপুত্ত, ‘মহাপুৰিসো’তি ৱদামি. অৱিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুৰিসো’তি ৱদামী’’তি. পঠমং.

২. নালন্দসুত্তং

৩৭৮. একং সমযং ভগৱা নালন্দাযং ৱিহৰতি পাৱাৰিকম্বৱনে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উড়াৰা খো ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’’ন্তি.

‘‘কিং নু তে, সাৰিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো অহেসুং’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’!

‘‘কিং পন তে, সাৰিপুত্ত, যে তে ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতা – ‘এৱংসীলা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰিনো তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তা তে ভগৱন্তো ভৱিস্সন্তি’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন ত্যাহং [কিং পন তে (সী.)], সাৰিপুত্ত, এতৰহি, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো – ‘এৱংসীলো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংধম্মো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংপঞ্ঞো ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিহাৰী ভগৱা’ ইতি ৱা, ‘এৱংৱিমুত্তো ভগৱা’ ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, সাৰিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং [চেতোপৰিযাযঞাণং (বহূসু)] নত্থি. অথ কিঞ্চৰহি ত্যাযং, সাৰিপুত্ত, উড়াৰা আসভী ৱাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৱংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৱতি! ন চাহু, ন চ ভৱিস্সতি, ন চেতৰহি ৱিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা’ ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি?

‘‘ন খো মে [ন খো মে তং (স্যা. কং. ক.)], ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপৰিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, ৰঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগৰং দড়্হুদ্ধাপং [দড়্হুদ্দাপং (সী. পী. ক.), দড়্হদ্ধাপং (স্যা. কং.)] দড়্হপাকাৰতোৰণং একদ্ৱাৰং. তত্ৰস্স দোৱাৰিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী অঞ্ঞাতানং নিৱাৰেতা ঞাতানং পৱেসেতা. সো তস্স নগৰস্স সমন্তা অনুপৰিযাযপথং অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকাৰসন্ধিং ৱা পাকাৰৱিৱৰং ৱা, অন্তমসো বিড়াৰনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৱমস্স – ‘যে খো কেচি ওড়াৰিকা পাণা ইমং নগৰং পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা, সব্বে তে ইমিনাৱ দ্ৱাৰেন পৱিসন্তি ৱা নিক্খমন্তি ৱা’তি. এৱমেৱ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো – ‘যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৱন্তো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৱাপি, ভন্তে, এতৰহি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৱৰণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত! তস্মাতিহ ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, ইমং ধম্মপৰিযাযং অভিক্খণং ভাসেয্যাসি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. যেসম্পি হি, সাৰিপুত্ত, মোঘপুৰিসানং ভৱিস্সতি তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা, তেসম্পিমং ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা যা তথাগতে কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা সা পহীযিস্সতী’’তি. দুতিযং.

৩. চুন্দসুত্তং

৩৭৯. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো মগধেসু ৱিহৰতি নালকগামকে আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. চুন্দো চ সমণুদ্দেসো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স উপট্ঠাকো হোতি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তেনেৱ আবাধেন পৰিনিব্বাযি. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পত্তচীৱৰমাদায যেন সাৱত্থি জেতৱনং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো. ইদমস্স পত্তচীৱৰ’’ন্তি.

‘‘অত্থি খো ইদং, আৱুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৱন্তং দস্সনায. আযামাৱুসো চুন্দ, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৱমাহ – ‘আযস্মা, ভন্তে, সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো; ইদমস্স পত্তচীৱৰ’ন্তি. অপি চ মে, ভন্তে, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ‘আযস্মা সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো’তি সুত্ৱা’’.

‘‘কিং নু খো তে, আনন্দ, সাৰিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, পঞ্ঞাক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, ৱিমুত্তিক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো’’তি? ‘‘ন চ খো মে, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৱা…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধং ৱা… ৱিমুত্তিক্খন্ধং ৱা… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৱা আদায পৰিনিব্বুতো. অপি চ মে, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো ওৱাদকো অহোসি ওতিণ্ণো ৱিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো, অকিলাসু ধম্মদেসনায, অনুগ্গাহকো সব্ৰহ্মচাৰীনং. তং মযং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মোজং ধম্মভোগং ধম্মানুগ্গহং অনুস্সৰামা’’তি.

‘‘ননু তং, আনন্দ, মযা পটিকচ্চেৱ [পটিগচ্চেৱ (সী. পী.)] অক্খাতং – ‘সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো যো মহন্ততৰো খন্ধো সো পলুজ্জেয্য; এৱমেৱ খো আনন্দ, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো সাৰিপুত্তো পৰিনিব্বুতো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতৰহি ৱা মমচ্চযে ৱা অত্তদীপা ৱিহৰিস্সন্তি অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৱিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. ততিযং.

