১০. অব্যাকতসংযুত্তং

১. খেমাসুত্তং

৪১০. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন খেমা ভিক্খুনী কোসলেসু চাৰিকং চৰমানা অন্তৰা চ সাৱত্থিং অন্তৰা চ সাকেতং তোৰণৱত্থুস্মিং ৱাসং উপগতা হোতি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো সাকেতা সাৱত্থিং গচ্ছন্তো, অন্তৰা চ সাকেতং অন্তৰা চ সাৱত্থিং তোৰণৱত্থুস্মিং একৰত্তিৱাসং উপগচ্ছি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, তোৰণৱত্থুস্মিং তথাৰূপং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা জান যমহং অজ্জ পযিৰুপাসেয্য’’ন্তি.

‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো সো পুৰিসো ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স পটিস্সুত্ৱা কেৱলকপ্পং তোৰণৱত্থুং আহিণ্ডন্তো [অন্ৱাহিণ্ডন্তো (সী.)] নাদ্দস তথাৰূপং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা যং ৰাজা পসেনদি কোসলো পযিৰুপাসেয্য. অদ্দসা খো সো পুৰিসো খেমং ভিক্খুনিং তোৰণৱত্থুস্মিং ৱাসং উপগতং. দিস্ৱান যেন ৰাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ৰাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৱোচ –

‘‘নত্থি খো, দেৱ, তোৰণৱত্থুস্মিং তথাৰূপো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা যং দেৱো পযিৰুপাসেয্য. অত্থি চ খো, দেৱ, খেমা নাম ভিক্খুনী, তস্স ভগৱতো সাৱিকা অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. তস্সা খো পন অয্যায এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতা, ৱিযত্তা মেধাৱিনী বহুস্সুতা চিত্তকথা কল্যাণপটিভানা’তি. তং দেৱো পযিৰুপাসতূ’’তি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন খেমা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো খেমং ভিক্খুনিং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনয্যে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনয্যে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি. ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পনয্যে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পনয্যে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কো নু খো, অয্যে, হেতু, কো পচ্চযো যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’’তি?

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং [ৱালিকং (সী. স্যা. কং.)] গণেতুং – এত্তকা [এত্তিকা (সী.)] ৱালুকা ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, অয্যে’’. ‘‘অত্থি পন তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি মহাসমুদ্দে উদকং গণেতুং – এত্তকানি উদকাড়্হকানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, অয্যে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘মহায্যে, সমুদ্দো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যেন ৰূপে তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৰূপং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰূপসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যায ৱেদনায তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, সা ৱেদনা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱঙ্কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৱেদনাসঙ্খাযৱিমুত্তো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যায সঞ্ঞা তথাগতং…পে… যেহি সঙ্খাৰেহি তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তে সঙ্খাৰা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱঙ্কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঙ্খাৰসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যেন ৱিঞ্ঞাণে তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৱিঞ্ঞাণং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতী’’তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো খেমায ভিক্খুনিযা ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা খেমং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো অপৰেন সমযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি…পে…. ‘‘‘কিং পন, ভন্তে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি?

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং গণেতুং – এত্তকা ৱালুকা ইতি ৱা…পে… এত্তকানি ৱালুকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অত্থি পন তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি মহাসমুদ্দে উদকং গণেতুং – এত্তকানি উদকাড়্হকানি ইতি ৱা…পে… এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘মহা, ভন্তে, সমুদ্দো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যেন ৰূপেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তং ৰূপং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰূপসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি. যায ৱেদনায…পে… যায সঞ্ঞায…পে… যেহি সঙ্খাৰেহি…পে…’’.

‘‘যেন ৱিঞ্ঞাণেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তং ৱিঞ্ঞাণং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যত্ৰ হি নাম সত্থু চেৱ [সত্থুনো চেৱ (সী.)] সাৱিকায চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৱিৰোধযিস্সতি [ৱিহাযিস্সতি (সী. স্যা. কং.), ৱিগাযিস্সতি (ক.)] যদিদং অগ্গপদস্মিং. একমিদাহং, ভন্তে, সমযং খেমং ভিক্খুনিং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং অপুচ্ছিং. সাপি মে অয্যা এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি এতমত্থং ব্যাকাসি, সেয্যথাপি ভগৱা. অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যত্ৰ হি নাম সত্থু চেৱ সাৱিকায চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৱিৰোধযিস্সতি যদিদং অগ্গপদস্মিং. হন্দ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম. বহুকিচ্চা মযং বহুকৰণীযা’’তি. ‘‘যস্স দানি ত্ৱং, মহাৰাজ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি. পঠমং.

২. অনুৰাধসুত্তং

৪১১. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুৰাধো ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰতি. অথ খো সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেনাযস্মা অনুৰাধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অনুৰাধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? ‘‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা’’তি. এৱং ৱুত্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘সো চাযং [যো চাযং (সী.)] ভিক্খু নৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো, থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং নৱৱাদেন চ বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.

