২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তং

১. পব্বতৱগ্গো

১. হিমৱন্তসুত্তং

১৮২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, হিমৱন্তং পব্বতৰাজানং নিস্সায নাগা কাযং ৱড্ঢেন্তি, বলং গাহেন্তি; তে তত্থ কাযং ৱড্ঢেত্ৱা বলং গাহেত্ৱা কুসোব্ভে ওতৰন্তি, কুসোব্ভে ওতৰিত্ৱা মহাসোব্ভে ওতৰন্তি, মহাসোব্ভে ওতৰিত্ৱা কুন্নদিযো ওতৰন্তি, কুন্নদিযো ওতৰিত্ৱা মহানদিযো ওতৰন্তি, মহানদিযো ওতৰিত্ৱা মহাসমুদ্দসাগৰং ওতৰন্তি; তে তত্থ মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং আপজ্জন্তি কাযেন; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসু. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসূতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং; ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং পাপুণাতি ধম্মেসূ’’তি. পঠমং.

২. কাযসুত্তং

১৮৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণা আহাৰট্ঠিতিকা, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহাৰা নো তিট্ঠন্তি.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, পটিঘনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, অৰতি তন্দি ৱিজম্ভিতা ভত্তসম্মদো চেতসো চ লীনত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, চেতসো অৱূপসমো. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চ নীৱৰণা আহাৰট্ঠিতিকা, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহাৰা নো তিট্ঠন্তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আহাৰট্ঠিতিকা, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহাৰা নো তিট্ঠন্তি.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা, সাৱজ্জানৱজ্জা ধম্মা, হীনপণীতা ধম্মা, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, আৰম্ভধাতু [আৰব্ভধাতু (স্যা. ক.)] নিক্কমধাতু পৰক্কমধাতু. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপস্সদ্ধি, চিত্তপস্সদ্ধি. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সমথনিমিত্তং [সমাধিনিমিত্তং (স্যা.)] অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আহাৰট্ঠিতিকা, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠন্তি, অনাহাৰা নো তিট্ঠন্তী’’তি. দুতিযং.

৩. সীলসুত্তং

১৮৪. ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না ঞাণসম্পন্না ৱিমুত্তিসম্পন্না ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না, দস্সনম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং [বহূপকাৰং (স্যা.)] ৱদামি; সৱনম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং ৱদামি; উপসঙ্কমনম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং ৱদামি; পযিৰুপাসনম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং ৱদামি; অনুস্সতিম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং ৱদামি; অনুপব্বজ্জম্পাহং, ভিক্খৱে, তেসং ভিক্খূনং বহুকাৰং ৱদামি. তং কিস্স হেতু? তথাৰূপানং, ভিক্খৱে, ভিক্খূনং ধম্মং সুত্ৱা দ্ৱযেন ৱূপকাসেন ৱূপকট্ঠো [দ্ৱযেন ৱূপকট্ঠো (সী. স্যা.)] ৱিহৰতি – কাযৱূপকাসেন চ চিত্তৱূপকাসেন চ. সো তথা ৱূপকট্ঠো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং অনুস্সৰতি অনুৱিতক্কেতি.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথা ৱূপকট্ঠো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং অনুস্সৰতি অনুৱিতক্কেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. সো তথা সতো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতি পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথা সতো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতি পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. তস্স তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতো পৱিচৰতো পৰিৱীমংসমাপজ্জতো আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনং.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতো পৱিচৰতো পৰিৱীমংসমাপজ্জতো আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনং, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিৰামিসা.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিৰামিসা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি চিত্তম্পি পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি.

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি; উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি; উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, সত্তসু সম্বোজ্ঝঙ্গেসু এৱং বহুলীকতেসু সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা? দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, নো চে পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু এৱং বহুলীকতেসু ইমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. ততিযং.

