২. ৰহোগতৱগ্গো
১. ৰহোগতসুত্তং
২৫৯. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. কিং নু খো এতং ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি?
‘‘সাধু সাধু, ভিক্খু! তিস্সো ইমা, ভিক্খু, ৱেদনা ৱুত্তা মযা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা মযা. ৱুত্তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খাৰানংযেৱ অনিচ্চতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খাৰানংযেৱ খযধম্মতং…পে… ৱযধম্মতং…পে… ৱিৰাগধম্মতং …পে… নিৰোধধম্মতং…পে… ৱিপৰিণামধম্মতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. অথ খো পন, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা নিৰুদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিৰুদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিৰুদ্ধা হোন্তি. আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ নিৰুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা ৱূপসন্তা হোন্তি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ ৱূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খু, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. পঠমআকাসসুত্তং
২৬০. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আকাসে ৱিৱিধা ৱাতা ৱাযন্তি. পুৰত্থিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি, পচ্ছিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি, উত্তৰাপি ৱাতা ৱাযন্তি, দক্খিণাপি ৱাতা ৱাযন্তি, সৰজাপি ৱাতা ৱাযন্তি, অৰজাপি ৱাতা ৱাযন্তি, সীতাপি ৱাতা ৱাযন্তি, উণ্হাপি ৱাতা ৱাযন্তি, পৰিত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি, অধিমত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘যথাপি ৱাতা আকাসে, ৱাযন্তি ৱিৱিধা পুথূ;
পুৰত্থিমা পচ্ছিমা চাপি, উত্তৰা অথ দক্খিণা.
‘‘সৰজা অৰজা চপি, সীতা উণ্হা চ একদা;
অধিমত্তা পৰিত্তা চ, পুথূ ৱাযন্তি মালুতা.
‘‘তথেৱিমস্মিং কাযস্মিং, সমুপ্পজ্জন্তি ৱেদনা;
সুখদুক্খসমুপ্পত্তি, অদুক্খমসুখা চ যা.
‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন ৰিঞ্চতি [সম্পজানো নিৰূপধি (ক.)];
ততো সো ৱেদনা সব্বা, পৰিজানাতি পণ্ডিতো.
‘‘সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. দুতিযং;
৩. দুতিযআকাসসুত্তং
২৬১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আকাসে ৱিৱিধা ৱাতা ৱাযন্তি. পুৰত্থিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি…পে… অধিমত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. ততিযং.
৪. অগাৰসুত্তং
২৬২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আগন্তুকাগাৰং. তত্থ পুৰত্থিমাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, পচ্ছিমাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, উত্তৰাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, দক্খিণাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি. খত্তিযাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, ৱেস্সাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, সুদ্দাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি. সামিসাপি সুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি অদুক্খমসুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি. নিৰামিসাপি সুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, নিৰামিসাপি দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, নিৰামিসাপি অদুক্খমসুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. চতুত্থং.
৫. পঠমআনন্দসুত্তং
২৬৩. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণন্তি? তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, আনন্দ, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো. যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ নিৰুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ ৱূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধি অক্খাতা. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি…পে… আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযআনন্দসুত্তং
২৬৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, আনন্দ, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱন্নেত্তিকা ভগৱম্পটিসৰণা. সাধু, ভন্তে, ভগৱন্তঞ্ঞেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, আনন্দ, সুণোহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, আনন্দ, ৱেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমসম্বহুলসুত্তং
২৬৫. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো. যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং.
‘‘অথ খো পন, ভিক্খৱে, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো পন, ভিক্খৱে, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খৱে, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযসম্বহুলসুত্তং
২৬৬. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভিক্খৱে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে…’’ ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ৱেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে…. (যথা পুৰিমসুত্তন্তে, তথা ৱিত্থাৰেতব্বো.) অট্ঠমং.
৯. পঞ্চকঙ্গসুত্তং
২৬৭. অথ খো পঞ্চকঙ্গো থপতি যেনাযস্মা উদাযী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং উদাযিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে উদাযি, ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি? ‘‘তিস্সো খো, থপতি, ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, থপতি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. এৱং ৱুত্তে, পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. ততিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. নেৱ সক্খি আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং সঞ্ঞাপেতুং, ন পনাসক্খি পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং সঞ্ঞাপেতুং. অস্সোসি খো আযস্মা আনন্দো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপং.
অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো যাৱতকো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসি.
‘‘সন্তমেৱ, আনন্দ, পৰিযাযং পঞ্চকঙ্গো থপতি উদাযিস্স ভিক্খুনো নাব্ভনুমোদি; সন্তঞ্চ পনানন্দ, পৰিযাযং উদাযী ভিক্খু পঞ্চকঙ্গস্স থপতিনো নাব্ভনুমোদি. দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. তিস্সোপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. পঞ্চপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. ছপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. অট্ঠাৰসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. ছত্তিংসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. অট্ঠসতম্পি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. এৱং পৰিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং, ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি [ৱিহৰিস্সন্তি (সী. পী. ক.)]. এৱং পৰিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰিস্সন্তী’’তি.
‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা…পে… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে খো, আনন্দ, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, আনন্দ, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – ইদং ৱুচ্চতি কামসুখং. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু, ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা, নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা, ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘ঠানং খো পনেতং, আনন্দ, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৱংৱাদিনো, আনন্দ, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘ন খো, আৱুসো, ভগৱা সুখঞ্ঞেৱ ৱেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৱুসো, সুখং উপলব্ভতি, যহিং যহিং [যং হিযং হি সুখং (সী. পী.), যহিং যহিং সুখং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৯১], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’’তি. নৱমং.
১০. ভিক্খুসুত্তং
২৬৮. ‘‘দ্ৱেপি মযা, ভিক্খৱে, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, তিস্সোপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, পঞ্চপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, ছপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, অট্ঠাৰসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, ছত্তিংসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, অট্ঠসতম্পি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. এৱং পৰিযাযদেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি. এৱং পৰিযাযদেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি.
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, কামগুণা…পে… ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘ন খো, আৱুসো, ভগৱা সুখঞ্ঞেৱ ৱেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৱুসো, সুখং উপলব্ভতি যহিং যহিং [যং হি যং হি (সী. পী.)], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’তি. দসমং.
ৰহোগতৱগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
ৰহোগতং দ্ৱে আকাসং, অগাৰং দ্ৱে চ আনন্দা;
সম্বহুলা দুৱে ৱুত্তা, পঞ্চকঙ্গো চ ভিক্খুনাতি.