৪. উক্কচেলসুত্তং

৩৮০. একং সমযং ভগৱা ৱজ্জীসু ৱিহৰতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীৰে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অচিৰপৰিনিব্বুতেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো ভগৱা তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৱিলোকেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অপি ম্যাযং, ভিক্খৱে, পৰিসা সুঞ্ঞা ৱিয খাযতি পৰিনিব্বুতেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. অসুঞ্ঞা মে, ভিক্খৱে, পৰিসা হোতি, অনপেক্খা তস্সং দিসাযং হোতি, যস্সং দিসাযং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা ৱিহৰন্তি. যে হি তে, ভিক্খৱে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমংযেৱ সাৱকযুগং [এতপৰমংযেৱ (সী. স্যা. কং. পী.)] অহোসি – সেয্যথাপি ময্হং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা. যেপি তে, ভিক্খৱে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৱন্তানং এতপ্পৰমংযেৱ সাৱকযুগং ভৱিস্সতি – সেয্যথাপি ময্হং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা. অচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, সাৱকানং! অব্ভুতং, ভিক্খৱে, সাৱকানং! সত্থু চ নাম সাসনকৰা ভৱিস্সন্তি ওৱাদপ্পটিকৰা, চতুন্নঞ্চ পৰিসানং পিযা ভৱিস্সন্তি মনাপা গৰুভাৱনীযা চ! অচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স, অব্ভুতং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স! এৱৰূপেপি নাম সাৱকযুগে পৰিনিব্বুতে নত্থি তথাগতস্স সোকো ৱা পৰিদেৱো ৱা! তং কুতেত্থ, ভিক্খৱে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো যে মহন্ততৰা খন্ধা তে পলুজ্জেয্যুং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা পৰিনিব্বুতা. তং কুতেত্থ, ভিক্খৱে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, অত্তদীপা ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তদীপো ৱিহৰতি অত্তসৰণো অনঞ্ঞসৰণো, ধম্মদীপো ধম্মসৰণো অনঞ্ঞসৰণো. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি ৱা মমচ্চযে ৱা অত্তদীপা ৱিহৰিস্সন্তি অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা; তমতগ্গে মেতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ভৱিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. চতুত্থং.

৫. বাহিযসুত্তং

৩৮১. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা বাহিযো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা বাহিযো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, বাহিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, বাহিয, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৱং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? ইধ, ত্ৱং, বাহিয, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেস্সসি, ততো তুয্হং, বাহিয, যা ৰত্তি ৱা দিৱসো ৱা আগমিস্সতি, ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পৰিহানী’’তি.

অথ খো আযস্মা বাহিযো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা বাহিযো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা বাহিযো অৰহতং অহোসীতি. পঞ্চমং.

৬. উত্তিযসুত্তং

৩৮২. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা উত্তিযো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উত্তিযো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, উত্তিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, উত্তিয, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৱং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? ইধ ত্ৱং, উত্তিয, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেস্সসি, ততো ত্ৱং, উত্তিয, গমিস্সসি মচ্চুধেয্যস্স পাৰ’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা উত্তিযো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা উত্তিযো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা উত্তিযো অৰহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.

৭. অৰিযসুত্তং

৩৮৩. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. সত্তমং.

৮. ব্ৰহ্মসুত্তং

৩৮৪. একং সমযং ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে অজপালনিগ্ৰোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? কাযে ৱা ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱা ভিক্খু…পে… চিত্তে ৱা ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৱা ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি.

অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত! একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তাৰো? কাযে ৱা, ভন্তে, ভিক্খু কাযানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… চিত্তে ৱা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৱা, ভন্তে, ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি. ইদং ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. অট্ঠমং;

