২. ৱেদনাসংযুত্তং

১. সগাথাৱগ্গো

১. সমাধিসুত্তং

২৪৯. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনাতি.

‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;

ৱেদনা চ পজানাতি, ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱং.

‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;

ৱেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;

২. সুখসুত্তং

২৫০. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনাতি.

‘‘সুখং ৱা যদি ৱা দুক্খং, অদুক্খমসুখং সহ;

অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, যং কিঞ্চি অত্থি ৱেদিতং.

‘‘এতং দুক্খন্তি ঞত্ৱান, মোসধম্মং পলোকিনং;

ফুস্স ফুস্স ৱযং পস্সং, এৱং তত্থ ৱিৰজ্জতী’’তি. দুতিযং;

৩. পহানসুত্তং

২৫১. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখায, ভিক্খৱে, ৱেদনায ৰাগানুসযো পহাতব্বো, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো পহাতব্বো, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো পহাতব্বো. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো পহীনো হোতি, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো পহীনো হোতি, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু নিৰনুসযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (বহূসু)] তণ্হং, ৱিৱত্তযি [ৱাৱত্তযি (সী.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.

‘‘সুখং ৱেদযমানস্স [ৱেদিযমানস্স (সী. পী.)], ৱেদনং অপ্পজানতো;

সো ৰাগানুসযো হোতি, অনিস্সৰণদস্সিনো.

‘‘দুক্খং ৱেদযমানস্স, ৱেদনং অপ্পজানতো;

পটিঘানুসযো হোতি, অনিস্সৰণদস্সিনো.

‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, ভূৰিপঞ্ঞেন দেসিতং;

তঞ্চাপি অভিনন্দতি, নেৱ দুক্খা পমুচ্চতি.

‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন ৰিঞ্চতি;

ততো সো ৱেদনা সব্বা, পৰিজানাতি পণ্ডিতো.

‘‘সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;

কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. ততিযং;

৪. পাতালসুত্তং

২৫২. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো যং ৱাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. তং খো পনেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অসন্তং অৱিজ্জমানং এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. সাৰীৰিকানং খো এতং, ভিক্খৱে, দুক্খানং ৱেদনানং অধিৱচনং যদিদং ‘পাতালো’তি. অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো পাতালে ন পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ নাজ্ঝগা’. সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো নেৱ সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ অজ্ঝগা’’’তি.

‘‘যো এতা নাধিৱাসেতি, উপ্পন্না ৱেদনা দুখা;

সাৰীৰিকা পাণহৰা, যাহি ফুট্ঠো পৱেধতি.

‘‘অক্কন্দতি পৰোদতি, দুব্বলো অপ্পথামকো;

ন সো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি নাজ্ঝগা.

‘‘যো চেতা অধিৱাসেতি, উপ্পন্না ৱেদনা দুখা;

সাৰীৰিকা পাণহৰা, যাহি ফুট্ঠো ন ৱেধতি;

স ৱে পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি অজ্ঝগা’’তি. চতুত্থং;

৫. দট্ঠব্বসুত্তং

২৫৩. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখা ৱেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৱিৱত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো.

‘‘স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পৰিজানাতি ৱেদনা;

সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;

কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. পঞ্চমং;

৬. সল্লসুত্তং

২৫৪. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি [ৱেদিযতি (সী. পী.)], দুক্খম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. সুতৱা, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, দুক্খম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী. ক.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং.), অধিপ্পাযোসো (পী.)] কিং নানাকৰণং সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অস্সুতৱতা পুথুজ্জনেনা’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… অস্সুতৱা. ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৱে ৱেদনা ৱেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসং সল্লেন ৱিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৱিজ্ঝেয্যুং (সী. স্যা. কং. পী.)]. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৱেধং ৱিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৱিজ্ঝেয্যুং (সী.), সল্লেন অনুৱেধং ৱিজ্ঝেয্যুং (স্যা. কং.), সল্লেন ৱিজ্ঝেয্যুং (পী.)]. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো দ্ৱিসল্লেন ৱেদনং ৱেদযতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৱে ৱেদনা ৱেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. তস্সাযেৱ খো পন দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৱা হোতি. তমেনং দুক্খায ৱেদনায পটিঘৱন্তং, যো দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো অনুসেতি. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং অভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? ন হি সো, ভিক্খৱে, পজানাতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অঞ্ঞত্ৰ কামসুখা দুক্খায ৱেদনায নিস্সৰণং, তস্স কামসুখঞ্চ অভিনন্দতো, যো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো অনুসেতি. সো তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো অনুসেতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো সঞ্ঞুত্তো জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, সঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৱদামি.

‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৱেদনং ৱেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসং সল্লেন ৱিজ্ঝেয্য. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৱেধং ন ৱিজ্ঝেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো একসল্লেন ৱেদনং ৱেদযতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৱেদনং ৱেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং. তস্সাযেৱ খো পন দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৱা ন হোতি. তমেনং দুক্খায ৱেদনায অপ্পটিঘৱন্তং, যো দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো নানুসেতি. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং নাভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? পজানাতি হি সো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অঞ্ঞত্ৰ কামসুখা দুক্খায ৱেদনায নিস্সৰণং. তস্স কামসুখং নাভিনন্দতো যো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো নানুসেতি. সো তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱং চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো নানুসেতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো ৱিসঞ্ঞুত্তো জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ৱিসঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৱদামি. অযং খো, ভিক্খৱে, ৱিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকৰণং সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অস্সুতৱতা পুথুজ্জনেনা’’তি.

‘‘ন ৱেদনং ৱেদযতি সপঞ্ঞো,

সুখম্পি দুক্খম্পি বহুস্সুতোপি;

অযঞ্চ ধীৰস্স পুথুজ্জনেন,

মহা [অযং (স্যা. কং. ক.)] ৱিসেসো কুসলস্স হোতি.

‘‘সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্স,

ৱিপস্সতো [সম্পস্সতো (সী. পী.)] লোকমিমং পৰঞ্চ;

ইট্ঠস্স ধম্মা ন মথেন্তি চিত্তং,

অনিট্ঠতো নো পটিঘাতমেতি.

‘‘তস্সানুৰোধা অথৱা ৱিৰোধা,

ৱিধূপিতা অত্থগতা ন সন্তি;

পদঞ্চ ঞত্ৱা ৱিৰজং অসোকং,

সম্মা পজানাতি ভৱস্স পাৰগূ’’তি. ছট্ঠং;

৭. পঠমগেলঞ্ঞসুত্তং

২৫৫. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানকাৰী হোতি. সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা, সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱযানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱিৰাগানুপস্সিনো ৱিহৰতো, নিৰোধানুপস্সিনো ৱিহৰতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ সুখায চ ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো পহীযতি.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং দুক্খা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ দুক্খায ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ দুক্খায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ দুক্খায চ ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো পহীযতি.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো পহীযতি.

‘‘সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি; দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি [সীতিভৱিস্সন্তীতি (সী. পী. ক.)] পজানাতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযগেলঞ্ঞসুত্তং

২৫৬. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি…পে… ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি. সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৱেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ ফস্সং পটিচ্চ. অযং খো পন ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱযানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱিৰাগানুপস্সিনো ৱিহৰতো, নিৰোধানুপস্সিনো ৱিহৰতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো যো ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো পহীযতি.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স…পে… ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা…পে… উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ ফস্সং পটিচ্চ…পে… কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. অনিচ্চসুত্তং

২৫৭. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা’’তি. নৱমং.

১০. ফস্সমূলকসুত্তং

২৫৮. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. তস্সেৱ সুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং সুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. দুক্খৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. তস্সেৱ দুক্খৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং দুক্খৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তস্সেৱ অদুক্খমসুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং অদুক্খমসুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং কট্ঠানং সঙ্ঘট্টনসমোধানা [সঙ্খত্তা তস্স সমোধানা (স্যা. কং.) সঙ্ঘত্তা তস্স সমোধানা (ক.) সং. নি. ২.৬২ পস্সিতব্বং] উস্মা জাযতি, তেজো অভিনিব্বত্ততি. তেসংযেৱ কট্ঠানং নানাভাৱা ৱিনিক্খেপা, যা তজ্জা উস্মা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমা তিস্সো ৱেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. তজ্জং ফস্সং পটিচ্চ তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স ফস্সস্স নিৰোধা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. দসমং.

সগাথাৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

সমাধি সুখং পহানেন, পাতালং দট্ঠব্বেন চ;

সল্লেন চেৱ গেলঞ্ঞা, অনিচ্চ ফস্সমূলকাতি.

২. ৰহোগতৱগ্গো

১. ৰহোগতসুত্তং

২৫৯. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. কিং নু খো এতং ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি?

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খু! তিস্সো ইমা, ভিক্খু, ৱেদনা ৱুত্তা মযা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা মযা. ৱুত্তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খাৰানংযেৱ অনিচ্চতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খাৰানংযেৱ খযধম্মতং…পে… ৱযধম্মতং…পে… ৱিৰাগধম্মতং …পে… নিৰোধধম্মতং…পে… ৱিপৰিণামধম্মতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. অথ খো পন, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা নিৰুদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিৰুদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিৰুদ্ধা হোন্তি. আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ নিৰুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা ৱূপসন্তা হোন্তি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ ৱূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খু, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঠমং.

২. পঠমআকাসসুত্তং

২৬০. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আকাসে ৱিৱিধা ৱাতা ৱাযন্তি. পুৰত্থিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি, পচ্ছিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি, উত্তৰাপি ৱাতা ৱাযন্তি, দক্খিণাপি ৱাতা ৱাযন্তি, সৰজাপি ৱাতা ৱাযন্তি, অৰজাপি ৱাতা ৱাযন্তি, সীতাপি ৱাতা ৱাযন্তি, উণ্হাপি ৱাতা ৱাযন্তি, পৰিত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি, অধিমত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি.

‘‘যথাপি ৱাতা আকাসে, ৱাযন্তি ৱিৱিধা পুথূ;

পুৰত্থিমা পচ্ছিমা চাপি, উত্তৰা অথ দক্খিণা.

‘‘সৰজা অৰজা চপি, সীতা উণ্হা চ একদা;

অধিমত্তা পৰিত্তা চ, পুথূ ৱাযন্তি মালুতা.

‘‘তথেৱিমস্মিং কাযস্মিং, সমুপ্পজ্জন্তি ৱেদনা;

সুখদুক্খসমুপ্পত্তি, অদুক্খমসুখা চ যা.

‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন ৰিঞ্চতি [সম্পজানো নিৰূপধি (ক.)];

ততো সো ৱেদনা সব্বা, পৰিজানাতি পণ্ডিতো.

‘‘সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;

কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. দুতিযং;

৩. দুতিযআকাসসুত্তং

২৬১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আকাসে ৱিৱিধা ৱাতা ৱাযন্তি. পুৰত্থিমাপি ৱাতা ৱাযন্তি…পে… অধিমত্তাপি ৱাতা ৱাযন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. ততিযং.

৪. অগাৰসুত্তং

২৬২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আগন্তুকাগাৰং. তত্থ পুৰত্থিমাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, পচ্ছিমাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, উত্তৰাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, দক্খিণাযপি দিসায আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি. খত্তিযাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, ৱেস্সাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি, সুদ্দাপি আগন্ত্ৱা ৱাসং কপ্পেন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৱিৱিধা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. সুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা উপ্পজ্জতি. সামিসাপি সুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি অদুক্খমসুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি. নিৰামিসাপি সুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, নিৰামিসাপি দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জতি, নিৰামিসাপি অদুক্খমসুখা ৱেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. চতুত্থং.

৫. পঠমআনন্দসুত্তং

২৬৩. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণন্তি? তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, আনন্দ, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো. যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ নিৰুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ ৱূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধি অক্খাতা. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি…পে… আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযআনন্দসুত্তং

২৬৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, আনন্দ, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱন্নেত্তিকা ভগৱম্পটিসৰণা. সাধু, ভন্তে, ভগৱন্তঞ্ঞেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, আনন্দ, সুণোহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, আনন্দ, ৱেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমসম্বহুলসুত্তং

২৬৫. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো. যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং.