৪. ৱত্থসুত্তং

১৮৫. একং সমযং আযস্মা সাৰিপুত্তো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, ভিক্খৱো’’তি! ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –

‘‘সত্তিমে, আৱুসো, বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, আৱুসো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. ইমেসং খ্ৱাহং, আৱুসো, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকং সমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন মজ্ঝন্হিকং সমযং ৱিহৰামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৱিহৰামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি.

‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, ৰঞ্ঞো ৱা ৰাজমহামত্তস্স ৱা নানাৰত্তানং দুস্সানং দুস্সকৰণ্ডকো পূৰো অস্স. সো যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকং সমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকং সমযং পাৰুপেয্য; যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পাৰুপেয্য. এৱমেৱ খ্ৱাহং, আৱুসো, ইমেসং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকং সমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন মজ্ঝন্হিকং সমযং ৱিহৰামি; যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৱিহৰামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি, তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামী’’তি. চতুত্থং.

৫. ভিক্খুসুত্তং

১৮৬. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘বোজ্ঝঙ্গা, বোজ্ঝঙ্গা’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি? ‘‘বোধায সংৱত্তন্তীতি খো, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তি. ইধ, ভিক্খু, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. তস্সিমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱযতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. বোধায সংৱত্তন্তীতি, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি. পঞ্চমং.

৬. কুণ্ডলিযসুত্তং

১৮৭. একং সমযং ভগৱা সাকেতে ৱিহৰতি অঞ্জনৱনে মিগদাযে. অথ খো কুণ্ডলিযো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো কুণ্ডলিযো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহমস্মি, ভো গোতম, আৰামনিস্সযী [আৰামনিসাদী (সী.), আৰামনিযাদী (স্যা.)] পৰিসাৱচৰো. তস্স ময্হং, ভো গোতম, পচ্ছাভত্তং ভুত্তপাতৰাসস্স অযমাচাৰো [অযমাহাৰো (স্যা. ক.)] হোতি – আৰামেন আৰামং উয্যানেন উয্যানং অনুচঙ্কমামি অনুৱিচৰামি. সো তত্থ পস্সামি একে সমণব্ৰাহ্মণে ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসঞ্চেৱ কথং কথেন্তে উপাৰম্ভানিসংসঞ্চ – ‘ভৱং পন গোতমো কিমানিসংসো ৱিহৰতী’’’তি? ‘‘ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলানিসংসো খো, কুণ্ডলিয, তথাগতো ৱিহৰতী’’তি.

‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তী’’তি? ‘‘সত্ত খো, কুণ্ডলিয, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তি? ‘‘চত্তাৰো খো, কুণ্ডলিয, সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৱিতা, বহুলীকতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেন্তী’’তি? ‘‘তীণি খো, কুণ্ডলিয, সুচৰিতানি ভাৱিতানি বহুলীকতানি চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেন্তী’’তি. ‘‘কতমে পন, ভো গোতম, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেন্তী’’তি? ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰো খো, কুণ্ডলিয, ভাৱিতো বহুলীকতো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতী’’তি.

‘‘কথং ভাৱিতো চ, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো কথং বহুলীকতো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতীতি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা মনাপং নাভিজ্ঝতি নাভিহংসতি, ন ৰাগং জনেতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. চক্খুনা খো পনেৱ ৰূপং দিস্ৱা অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অদীনমানসো অব্যাপন্নচেতসো. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং.

‘‘পুন চপৰং, কুণ্ডলিয, ভিক্খু সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায মনাপং নাভিজ্ঝতি নাভিহংসতি, ন ৰাগং জনেতি. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. মনসা খো পনেৱ ধম্মং ৱিঞ্ঞায অমনাপং ন মঙ্কু হোতি অপ্পতিট্ঠিতচিত্তো অদীনমানসো অব্যাপন্নচেতসো. তস্স ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং.