অথ খো আযস্মতো অনুৰাধস্স অচিৰপক্কন্তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি? অথ খো আযস্মা অনুৰাধো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰামি. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মযা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা মং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে এতদৱোচং – ‘‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা মং এতদৱোচুং – ‘‘সো চাযং ভিক্খু নৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো মং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা নৱৱাদেন চ বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. তস্স ময্হং, ভন্তে, অচিৰপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি?…পে… সঞ্ঞা …পে… সঙ্খাৰা…পে… ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, অনুৰাধ, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৱং পস্সং, অনুৰাধ, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঞ্ঞং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঙ্খাৰে তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনায…পে… অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায…পে… অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায…পে… সঙ্খাৰেসু…পে… অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি…পে… ৱিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং, ৱেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, অযং সো অৰূপী অৱেদনো অসঞ্ঞী অসঙ্খাৰো অৱিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এত্থ চ তে, অনুৰাধ, দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্চতো থেততো তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতো অনুপলব্ভিযমানো (স্যা. ক.), তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)] কল্লং নু তে তং ৱেয্যাকৰণং [ৱেয্যাকৰণায (সী.)] – যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু সাধু, অনুৰাধ! পুব্বে চাহং, অনুৰাধ, এতৰহি চ দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞাপেমি দুক্খস্স চ নিৰোধ’’ন্তি. দুতিযং.

৩. পঠমসাৰিপুত্তকোট্ঠিকসুত্তং

৪১২. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো, আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ –

‘‘কিং নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, আৱুসো, ভগৱতা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনাৱুসো, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, আৱুসো, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, আৱুসো, ভগৱতা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনাৱুসো, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, আৱুসো, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘‘কিং নু খো, আৱুসো, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠো সমানো, ‘অব্যাকতং খো এতং, আৱুসো, ভগৱতা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি…পে… ‘কিং পনাৱুসো, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘এতম্পি খো, আৱুসো, অব্যাকতং ভগৱতা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. কো নু খো, আৱুসো, হেতু, কো পচ্চযো যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি?

‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খো, আৱুসো, ৰূপগতমেতং. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৰূপগতমেতং. হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৰূপগতমেতং. নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৰূপগতমেতং. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খো, আৱুসো, ৱেদনাগতমেতং. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱেদনাগতমেতং. হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱেদনাগতমেতং. নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱেদনাগতমেতং. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খো, আৱুসো, সঞ্ঞাগতমেতং. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঞ্ঞাগতমেতং. হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঞ্ঞাগতমেতং. নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঞ্ঞাগতমেতং. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খো, আৱুসো, সঙ্খাৰগতমেতং. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঙ্খাৰগতমেতং. হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঙ্খাৰগতমেতং. নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, সঙ্খাৰগতমেতং. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি খো, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণগতমেতং. ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱিঞ্ঞাণগতমেতং. হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱিঞ্ঞাণগতমেতং. নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি, ৱিঞ্ঞাণগতমেতং. অযং খো, আৱুসো, হেতু অযং পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি. ততিযং.

৪. দুতিযসাৰিপুত্তকোট্ঠিকসুত্তং

৪১৩. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো, আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে…পে… (সাযেৱ পুচ্ছা) ‘‘কো নু খো, আৱুসো, হেতু, কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘ৰূপং খো, আৱুসো, অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৰূপসমুদযং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৰূপনিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তিপিস্স হোতি.

‘‘ৰূপঞ্চ খো, আৱুসো, জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৰূপসমুদযং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৰূপনিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযং খো, আৱুসো, হেতু অযং পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি. চতুত্থং.

৫. ততিযসাৰিপুত্তকোট্ঠিকসুত্তং

৪১৪. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো, আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে…পে… (সাযেৱ পুচ্ছা) ‘‘কো নু খো, আৱুসো, হেতু কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘ৰূপে খো, আৱুসো, অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায…পে… সঙ্খাৰেসু…পে… ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ৰূপে চ খো, আৱুসো, ৱিগতৰাগস্স…পে… ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায…পে… সঙ্খাৰেসু…পে… ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতচ্ছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযং খো, আৱুসো, হেতু, অযং পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি. পঞ্চমং.

৬. চতুত্থসাৰিপুত্তকোট্ঠিকসুত্তং

৪১৫. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো, আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকোট্ঠিকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহাকোট্ঠিকেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৱোচ – ‘‘‘কিং নু খো, আৱুসো কোট্ঠিক, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি…পে… ‘কিং পনাৱুসো, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘এতম্পি খো, আৱুসো, অব্যাকতং ভগৱতা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি’’. ‘‘কো নু খো, আৱুসো, হেতু, কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি?

