৫. সঙ্গাৰৱসুত্তং
২৩৬. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা’’তি?
‘‘যস্মিং খো, ব্ৰাহ্মণ, সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা সন্তত্তো পক্কুথিতো [পক্কুধিতো (ক.), উক্কট্ঠিতো (সী.), উক্কুট্ঠিতো (স্যা.)] উস্মুদকজাতো [উস্সদকজাতো (সী.), উস্মাদকজাতো (স্যা.)]. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ৱাতেৰিতো চলিতো ভন্তো ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো আৱিলো লুড়িতো কললীভূতো অন্ধকাৰে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘যস্মিঞ্চ খো, ব্ৰাহ্মণ, সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অসংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন অগ্গিনা সন্তত্তো ন পক্কুথিতো ন উস্মুদকজাতো, তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি … দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন ৱাতেৰিতো ন চলিতো ন ভন্তো ন ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি [পজানাতি পস্সতি (স্যা.)], অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অচ্ছো ৱিপ্পসন্নো অনাৱিলো আলোকে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা. অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘সত্তিমে, ব্ৰাহ্মণ, বোজ্ঝঙ্গা অনাৱৰণা অনীৱৰণা চেতসো অনুপক্কিলেসা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ব্ৰাহ্মণ, অনাৱৰণো অনীৱৰণো চেতসো অনুপক্কিলেসো ভাৱিতো বহুলীকতো ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ব্ৰাহ্মণ, অনাৱৰণো অনীৱৰণো চেতসো অনুপক্কিলেসো ভাৱিতো বহুলীকতো ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততি. ইমে খো, ব্ৰাহ্মণ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অনাৱৰণা অনীৱৰণা চেতসো অনুপক্কিলেসা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তী’’তি. এৱং ৱুত্তে সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.