‘‘যতো খো, কুণ্ডলিয, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা মনাপামনাপেসু ৰূপেসু ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায মনাপামনাপেসু ধম্মেসু ঠিতো চ কাযো হোতি, ঠিতং চিত্তং অজ্ঝত্তং সুসণ্ঠিতং সুৱিমুত্তং. এৱং ভাৱিতো খো, কুণ্ডলিয, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো এৱং বহুলীকতো তীণি সুচৰিতানি পৰিপূৰেতি.

‘‘কথং ভাৱিতানি চ, কুণ্ডলিয, তীণি সুচৰিতানি কথং বহুলীকতানি চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি. এৱং ভাৱিতানি খো, কুণ্ডলিয, তীণি সুচৰিতানি এৱং বহুলীকতানি চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেন্তি.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, কুণ্ডলিয, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা কথং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং ভাৱিতা খো, কুণ্ডলিয, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা এৱং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তি.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, কুণ্ডলিয, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তি? ইধ, কুণ্ডলিয, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, কুণ্ডলিয, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তী’’তি.

এৱং ৱুত্তে কুণ্ডলিযো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য, চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱ ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. কূটাগাৰসুত্তং

১৮৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কূটাগাৰস্স যা কাচি গোপানসিযো, সব্বা তা কূটনিন্না কূটপোণা কূটপব্ভাৰা; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভাৰো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভাৰো’’তি. সত্তমং.

৮. উপৱানসুত্তং

১৮৯. একং সমযং আযস্মা চ উপৱানো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো কোসম্বিযং ৱিহৰন্তি ঘোসিতাৰামে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা উপৱানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা উপৱানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং উপৱানং এতদৱোচ –

‘‘জানেয্য নু খো, আৱুসো উপৱান, ভিক্খু ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকাৰা এৱং সুসমাৰদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৱিহাৰায সংৱত্তন্তী’’’তি? ‘‘জানেয্য খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকাৰা এৱং সুসমাৰদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৱিহাৰায সংৱত্তন্তী’’’তি.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং খো, আৱুসো, ভিক্খু আৰব্ভমানো পজানাতি ‘চিত্তঞ্চ মে সুৱিমুত্তং, থিনমিদ্ধঞ্চ মে সুসমূহতং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ মে সুপ্পটিৱিনীতং, আৰদ্ধঞ্চ মে ৱীৰিযং, অট্ঠিংকত্ৱা মনসি কৰোমি, নো চ লীন’ন্তি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং আৱুসো, ভিক্খু আৰব্ভমানো পজানাতি ‘চিত্তঞ্চ মে সুৱিমুত্তং, থিনমিদ্ধঞ্চ মে সুসমূহতং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ মে সুপ্পটিৱিনীতং, আৰদ্ধঞ্চ মে ৱীৰিযং, অট্ঠিংকত্ৱা মনসি কৰোমি, নো চ লীন’ন্তি. এৱং খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু জানেয্য ‘পচ্চত্তং যোনিসোমনসিকাৰা এৱং সুসমাৰদ্ধা মে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ফাসুৱিহাৰায সংৱত্তন্তী’’তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমউপ্পন্নসুত্তং

১৯০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্ৰ তথাগতস্স পাতুভাৱা অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্ৰ তথাগতস্স পাতুভাৱা অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি. নৱমং.

১০. দুতিযউপ্পন্নসুত্তং

১৯১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্ৰ সুগতৱিনযা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, নাঞ্ঞত্ৰ সুগতৱিনযা’’তি. দসমং.

পব্বতৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

হিমৱন্তং কাযং সীলং, ৱত্থং ভিক্খু চ কুণ্ডলি;

কূটঞ্চ উপৱানঞ্চ, উপ্পন্না অপৰে দুৱেতি.

২. গিলানৱগ্গো

১. পাণসুত্তং

১৯২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি পাণা চত্তাৰো ইৰিযাপথে কপ্পেন্তি – কালেন গমনং, কালেন ঠানং, কালেন নিসজ্জং, কালেন সেয্যং, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায এৱমেতে চত্তাৰো ইৰিযাপথে কপ্পেন্তি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. পঠমং.