‘‘অথ খো পন, ভিক্খৱে, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং নিৰোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা নিৰুদ্ধা হোতি…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো নিৰুদ্ধো হোতি, দোসো নিৰুদ্ধো হোতি, মোহো নিৰুদ্ধো হোতি. অথ খো পন, ভিক্খৱে, মযা অনুপুব্বসঙ্খাৰানং ৱূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা ৱূপসন্তা হোতি…পে… খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো ৱূপসন্তো হোতি, দোসো ৱূপসন্তো হোতি, মোহো ৱূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খৱে, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৱাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৱিতক্কৱিচাৰা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৱস্স ভিক্খুনো ৰাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযসম্বহুলসুত্তং

২৬৬. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভিক্খৱে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে…’’ ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ৱেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে…. (যথা পুৰিমসুত্তন্তে, তথা ৱিত্থাৰেতব্বো.) অট্ঠমং.

৯. পঞ্চকঙ্গসুত্তং

২৬৭. অথ খো পঞ্চকঙ্গো থপতি যেনাযস্মা উদাযী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং উদাযিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে উদাযি, ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি? ‘‘তিস্সো খো, থপতি, ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, থপতি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. এৱং ৱুত্তে, পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. ততিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা. দ্ৱে ৱেদনা ৱুত্তা ভগৱতা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি. নেৱ সক্খি আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং সঞ্ঞাপেতুং, ন পনাসক্খি পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং সঞ্ঞাপেতুং. অস্সোসি খো আযস্মা আনন্দো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপং.

অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো যাৱতকো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসি.

‘‘সন্তমেৱ, আনন্দ, পৰিযাযং পঞ্চকঙ্গো থপতি উদাযিস্স ভিক্খুনো নাব্ভনুমোদি; সন্তঞ্চ পনানন্দ, পৰিযাযং উদাযী ভিক্খু পঞ্চকঙ্গস্স থপতিনো নাব্ভনুমোদি. দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. তিস্সোপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. পঞ্চপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. ছপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. অট্ঠাৰসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. ছত্তিংসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. অট্ঠসতম্পি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. এৱং পৰিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং, ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি [ৱিহৰিস্সন্তি (সী. পী. ক.)]. এৱং পৰিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰিস্সন্তী’’তি.

‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা…পে… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে খো, আনন্দ, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, আনন্দ, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – ইদং ৱুচ্চতি কামসুখং. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু, ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা, নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা, ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৱং ৱদেয্যুং – ‘এতংপৰমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৱেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘ঠানং খো পনেতং, আনন্দ, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৱংৱাদিনো, আনন্দ, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘ন খো, আৱুসো, ভগৱা সুখঞ্ঞেৱ ৱেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৱুসো, সুখং উপলব্ভতি, যহিং যহিং [যং হিযং হি সুখং (সী. পী.), যহিং যহিং সুখং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৯১], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’’তি. নৱমং.

১০. ভিক্খুসুত্তং

২৬৮. ‘‘দ্ৱেপি মযা, ভিক্খৱে, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, তিস্সোপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, পঞ্চপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, ছপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, অট্ঠাৰসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, ছত্তিংসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন, অট্ঠসতম্পি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. এৱং পৰিযাযদেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি. এৱং পৰিযাযদেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো. এৱং পৰিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰিস্সন্তীতি.

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, কামগুণা…পে… ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘ন খো, আৱুসো, ভগৱা সুখঞ্ঞেৱ ৱেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৱুসো, সুখং উপলব্ভতি যহিং যহিং [যং হি যং হি (সী. পী.)], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’তি. দসমং.

ৰহোগতৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

ৰহোগতং দ্ৱে আকাসং, অগাৰং দ্ৱে চ আনন্দা;

সম্বহুলা দুৱে ৱুত্তা, পঞ্চকঙ্গো চ ভিক্খুনাতি.