৯. সেদকসুত্তং

৩৮৫. একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, চণ্ডালৱংসিকো চণ্ডালৱংসং উস্সাপেত্ৱা মেদকথালিকং অন্তেৱাসিং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৱং, সম্ম মেদকথালিকে, চণ্ডালৱংসং অভিৰুহিত্ৱা মম উপৰিখন্ধে তিট্ঠাহী’তি. ‘এৱং, আচৰিযা’তি খো, ভিক্খৱে, মেদকথালিকা অন্তেৱাসী চণ্ডালৱংসিকস্স পটিস্সুত্ৱা চণ্ডালৱংসং অভিৰুহিত্ৱা আচৰিযস্স উপৰিখন্ধে অট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৱে, চণ্ডালৱংসিকো মেদকথালিকং অন্তেৱাসিং এতদৱোচ – ‘ত্ৱং, সম্ম মেদকথালিকে, মমং ৰক্খ, অহং তং ৰক্খিস্সামি. এৱং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং গুত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰক্খিতা সিপ্পানি চেৱ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ [লাভে চ (সী.)] লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৱংসা ওৰোহিস্সামা’তি. এৱং ৱুত্তে, ভিক্খৱে, মেদকথালিকা অন্তেৱাসী চণ্ডালৱংসিকং এতদৱোচ – ‘ন খো পনেতং, আচৰিয, এৱং ভৱিস্সতি. ত্ৱং, আচৰিয, অত্তানং ৰক্খ, অহং অত্তানং ৰক্খিস্সামি. এৱং মযং অত্তগুত্তা অত্তৰক্খিতা সিপ্পানি চেৱ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৱংসা ওৰোহিস্সামা’’’তি. ‘‘সো তত্থ ঞাযো’’তি ভগৱা এতদৱোচ, ‘‘যথা মেদকথালিকা অন্তেৱাসী আচৰিযং অৱোচ. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং; পৰং ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি? আসেৱনায, ভাৱনায, বহুলীকম্মেন – এৱং খো, ভিক্খৱে, অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি? খন্তিযা, অৱিহিংসায, মেত্তচিত্ততায, অনুদযতায – এৱং খো, ভিক্খৱে, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং; পৰং ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি, পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতী’’তি. নৱমং.

১০. জনপদকল্যাণীসুত্তং

৩৮৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ‘জনপদকল্যাণী, জনপদকল্যাণী’তি খো, ভিক্খৱে, মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. ‘সা খো পনস্স জনপদকল্যাণী পৰমপাসাৱিনী নচ্চে, পৰমপাসাৱিনী গীতে. জনপদকল্যাণী নচ্চতি গাযতী’তি খো, ভিক্খৱে, ভিয্যোসোমত্তায মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং এৱং ৱদেয্য – ‘অযং তে, অম্ভো পুৰিস, সমতিত্তিকো তেলপত্তো অন্তৰেন চ মহাসমজ্জং অন্তৰেন চ জনপদকল্যাণিযা পৰিহৰিতব্বো. পুৰিসো চ তে উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সতি. যত্থেৱ নং থোকম্পি ছড্ডেস্সতি তত্থেৱ তে সিৰো পাতেস্সতী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু সো পুৰিসো অমুং তেলপত্তং অমনসিকৰিত্ৱা বহিদ্ধা পমাদং আহৰেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৱে, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযং চেৱেত্থ অত্থো – সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি খো, ভিক্খৱে, কাযগতায এতং সতিযা অধিৱচনং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘কাযগতা সতি নো ভাৱিতা ভৱিস্সতি বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা’তি. এৱঞ্হি খো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দসমং.

নালন্দৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

মহাপুৰিসো নালন্দং, চুন্দো চেলঞ্চ বাহিযো;

উত্তিযো অৰিযো ব্ৰহ্মা, সেদকং জনপদেন চাতি.

৩. সীলট্ঠিতিৱগ্গো

১. সীলসুত্তং

৩৮৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা চ আনন্দো আযস্মা চ ভদ্দো পাটলিপুত্তে ৱিহৰন্তি কুক্কুটাৰামে. অথ খো আযস্মা ভদ্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘যানিমানি, আৱুসো আনন্দ, কুসলানি সীলানি ৱুত্তানি ভগৱতা, ইমানি কুসলানি সীলানি কিমত্থিযানি ৱুত্তানি ভগৱতা’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৱুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৱুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো [উম্মগ্গো (সী. স্যা. কং.)], ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পৰিপুচ্ছা. এৱঞ্হি ত্ৱং, আৱুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘যানিমানি আৱুসো আনন্দ, কুসলানি সীলানি ৱুত্তানি ভগৱতা, ইমানি কুসলানি সীলানি কিমত্থিযানি ৱুত্তানি ভগৱতা’’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘যানিমানি, আৱুসো ভদ্দ, কুসলানি সীলানি ৱুত্তানি ভগৱতা, ইমানি কুসলানি সীলানি যাৱদেৱ চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনায ৱুত্তানি ভগৱতা’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যানিমানি, আৱুসো ভদ্দ, কুসলানি সীলানি ৱুত্তানি ভগৱতা, ইমানি কুসলানি সীলানি যাৱদেৱ ইমেসং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱনায ৱুত্তানি ভগৱতা’’তি. পঠমং.

২. চিৰট্ঠিতিসুত্তং

৩৮৮. তংযেৱ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, আৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি? কো পনাৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৱুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৱুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো, ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পৰিপুচ্ছা. এৱঞ্হি ত্ৱং, আৱুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘কো নু খো, আৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি? কো পনাৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘চতুন্নং খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি. ইমেসঞ্চ খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি. দুতিযং.

