১. সগাথাৱগ্গো
১. সমাধিসুত্তং
২৪৯. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনাতি.
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;
ৱেদনা চ পজানাতি, ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱং.
‘‘যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
ৱেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;
২. সুখসুত্তং
২৫০. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনাতি.
‘‘সুখং ৱা যদি ৱা দুক্খং, অদুক্খমসুখং সহ;
অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, যং কিঞ্চি অত্থি ৱেদিতং.
‘‘এতং দুক্খন্তি ঞত্ৱান, মোসধম্মং পলোকিনং;
ফুস্স ফুস্স ৱযং পস্সং, এৱং তত্থ ৱিৰজ্জতী’’তি. দুতিযং;
৩. পহানসুত্তং
২৫১. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখায, ভিক্খৱে, ৱেদনায ৰাগানুসযো পহাতব্বো, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো পহাতব্বো, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো পহাতব্বো. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো পহীনো হোতি, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো পহীনো হোতি, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু নিৰনুসযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (বহূসু)] তণ্হং, ৱিৱত্তযি [ৱাৱত্তযি (সী.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.
‘‘সুখং ৱেদযমানস্স [ৱেদিযমানস্স (সী. পী.)], ৱেদনং অপ্পজানতো;
সো ৰাগানুসযো হোতি, অনিস্সৰণদস্সিনো.
‘‘দুক্খং ৱেদযমানস্স, ৱেদনং অপ্পজানতো;
পটিঘানুসযো হোতি, অনিস্সৰণদস্সিনো.
‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, ভূৰিপঞ্ঞেন দেসিতং;
তঞ্চাপি অভিনন্দতি, নেৱ দুক্খা পমুচ্চতি.
‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন ৰিঞ্চতি;
ততো সো ৱেদনা সব্বা, পৰিজানাতি পণ্ডিতো.
‘‘সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. ততিযং;
৪. পাতালসুত্তং
২৫২. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো যং ৱাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. তং খো পনেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অসন্তং অৱিজ্জমানং এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. সাৰীৰিকানং খো এতং, ভিক্খৱে, দুক্খানং ৱেদনানং অধিৱচনং যদিদং ‘পাতালো’তি. অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো পাতালে ন পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ নাজ্ঝগা’. সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো নেৱ সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ অজ্ঝগা’’’তি.
‘‘যো এতা নাধিৱাসেতি, উপ্পন্না ৱেদনা দুখা;
সাৰীৰিকা পাণহৰা, যাহি ফুট্ঠো পৱেধতি.
‘‘অক্কন্দতি পৰোদতি, দুব্বলো অপ্পথামকো;
ন সো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি নাজ্ঝগা.
‘‘যো চেতা অধিৱাসেতি, উপ্পন্না ৱেদনা দুখা;
সাৰীৰিকা পাণহৰা, যাহি ফুট্ঠো ন ৱেধতি;
স ৱে পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি অজ্ঝগা’’তি. চতুত্থং;
৫. দট্ঠব্বসুত্তং
২৫৩. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সুখা ৱেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৱিৱত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো.
‘‘স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পৰিজানাতি ৱেদনা;
সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৱো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৱেদগূ’’তি. পঞ্চমং;
৬. সল্লসুত্তং
২৫৪. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি [ৱেদিযতি (সী. পী.)], দুক্খম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. সুতৱা, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, দুক্খম্পি ৱেদনং ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদনং ৱেদযতি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী. ক.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং.), অধিপ্পাযোসো (পী.)] কিং নানাকৰণং সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অস্সুতৱতা পুথুজ্জনেনা’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… অস্সুতৱা. ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৱে ৱেদনা ৱেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসং সল্লেন ৱিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৱিজ্ঝেয্যুং (সী. স্যা. কং. পী.)]. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৱেধং ৱিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৱিজ্ঝেয্যুং (সী.), সল্লেন অনুৱেধং ৱিজ্ঝেয্যুং (স্যা. কং.), সল্লেন ৱিজ্ঝেয্যুং (পী.)]. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো দ্ৱিসল্লেন ৱেদনং ৱেদযতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৱে ৱেদনা ৱেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. তস্সাযেৱ খো পন দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৱা হোতি. তমেনং দুক্খায ৱেদনায পটিঘৱন্তং, যো দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো অনুসেতি. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং অভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? ন হি সো, ভিক্খৱে, পজানাতি অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অঞ্ঞত্ৰ কামসুখা দুক্খায ৱেদনায নিস্সৰণং, তস্স কামসুখঞ্চ অভিনন্দতো, যো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো অনুসেতি. সো তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো অনুসেতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো সঞ্ঞুত্তো জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, সঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৱদামি.
‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৱেদনং ৱেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসং সল্লেন ৱিজ্ঝেয্য. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৱেধং ন ৱিজ্ঝেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো একসল্লেন ৱেদনং ৱেদযতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৱেদনং ৱেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং. তস্সাযেৱ খো পন দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৱা ন হোতি. তমেনং দুক্খায ৱেদনায অপ্পটিঘৱন্তং, যো দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো নানুসেতি. সো দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং নাভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? পজানাতি হি সো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অঞ্ঞত্ৰ কামসুখা দুক্খায ৱেদনায নিস্সৰণং. তস্স কামসুখং নাভিনন্দতো যো সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো নানুসেতি. সো তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱং চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স তাসং ৱেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো নানুসেতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো ৱিসঞ্ঞুত্তো জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ৱিসঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৱদামি. অযং খো, ভিক্খৱে, ৱিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকৰণং সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অস্সুতৱতা পুথুজ্জনেনা’’তি.
‘‘ন ৱেদনং ৱেদযতি সপঞ্ঞো,
সুখম্পি দুক্খম্পি বহুস্সুতোপি;
অযঞ্চ ধীৰস্স পুথুজ্জনেন,
মহা [অযং (স্যা. কং. ক.)] ৱিসেসো কুসলস্স হোতি.
‘‘সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্স,
ৱিপস্সতো [সম্পস্সতো (সী. পী.)] লোকমিমং পৰঞ্চ;
ইট্ঠস্স ধম্মা ন মথেন্তি চিত্তং,
অনিট্ঠতো নো পটিঘাতমেতি.
‘‘তস্সানুৰোধা অথৱা ৱিৰোধা,
ৱিধূপিতা অত্থগতা ন সন্তি;
পদঞ্চ ঞত্ৱা ৱিৰজং অসোকং,
সম্মা পজানাতি ভৱস্স পাৰগূ’’তি. ছট্ঠং;
৭. পঠমগেলঞ্ঞসুত্তং
২৫৫. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানকাৰী হোতি. সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা, সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱযানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱিৰাগানুপস্সিনো ৱিহৰতো, নিৰোধানুপস্সিনো ৱিহৰতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ সুখায চ ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং দুক্খা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ দুক্খায ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ দুক্খায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ দুক্খায চ ৱেদনায পটিঘানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো, যো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি; দুক্খঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসঞ্ঞুত্তো নং ৱেদযতি. সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি [সীতিভৱিস্সন্তীতি (সী. পী. ক.)] পজানাতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযগেলঞ্ঞসুত্তং
২৫৬. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি…পে… ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি. সতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৱেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ ফস্সং পটিচ্চ. অযং খো পন ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা কুতো নিচ্চা ভৱিস্সতী’তি! সো ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱযানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতি. তস্স ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱযানুপস্সিনো ৱিহৰতো, ৱিৰাগানুপস্সিনো ৱিহৰতো, নিৰোধানুপস্সিনো ৱিহৰতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৱিহৰতো যো ফস্সে চ সুখায চ ৱেদনায ৰাগানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো এৱং সতস্স…পে… ৱিহৰতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা…পে… উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৱ ফস্সং পটিচ্চ…পে… কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অনিচ্চসুত্তং
২৫৭. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা – ইমা খো, ভিক্খৱে, তিস্সো ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা’’তি. নৱমং.
১০. ফস্সমূলকসুত্তং
২৫৮. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. সুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা. তস্সেৱ সুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং সুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. দুক্খৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা. তস্সেৱ দুক্খৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং দুক্খৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তস্সেৱ অদুক্খমসুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা, যং তজ্জং ৱেদযিতং অদুক্খমসুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং কট্ঠানং সঙ্ঘট্টনসমোধানা [সঙ্খত্তা তস্স সমোধানা (স্যা. কং.) সঙ্ঘত্তা তস্স সমোধানা (ক.) সং. নি. ২.৬২ পস্সিতব্বং] উস্মা জাযতি, তেজো অভিনিব্বত্ততি. তেসংযেৱ কট্ঠানং নানাভাৱা ৱিনিক্খেপা, যা তজ্জা উস্মা, সা নিৰুজ্ঝতি, সা ৱূপসম্মতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইমা তিস্সো ৱেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. তজ্জং ফস্সং পটিচ্চ তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স ফস্সস্স নিৰোধা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. দসমং.
সগাথাৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
সমাধি সুখং পহানেন, পাতালং দট্ঠব্বেন চ;
সল্লেন চেৱ গেলঞ্ঞা, অনিচ্চ ফস্সমূলকাতি.