২. পঠমসূৰিযূপমসুত্তং

১৯৩. ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অৰুণুগ্গং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – কল্যাণমিত্ততা. কল্যাণমিত্তস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰিস্সতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. দুতিযং.

৩. দুতিযসূৰিযূপমসুত্তং

১৯৪. ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অৰুণুগ্গং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – যোনিসোমনসিকাৰো. যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰিস্সতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. ততিযং.

৪. পঠমগিলানসুত্তং

১৯৫. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং [ৱিপ্ফলিগুহাযং (সী.)] ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচ –

‘‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.

‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৱুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসীতি. চতুত্থং.

৫. দুতিযগিলানসুত্তং

১৯৬. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –

‘‘কচ্চি তে, মোগ্গল্লান, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.

‘‘সত্তিমে, মোগ্গল্লান, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৱুট্ঠহি চাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স সো আবাধো অহোসীতি. পঞ্চমং.

৬. ততিযগিলানসুত্তং

১৯৭. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা মহাচুন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং মহাচুন্দং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পটিভন্তু তং, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

‘‘সত্তিমে, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গা ভগৱতা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৱতা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৱতা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভগৱতা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.

ইদমৱোচাযস্মা চুন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. ৱুট্ঠহি চ ভগৱা তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চ ভগৱতো সো আবাধো অহোসীতি. ছট্ঠং.

৭. পাৰঙ্গমসুত্তং

১৯৮. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অপাৰা পাৰং গমনায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অপাৰা পাৰং গমনায সংৱত্তন্তী’’তি.

‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পাৰগামিনো;

অথাযং ইতৰা পজা, তীৰমেৱানুধাৱতি.

‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৱত্তিনো;

তে জনা পাৰমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং.

‘‘কণ্হং ধম্মং ৱিপ্পহায, সুক্কং ভাৱেথ পণ্ডিতো;

ওকা অনোকমাগম্ম, ৱিৱেকে যত্থ দূৰমং.

‘‘তত্ৰাভিৰতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৱা কামে অকিঞ্চনো;

পৰিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.

‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৱিতং;

আদানপ্পটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে ৰতা;

খীণাসৱা জুতিমন্তো, তে লোকে পৰিনিব্বুতা’’তি. সত্তমং;

৮. ৱিৰদ্ধসুত্তং

১৯৯. ‘‘যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৱিৰদ্ধা, ৱিৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আৰদ্ধা, আৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৱিৰদ্ধা, ৱিৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আৰদ্ধা, আৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী’’তি. অট্ঠমং.

৯. অৰিযসুত্তং

২০০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. নৱমং.

১০. নিব্বিদাসুত্তং

২০১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. দসমং.

গিলানৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

পাণা সূৰিযূপমা দ্ৱে, গিলানা অপৰে তযো;

পাৰঙ্গামী ৱিৰদ্ধো চ, অৰিযো নিব্বিদায চাতি.

৩. উদাযিৱগ্গো

১. বোধাযসুত্তং

২০২. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘‘বোজ্ঝঙ্গা, বোজ্ঝঙ্গা’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি? ‘‘‘বোধায সংৱত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুচ্চন্তি. ইধ, ভিক্খু, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ‘বোধায সংৱত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি. পঠমং.

২. বোজ্ঝঙ্গদেসনাসুত্তং

২০৩. ‘‘সত্ত ৱো, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তি. দুতিযং.

৩. ঠানিযসুত্তং

২০৪. ‘‘কামৰাগট্ঠানিযানং, [কামৰাগট্ঠানীযানং (সী.)] ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. ব্যাপাদট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. থিনমিদ্ধট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লাযং সংৱত্ততি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. ততিযং.

৪. অযোনিসোমনসিকাৰসুত্তং

২০৫. ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নিৰুজ্ঝতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নিৰুজ্ঝতি.

যোনিসো চ খো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো পহীযতি; অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি; অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি.

‘‘অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. চতুত্থং.

