৬. সাকচ্ছৱগ্গো

১. আহাৰসুত্তং

২৩২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চন্নঞ্চ, ভিক্খৱে, নীৱৰণানং সত্তন্নঞ্চ বোজ্ঝঙ্গানং আহাৰঞ্চ অনাহাৰঞ্চ দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, পটিঘনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, অৰতি তন্দি ৱিজম্ভিতা ভত্তসম্মদো চেতসো চ লীনত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, চেতসো অৱূপসমো. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা সাৱজ্জানৱজ্জা ধম্মা হীনপণীতা ধম্মা কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, আৰম্ভধাতু নিক্কমধাতু পৰক্কমধাতু. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপ্পস্সদ্ধি চিত্তপ্পস্সদ্ধি. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সমথনিমিত্তং অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, অসুভনিমিত্তং. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ব্যাপাদস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, আৰম্ভধাতু নিক্কমধাতু পৰক্কমধাতু. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা থিনমিদ্ধস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, চেতসো ৱূপসমো. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায? অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা সাৱজ্জানৱজ্জা ধম্মা হীনপণীতা ধম্মা কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায উপ্পাদায, উপ্পন্নায ৱা ৱিচিকিচ্ছায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা সাৱজ্জানৱজ্জা ধম্মা হীনপণীতা ধম্মা কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, আৰম্ভধাতু নিক্কমধাতু পৰক্কমধাতু. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপ্পস্সদ্ধি চিত্তপ্পস্সদ্ধি. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, সমথনিমিত্তং অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, অনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা? অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা. তত্থ অমনসিকাৰবহুলীকাৰো – অযমনাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায পাৰিপূৰিযা’’তি. পঠমং.

২. পৰিযাযসুত্তং

২৩৩. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –

‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেথা’তি. মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং – ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?

অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু; অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ সাৱত্থিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –

‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং, যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –

‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেথা’তি. মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং – ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?

‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিম্হ নপ্পটিক্কোসিম্হ, অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’’তি.

‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘অত্থি পনাৱুসো, পৰিযাযো, যং পৰিযাযং আগম্ম পঞ্চ নীৱৰণা দস হোন্তি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা চতুদ্দসা’তি. এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং. ‘‘নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায, যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা ইতো ৱা পন সুত্ৱা’’.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পৰিযাযো, যং পৰিযাযং আগম্ম পঞ্চ নীৱৰণা দস হোন্তি? যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দো তদপি নীৱৰণং, যদপি বহিদ্ধা কামচ্ছন্দো তদপি নীৱৰণং. ‘কামচ্ছন্দনীৱৰণ’ন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং ব্যাপাদো তদপি নীৱৰণং, যদপি বহিদ্ধা ব্যাপাদো তদপি নীৱৰণং. ‘ব্যাপাদনীৱৰণ’ন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. যদপি, ভিক্খৱে, থিনং তদপি নীৱৰণং, যদপি মিদ্ধং তদপি নীৱৰণং. ‘থিনমিদ্ধনীৱৰণ’ন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. যদপি, ভিক্খৱে, উদ্ধচ্চং তদপি নীৱৰণং, যদপি কুক্কুচ্চং তদপি নীৱৰণং. ‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণ’ন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা তদপি নীৱৰণং, যদপি বহিদ্ধা ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা তদপি নীৱৰণং. ‘ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণ’ন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, পৰিযাযো, যং পৰিযাযং আগম্ম পঞ্চ নীৱৰণা দস হোন্তি.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পৰিযাযো, যং পৰিযাযং আগম্ম সত্ত বোজ্ঝঙ্গা চতুদ্দস হোন্তি? যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতি তদপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি বহিদ্ধা ধম্মেসু সতি তদপি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু পঞ্ঞায পৱিচিনতি [পৱিচিনাতি (ক.)] পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি তদপি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি বহিদ্ধা ধম্মেসু পঞ্ঞায পৱিচিনতি পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি তদপি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, কাযিকং ৱীৰিযং তদপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি চেতসিকং ৱীৰিযং তদপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, সৱিতক্কসৱিচাৰা পীতি তদপি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি অৱিতক্কঅৱিচাৰা পীতি তদপি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, কাযপ্পস্সদ্ধি তদপি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি চিত্তপ্পস্সদ্ধি তদপি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, সৱিতক্কো সৱিচাৰো সমাধি তদপি সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি তদপি সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি.