৩. অট্ঠসতপৰিযাযৱগ্গো

১. সীৱকসুত্তং

২৬৯. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো মোড়িযসীৱকো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মোড়িযসীৱকো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সন্তি, ভো গোতম, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. ইধ [ইধ পন (স্যা. কং. পী. ক.)] ভৱং গোতমো কিমাহা’’তি?

‘‘পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং [এৱং ৱেদিতব্বং (স্যা. কং. ক.)] যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি; লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং তঞ্চ অতিধাৱন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামি.

‘‘সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক…পে… ৱাতসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, সীৱক…পে… উতুপৰিণামজানিপি খো, সীৱক…পে… ৱিসমপৰিহাৰজানিপি খো, সীৱক…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, সীৱক…পে… কম্মৱিপাকজানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং. যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি; লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং. যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি; তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং তঞ্চ অতিধাৱন্তি যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামীতি. এৱং ৱুত্তে, মোড়িযসীৱকো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম …পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’’ন্তি.

‘‘পিত্তং সেম্হঞ্চ ৱাতো চ, সন্নিপাতা উতূনি চ;

ৱিসমং ওপক্কমিকং, কম্মৱিপাকেন অট্ঠমী’’তি. পঠমং;

২. অট্ঠসতসুত্তং

২৭০. ‘‘অট্ঠসতপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মপৰিযাযং দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, অট্ঠসতপৰিযাযো, ধম্মপৰিযাযো? দ্ৱেপি মযা, ভিক্খৱে, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; তিস্সোপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; পঞ্চপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; ছপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; অট্ঠাৰসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; ছত্তিংসাপি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন; অট্ঠসতম্পি মযা ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱেদনা? কাযিকা চ চেতসিকা চ – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱেদনা. কতমা চ, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা. কতমা চ, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱেদনা? সুখিন্দ্ৰিযং, দুক্খিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, দোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱেদনা. কতমা চ, ভিক্খৱে, ছ ৱেদনা? চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ছ ৱেদনা. কতমা চ, ভিক্খৱে, অট্ঠাৰস ৱেদনা? ছ সোমনস্সূপৱিচাৰা, ছ দোমনস্সূপৱিচাৰা, ছ উপেক্খূপৱিচাৰা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, অট্ঠাৰস ৱেদনা. কতমা চ, ভিক্খৱে, ছত্তিংস ৱেদনা? ছ গেহসিতানি [গেহস্সিতানি (অট্ঠ.)] সোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মসিতানি [নেক্খম্মস্সিতানি (অট্ঠ.)] সোমনস্সানি, ছ গেহসিতানি দোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মসিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহসিতা উপেক্খা, ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ছত্তিংস ৱেদনা. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অট্ঠসতং ৱেদনা? অতীতা ছত্তিংস ৱেদনা, অনাগতা ছত্তিংস ৱেদনা, পচ্চুপ্পন্না ছত্তিংস ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, অট্ঠসতং ৱেদনা. অযং, ভিক্খৱে, অট্ঠসতপৰিযাযো ধম্মপৰিযাযো’’তি. দুতিযং.

৩. অঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তং

২৭১. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমা ৱেদনাসমুদযগামিনী পটিপদা? কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি?

‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খু, ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ইমা ৱুচ্চন্তি, ভিক্খু, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো. তণ্হা ৱেদনাসমুদযগামিনী পটিপদা. ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো; যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো; যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণ’’ন্তি. ততিযং.

৪. পুব্বসুত্তং

২৭২. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কতমা নু খো ৱেদনা, কতমো ৱেদনাসমুদযো, কতমা ৱেদনাসমুদযগামিনী পটিপদা, কতমো ৱেদনানিৰোধো, কতমা ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘তিস্সো ইমা ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ইমা ৱুচ্চন্তি ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো. তণ্হা ৱেদনাসমুদযগামিনী পটিপদা…পে… যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং. ইদং ৱেদনায নিস্সৰণ’’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. ঞাণসুত্তং