৫. অপৰিহানিযসুত্তং

২০৬. ‘‘সত্ত ৱো, ভিক্খৱে, অপৰিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা’’তি. পঞ্চমং.

৬. তণ্হক্খযসুত্তং

২০৭. ‘‘যো, ভিক্খৱে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হক্খযায সংৱত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৱেথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হক্খযায সংৱত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং ভাৱিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, কথং বহুলীকতা তণ্হক্খযায সংৱত্তন্তী’’তি?

‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং [অব্যাপজ্ঝং (সী. স্যা. পী.)]. তস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱযতো ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি. তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. তস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱযতো ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি. ইতি খো, উদাযি, তণ্হক্খযা কম্মক্খযো, কম্মক্খযা দুক্খক্খযো’’তি. ছট্ঠং.

৭. তণ্হানিৰোধসুত্তং

২০৮. ‘‘যো, ভিক্খৱে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হানিৰোধায সংৱত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৱেথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হানিৰোধায সংৱত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৱিতা, চ ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা তণ্হানিৰোধায সংৱত্তন্তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা তণ্হানিৰোধায সংৱত্তন্তী’’তি. সত্তমং.

৮. নিব্বেধভাগিযসুত্তং

২০৯. ‘‘নিব্বেধভাগিযং ৱো, ভিক্খৱে, মগ্গং দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, নিব্বেধভাগিযো মগ্গো? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং ভাৱিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৱত্তন্তী’’তি?

‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি. এৱং ভাৱিতা খো, উদাযি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৱত্তন্তী’’তি. অট্ঠমং.

৯. একধম্মসুত্তং

২১০. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যো এৱং ভাৱিতো বহুলীকতো সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্ততি, যথযিদং, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্তন্তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্তন্তি.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সংযোজনীযা ধম্মা? চক্খু, ভিক্খৱে, সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… জিৱ্হা সংযোজনীযা ধম্মা. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… মনো সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সংযোজনীযা ধম্মা’’তি. নৱমং.

১০. উদাযিসুত্তং

২১১. একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেতকং নাম সুম্ভানং নিগমো. অথ খো আযস্মা উদাযী যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ বহুকতঞ্চ মে, ভন্তে, ভগৱতি পেমঞ্চ গাৰৱো চ হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. অহঞ্হি, ভন্তে, পুব্বে অগাৰিকভূতো সমানো অবহুকতো অহোসিং ধম্মেন [ধম্মে (?)] অবহুকতো সঙ্ঘেন. সো খ্ৱাহং ভগৱতি পেমঞ্চ গাৰৱঞ্চ হিৰিঞ্চ ওত্তপ্পঞ্চ সম্পস্সমানো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো. তস্স মে ভগৱা ধম্মং দেসেসি – ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি.

‘‘সো খ্ৱাহং, ভন্তে, সুঞ্ঞাগাৰগতো ইমেসং পঞ্চুপাদানক্খন্ধানং উক্কুজ্জাৱকুজ্জং সম্পৰিৱত্তেন্তো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ধম্মো চ মে, ভন্তে, অভিসমিতো, মগ্গো চ মে পটিলদ্ধো; যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি. অযং খো মে, ভন্তে, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামী’’তি.

‘‘সাধু সাধু, উদাযি! এসো হি তে, উদাযি, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো তে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথা ত্ৱং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সসী’’তি. দসমং.

উদাযিৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

বোধায দেসনা ঠানা, অযোনিসো চাপৰিহানী;

খযো নিৰোধো নিব্বেধো, একধম্মো উদাযিনাতি.

৪. নীৱৰণৱগ্গো

১. পঠমকুসলসুত্তং

২১২. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, ধম্মা কুসলা কুসলভাগিযা কুসলপক্খিকা, সব্বে তে অপ্পমাদমূলকা অপ্পমাদসমোসৰণা; অপ্পমাদো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতি. অপ্পমত্তস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰিস্সতি.