২. অনুৰাধসুত্তং

৪১১. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুৰাধো ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰতি. অথ খো সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেনাযস্মা অনুৰাধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অনুৰাধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? ‘‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা’’তি. এৱং ৱুত্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘সো চাযং [যো চাযং (সী.)] ভিক্খু নৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো, থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং নৱৱাদেন চ বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.

অথ খো আযস্মতো অনুৰাধস্স অচিৰপক্কন্তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি? অথ খো আযস্মা অনুৰাধো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰামি. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মযা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা মং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে এতদৱোচং – ‘‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা মং এতদৱোচুং – ‘‘সো চাযং ভিক্খু নৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো মং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা নৱৱাদেন চ বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. তস্স ময্হং, ভন্তে, অচিৰপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি?…পে… সঞ্ঞা …পে… সঙ্খাৰা…পে… ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, অনুৰাধ, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৱং পস্সং, অনুৰাধ, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঞ্ঞং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঙ্খাৰে তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনায…পে… অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায…পে… অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায…পে… সঙ্খাৰেসু…পে… অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি…পে… ৱিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং, ৱেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, অযং সো অৰূপী অৱেদনো অসঞ্ঞী অসঙ্খাৰো অৱিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এত্থ চ তে, অনুৰাধ, দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্চতো থেততো তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতো অনুপলব্ভিযমানো (স্যা. ক.), তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)] কল্লং নু তে তং ৱেয্যাকৰণং [ৱেয্যাকৰণায (সী.)] – যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰাধ! পুব্বে চাহং, অনুৰাধ, এতৰহি চ দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞাপেমি দুক্খস্স চ নিৰোধ’’ন্তি. দুতিযং.