৩. পৰিহানসুত্তং

৩৮৯. একং সমযং আযস্মা চ আনন্দো আযস্মা চ ভদ্দো পাটলিপুত্তে ৱিহৰন্তি কুক্কুটাৰামে. অথ খো আযস্মা ভদ্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, আৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মপৰিহানং হোতি? কো নু খো, আৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মঅপৰিহানং হোতী’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৱুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৱুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো, ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পৰিপুচ্ছা. এৱঞ্হি ত্ৱং, আৱুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘কো নু খো, আৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মপৰিহানং হোতি? কো পনাৱুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মঅপৰিহানং হোতী’’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘চতুন্নং খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা সদ্ধম্মপৰিহানং হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা সদ্ধম্মঅপৰিহানং হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা সদ্ধম্মপৰিহানং হোতি. ইমেসঞ্চ খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা সদ্ধম্মঅপৰিহানং হোতী’’তি. ততিযং.

৪. সুদ্ধসুত্তং

৩৯০. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু …পে… চিত্তে …পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি. চতুত্থং.

৫. অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণসুত্তং

৩৯১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি?

‘‘চতুন্নং খো, ব্ৰাহ্মণ, সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, ব্ৰাহ্মণ, সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতি.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, ব্ৰাহ্মণ, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৱিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি. ইমেসঞ্চ খো, ব্ৰাহ্মণ, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি.

এৱং ৱুত্তে সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. পদেসসুত্তং

৩৯২. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ অনুৰুদ্ধো সাকেতে ৱিহৰন্তি কণ্ডকীৱনে [কণ্টকীৱনে (সী. স্যা. কং. পী.)]. অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতা যেনাযস্মা অনিৰুদ্ধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অনুৰুদ্ধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচ – ‘‘‘সেখো, সেখো’তি [সেক্খো সেক্খোতি (স্যা. কং.)], আৱুসো অনুৰুদ্ধ, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সেখো হোতী’’তি? ‘‘চতুন্নং খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং পদেসং ভাৱিতত্তা সেখো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং পদেসং ভাৱিতত্তা সেখো হোতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. সমত্তসুত্তং

৩৯৩. তংযেৱ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচ – ‘‘‘অসেখো, অসেখো’তি, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, অসেখো হোতী’’তি? ‘‘চতুন্নং খো, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং সমত্তং ভাৱিতত্তা অসেখো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৱুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং সমত্তং ভাৱিতত্তা অসেখো হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. লোকসুত্তং

৩৯৪. তংযেৱ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং অনুৰুদ্ধং এতদৱোচ – ‘‘কতমেসং, আৱুসো অনুৰুদ্ধ, ধম্মানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং [মহাভিঞ্ঞাতং (পী.)] পত্তো’’তি? ‘‘চতুন্নং, আৱুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং পত্তো’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাহং, আৱুসো, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খ্ৱাহং, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং পত্তো. ইমেসঞ্চ পনাহং, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা সহস্সং লোকং অভিজানামী’’তি. অট্ঠমং.

৯. সিৰিৱড্ঢসুত্তং

৩৯৫. একং সমযং আযস্মা আনন্দো ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন সিৰিৱড্ঢো [সিৰীৱড্ঢো (ক.)] গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো সিৰিৱড্ঢো গহপতি অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিৰসা ৱন্দ – ‘সিৰিৱড্ঢো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেহি – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন সিৰিৱড্ঢস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো পুৰিসো সিৰিৱড্ঢস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুৰিসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সিৰিৱড্ঢো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো, সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিৰসা ৱন্দতি. এৱঞ্চ ৱদেতি – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন সিৰিৱড্ঢস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৱাসেসি খো আযস্মা আনন্দো তুণ্হীভাৱেন.

অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন সিৰিৱড্ঢস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা আনন্দো সিৰিৱড্ঢং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰিস্সামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰিস্সামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’ন্তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

‘‘যেমে, ভন্তে, ভগৱতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা দেসিতা সংৱিজ্জন্তি, তে ধম্মা [সংৱিজ্জন্তে ৰতনধম্মা (সী.)] মযি, অহঞ্চ তেসু ধম্মেসু সন্দিস্সামি. অহঞ্হি, ভন্তে, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যানি চিমানি, ভন্তে, ভগৱতা পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি দেসিতানি, নাহং, ভন্তে, তেসং কিঞ্চি অত্তনি অপ্পহীনং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘লাভা তে, গহপতি, সুলদ্ধং তে, গহপতি! অনাগামিফলং তযা, গহপতি, ব্যাকত’’ন্তি. নৱমং.