৪. মেত্তাসহগতসুত্তং
২৩৫. একং সমযং ভগৱা কোলিযেসু ৱিহৰতি হলিদ্দৱসনং নাম কোলিযানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায হলিদ্দৱসনং পিণ্ডায পৱিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –
‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. কৰুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং কৰুণাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. মুদিতাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মুদিতাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ. উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’’’তি.
‘‘মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং – ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?
অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু. অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –
‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায পৱিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৱ হলিদ্দৱসনে পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’’তি.
‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিম্হ, উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –
‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা … মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’’’তি.
‘‘মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ…পে… কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰথ, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং, ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?
অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিম্হ নপ্পটিক্কোসিম্হ, অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’তি.
‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, মুদিতাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? কথং ভাৱিতা পনাৱুসো, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা’’’তি? এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং. ‘‘নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায, যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা ইতো ৱা পন সুত্ৱা’’.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু মেত্তাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… মেত্তাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো চ তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো, সুভং ৱা খো পন ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুভপৰমাহং, ভিক্খৱে, মেত্তাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কৰুণাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… কৰুণাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি…পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. আকাসানঞ্চাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, কৰুণাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, মুদিতাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু মুদিতাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… মুদিতাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি …পে… সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, মুদিতাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি, কিংগতিকা হোতি, কিংপৰমা, কিংফলা, কিংপৰিযোসানা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপেক্খাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. সো সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. সব্বসো ৱা পন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমাহং, ভিক্খৱে, উপেক্খাচেতোৱিমুত্তিং ৱদামি, ইধপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো উত্তৰিৱিমুত্তিং অপ্পটিৱিজ্ঝতো’’তি. চতুত্থং.