‘‘যদপি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং ধম্মেসু উপেক্খা তদপি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি বহিদ্ধা ধম্মেসু উপেক্খা তদপি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. ‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’তি ইতি হিদং উদ্দেসং গচ্ছতি. তদমিনাপেতং পৰিযাযেন দ্ৱযং হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, পৰিযাযো, যং পৰিযাযং আগম্ম সত্ত বোজ্ঝঙ্গা চতুদ্দসা’’তি. দুতিযং.

৩. অগ্গিসুত্তং

২৩৪. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিযং পিণ্ডায পৱিসিংসু. (পৰিযাযসুত্তসদিসং).

‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘যস্মিং, আৱুসো, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কতমেসং তস্মিং সমযে বোজ্ঝঙ্গানং অকালো ভাৱনায, কতমেসং তস্মিং সমযে বোজ্ঝঙ্গানং কালো ভাৱনায? যস্মিং পনাৱুসো, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কতমেসং তস্মিং সমযে বোজ্ঝঙ্গানং অকালো ভাৱনায, কতমেসং তস্মিং সমযে বোজ্ঝঙ্গানং কালো ভাৱনাযা’তি? এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং.

‘‘নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা ইতো ৱা পন সুত্ৱা.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি দুস্সমুট্ঠাপযং হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স. সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, উদকৱাতঞ্চ দদেয্য, পংসুকেন চ ওকিৰেয্য; ভব্বো নু খো সো পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে লীনং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি দুস্সমুট্ঠাপযং হোতি.

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স. সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য; ভব্বো নু খো সো পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতু’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধত্তং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি দুৱূপসমযং হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স. সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য; ভব্বো নু খো সো পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি দুৱূপসমযং হোতি.

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমযং হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স. সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, উদকৱাতঞ্চ দদেয্য, পংসুকেন চ ওকিৰেয্য; ভব্বো নু খো সো পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতু’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমযং হোতি. সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি. ততিযং.

৪. মেত্তাসহগতসুত্তং

২৩৫. একং সমযং ভগৱা কোলিযেসু ৱিহৰতি হলিদ্দৱসনং নাম কোলিযানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায হলিদ্দৱসনং পিণ্ডায পৱিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –

‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. কৰুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং কৰুণাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. মুদিতাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মুদিতাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’’’তি.

‘‘মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং – ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?

অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু. অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –

‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায পৱিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৱ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’’তি.

‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিম্হ, উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –

‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা … মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’’’তি.

‘‘মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং, ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?

অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিম্হ নপ্পটিক্কোসিম্হ, অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’তি.

‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, মুদিতাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা’’’তি? এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং. ‘‘নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায, যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা ইতো ৱা পন সুত্ৱা’’.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু মেত্তাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… মেত্তাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো চ তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো, সুভং ৱা খো পন ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুভপৰমাহং, ভিক্খৱে, মেত্তাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কৰুণাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… কৰুণাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি…পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. আকাসানঞ্চাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, কৰুণাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, মুদিতাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু মুদিতাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… মুদিতাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি …পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, মুদিতাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপেক্খাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো’’তি. চতুত্থং.

৫. সঙ্গাৰৱসুত্তং

২৩৬. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা’’তি?

‘‘যস্মিং খো, ব্ৰাহ্মণ, সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা সন্তত্তো পক্কুথিতো [পক্কুধিতো (ক.), উক্কট্ঠিতো (সী.), উক্কুট্ঠিতো (স্যা.)] উস্মুদকজাতো [উস্সদকজাতো (সী.), উস্মাদকজাতো (স্যা.)]. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ৱাতেৰিতো চলিতো ভন্তো ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো আৱিলো লুড়িতো কললীভূতো অন্ধকাৰে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি; দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ব্ৰাহ্মণ, সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অসংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি…পে….

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন অগ্গিনা সন্তত্তো ন পক্কুথিতো ন উস্মুদকজাতো, তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি … দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন ৱাতেৰিতো ন চলিতো ন ভন্তো ন ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি… দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি [পজানাতি পস্সতি (স্যা.)], অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অচ্ছো ৱিপ্পসন্নো অনাৱিলো আলোকে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং জানাতি পস্সতি; দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা. অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেকদা দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.

‘‘সত্তিমে, ব্ৰাহ্মণ, বোজ্ঝঙ্গা অনাৱৰণা অনীৱৰণা চেতসো অনুপক্কিলেসা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ব্ৰাহ্মণ, অনাৱৰণো অনীৱৰণো চেতসো অনুপক্কিলেসো ভাৱিতো বহুলীকতো ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ব্ৰাহ্মণ, অনাৱৰণো অনীৱৰণো চেতসো অনুপক্কিলেসো ভাৱিতো বহুলীকতো ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততি. ইমে খো, ব্ৰাহ্মণ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অনাৱৰণা অনীৱৰণা চেতসো অনুপক্কিলেসা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তী’’তি. এৱং ৱুত্তে সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. অভযসুত্তং

২৩৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো অভযো ৰাজকুমাৰো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো অভযো ৰাজকুমাৰো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পূৰণো, ভন্তে, কস্সপো এৱমাহ – ‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো অঞ্ঞাণায অদস্সনায. অহেতু, অপ্পচ্চযো [অপ্পচ্চযা (সী.), অপ্পচ্চযং (?)] অঞ্ঞাণং অদস্সনং হোতি. নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো ঞাণায দস্সনায. অহেতু, অপ্পচ্চযো ঞাণং দস্সনং হোতী’তি. ইধ ভগৱা কিমাহা’’তি? ‘‘অত্থি, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অত্থি পচ্চযো অঞ্ঞাণায অদস্সনায. সহেতু, সপ্পচ্চযো [সপ্পচ্চযা (সী.), সপ্পচ্চযং (?)] অঞ্ঞাণং অদস্সনং হোতি. অত্থি, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অত্থি পচ্চযো ঞাণায দস্সনায. সহেতু, সপ্পচ্চযো ঞাণং দস্সনং হোতী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু, কতমো পচ্চযো অঞ্ঞাণায অদস্সনায? কথং সহেতু, সপ্পচ্চযো অঞ্ঞাণং অদস্সনং হোতী’’তি? ‘‘যস্মিং খো, ৰাজকুমাৰ, সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি – অযম্পি খো, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অযং পচ্চযো অঞ্ঞাণায অদস্সনায. এৱম্পি সহেতু সপ্পচ্চযো অঞ্ঞাণং অদস্সনং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ৰাজকুমাৰ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন…পে… থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন… ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং ন জানাতি ন পস্সতি – অযম্পি খো, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অযং পচ্চযো অঞ্ঞাণায অদস্সনায. এৱম্পি সহেতু সপ্পচ্চযো অঞ্ঞাণং অদস্সনং হোতী’’তি.

‘‘কো নামাযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘নীৱৰণা নামেতে, ৰাজকুমাৰা’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, নীৱৰণা; তগ্ঘ, সুগত, নীৱৰণা! একমেকেনপি খো, ভন্তে, নীৱৰণেন অভিভূতো যথাভূতং ন জানেয্য ন পস্সেয্য, কো পন ৱাদো পঞ্চহি নীৱৰণেহি?

‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু, কতমো পচ্চযো ঞাণায দস্সনায? কথং সহেতু, সপ্পচ্চযো ঞাণং দস্সনং হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ৰাজকুমাৰ, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন যথাভূতং জানাতি পস্সতি – অযম্পি খো, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অযং পচ্চযো ঞাণায দস্সনায. এৱম্পি সহেতু, সপ্পচ্চযো ঞাণং দস্সনং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ৰাজকুমাৰ, ভিক্খু…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন যথাভূতং জানাতি পস্সতি – অযম্পি খো, ৰাজকুমাৰ, হেতু, অযং পচ্চযো ঞাণায দস্সনায. এৱং সহেতু, সপ্পচ্চযো ঞাণং দস্সনং হোতী’’তি.

‘‘কো নামাযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘বোজ্ঝঙ্গা নামেতে, ৰাজকুমাৰা’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা! একমেকেনপি খো, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গেন সমন্নাগতো যথাভূতং জানেয্য পস্সেয্য, কো পন ৱাদো সত্তহি বোজ্ঝঙ্গেহি? যোপি মে, ভন্তে, গিজ্ঝকূটং পব্বতং আৰোহন্তস্স কাযকিলমথো চিত্তকিলমথো, সোপি মে পটিপ্পস্সদ্ধো, ধম্মো চ মে অভিসমিতো’’তি. ছট্ঠং.

সাকচ্ছৱগ্গো ছট্ঠো.

তস্সুদ্দানং –

আহাৰা পৰিযাযমগ্গি, মেত্তং সঙ্গাৰৱেন চ;

অভযো পুচ্ছিতো পঞ্হং, গিজ্ঝকূটম্হি পব্বতেতি.