‘‘ৰূপাৰামস্স খো, আৱুসো, ৰূপৰতস্স ৰূপসম্মুদিতস্স ৰূপনিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি; ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ৱেদনাৰামস্স খো, আৱুসো, ৱেদনাৰতস্স ৱেদনাসম্মুদিতস্স, ৱেদনানিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… সঞ্ঞাৰামস্স খো, আৱুসো…পে… সঙ্খাৰাৰামস্স খো আৱুসো…পে… ৱিঞ্ঞাণাৰামস্স খো, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণৰতস্স ৱিঞ্ঞাণসম্মুদিতস্স ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি’’.

‘‘ন ৰূপাৰামস্স খো, আৱুসো, ন ৰূপৰতস্স ন ৰূপসম্মুদিতস্স, ৰূপনিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. ন ৱেদনাৰামস্স খো, আৱুসো…পে… ন সঞ্ঞাৰামস্স খো, আৱুসো…পে… ন সঙ্খাৰাৰামস্স খো, আৱুসো…পে… ন ৱিঞ্ঞাণাৰামস্স খো, আৱুসো, ন ৱিঞ্ঞাণৰতস্স ন ৱিঞ্ঞাণসম্মুদিতস্স, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযং খো, আৱুসো, হেতু, অযং পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি.

‘‘সিযা পনাৱুসো, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘সিযা, আৱুসো. ভৱাৰামস্স খো, আৱুসো, ভৱৰতস্স ভৱসম্মুদিতস্স, ভৱনিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ন ভৱাৰামস্স খো, আৱুসো, ন ভৱৰতস্স ন ভৱসম্মুদিতস্স, ভৱনিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযম্পি খো, আৱুসো, পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি.

‘‘সিযা পনাৱুসো, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘সিযা, আৱুসো. উপাদানাৰামস্স খো, আৱুসো, উপাদানৰতস্স উপাদানসম্মুদিতস্স, উপাদাননিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ন উপাদানাৰামস্স খো, আৱুসো, ন উপাদানৰতস্স ন উপাদানসম্মুদিতস্স, উপাদাননিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে… ‘নেৱ, হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযম্পি খো আৱুসো, পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি.

‘‘সিযা পনাৱুসো, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘সিযা, আৱুসো. তণ্হাৰামস্স খো, আৱুসো, তণ্হাৰতস্স তণ্হাসম্মুদিতস্স, তণ্হানিৰোধং অজানতো অপস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স হোতি. ন তণ্হাৰামস্স খো, আৱুসো, ন তণ্হাৰতস্স ন তণ্হাসম্মুদিতস্স, তণ্হানিৰোধং জানতো পস্সতো যথাভূতং, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি…পে. … ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপিস্স ন হোতি. অযম্পি খো, আৱুসো, পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি.

‘‘সিযা পনাৱুসো, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি? ‘‘এত্থ দানি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ইতো উত্তৰি কিং ইচ্ছসি? তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তস্স, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনো ৱট্টং [ৱত্তং (স্যা. কং. ক.) ৱদ্ধং (পী.)] নত্থি পঞ্ঞাপনাযা’’তি. ছট্ঠং.

৭. মোগ্গল্লানসুত্তং

৪১৬. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –

‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, সস্সতো লোকো’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘সস্সতো লোকো’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, অসস্সতো লোকো’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘অসস্সতো লোকো’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, অন্তৱা লোকো’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘অন্তৱা লোকো’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, অনন্তৱা লোকো’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘অনন্তৱা লোকো’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’’ন্তি. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’’ন্তি. ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘কো নু খো, ভো মোগ্গল্লান, হেতু কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – সস্সতো লোকোতি ৱা, অসস্সতো লোকোতি ৱা, অন্তৱা লোকোতি ৱা, অনন্তৱা লোকোতি ৱা, তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা? কো পন, ভো মোগ্গল্লান, হেতু কো পচ্চযো, যেন সমণস্স গোতমস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – সস্সতো লোকোতিপি, অসস্সতো লোকোতিপি, অন্তৱা লোকোতিপি, অনন্তৱা লোকোতিপি, তং জীৱং তং সৰীৰন্তিপি, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তিপি, হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিপি, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিপি, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিপি, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিপী’’তি?

‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৱচ্ছ, পৰিব্বাজকা চক্খুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি…পে… জিৱ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি…পে… মনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – সস্সতো লোকোতি ৱা…পে… নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা. তথাগতো চ খো, ৱচ্ছ, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো চক্খুং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… জিৱ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… মনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্মা তথাগতস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – সস্সতো লোকোতিপি…পে… নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিপী’’তি.

অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সস্সতো লোকো’’তি? অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, মযা – ‘সস্সতো লোকো’তি…পে…. ‘‘কিং পন, ভো গোতম, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং মযা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা? কো পন, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন ভোতো গোতমস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি?

‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৱচ্ছ, পৰিব্বাজকা চক্খুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি…পে… জিৱ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি…পে… মনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সন্তি. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা. তথাগতো চ খো, ৱচ্ছ, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো চক্খুং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… জিৱ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… মনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্মা তথাগতস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি, ‘অসস্সতো লোকো’তিপি, ‘অন্তৱা লোকো’তিপি, ‘অনন্তৱা লোকো’তিপি, ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তিপি, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তিপি, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যত্ৰ হি নাম সত্থু চ [সত্থুস্স চ (সী. পী.), সত্থু চেৱ (খেমাসুত্তে)] সাৱকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি সমেস্সতি ন ৱিৰোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মিং. ইদানাহং, ভো গোতম, সমণং মহামোগ্গল্লানং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং অপুচ্ছিং. সমণোপি মে মোগ্গল্লানো এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি তমত্থং ব্যাকাসি, সেয্যথাপি ভৱং গোতমো. অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যত্ৰ হি নাম সত্থু চ সাৱকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি সমেস্সতি ন ৱিৰোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মি’’ন্তি. সত্তমং.

৮. ৱচ্ছগোত্তসুত্তং

৪১৭. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সস্সতো লোকো’’তি? অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, মযা – ‘সস্সতো লোকো’তি…পে…. ‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং মযা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন ভোতো গোতমস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি?

‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৱচ্ছ, পৰিব্বাজকা ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সন্তি…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা. তথাগতো চ খো, ৱচ্ছ, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খাৰে…পে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্মা তথাগতস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি.

অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, সস্সতো লোকো’’তি? অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘সস্সতো লোকো’তি…পে…. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘কো নু খো, ভো মোগ্গল্লান, হেতু, কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা? কো পন, ভো মোগ্গল্লান, হেতু, কো পচ্চযো যেন সমণস্স গোতমস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি?

‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৱচ্ছ, পৰিব্বাজকা ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সন্তি…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং এৱং পুট্ঠানং এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা. তথাগতো চ খো, ৱচ্ছ, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খাৰে…পে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং, ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্মা তথাগতস্স এৱং পুট্ঠস্স ন এৱং ৱেয্যাকৰণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি, ‘অসস্সতো লোকো’তিপি, ‘অন্তৱা লোকো’তিপি, ‘অনন্তৱা লোকো’তিপি, ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তিপি, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তিপি, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, ভো মোগ্গল্লান! যত্ৰ হি নাম সত্থু চ সাৱকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৱিৰোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মিং. ইদানাহং, ভো মোগ্গল্লান, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং অপুচ্ছিং. সমণোপি মে গোতমো এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি এতমত্থং ব্যাকাসি, সেয্যথাপি ভৱং মোগ্গল্লানো. অচ্ছৰিযং, ভো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, ভো মোগ্গল্লান! যত্ৰ হি নাম সত্থু চ সাৱকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি সমেস্সতি ন ৱিৰোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. কুতূহলসালাসুত্তং

৪১৮. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘পুৰিমানি, ভো গোতম, দিৱসানি পুৰিমতৰানি সম্বহুলানং নানাতিত্থিযানং সমণব্ৰাহ্মণানং পৰিব্বাজকানং কুতূহলসালাযং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তৰাকথা উদপাদি – ‘অযং খো পূৰণো কস্সপো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সোপি সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’তি. যোপিস্স সাৱকো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তম্পি সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’’’তি.

‘‘অযম্পি খো মক্খলি গোসালো…পে… অযম্পি খো নিগণ্ঠো নাটপুত্তো…পে… অযম্পি খো সঞ্চযো [সঞ্জযো (সী. স্যা. কং. পী.)] বেলট্ঠপুত্তো…পে… অযম্পি খো পকুধো [পকুদ্ধো (পী.)] কচ্চানো…পে… অযম্পি খো অজিতো কেসকম্বলো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সোপি সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’তি. যোপিস্স সাৱকো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তম্পি সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’’’তি.

‘‘অযম্পি খো সমণো গোতমো সঙ্ঘী চেৱ গণী চ গণাচৰিযো চ ঞাতো যসস্সী তিত্থকৰো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সোপি সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’তি. যোপিস্স [যো চ খ্ৱস্স (পী.)] সাৱকো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তঞ্চ সাৱকং অব্ভতীতং কালঙ্কতং উপপত্তীসু ন ব্যাকৰোতি – ‘অসু অমুত্ৰ উপপন্নো, অসু অমুত্ৰ উপপন্নো’তি. অপি চ খো নং এৱং ব্যাকৰোতি – ‘অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৱিৱত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’তি. তস্স ময্হং, ভো গোতম, অহু দেৱ কঙ্খা, অহু ৱিচিকিচ্ছা – ‘কথং নাম [কথঞ্হি নাম (স্যা. কং. পী. ক.) কথং কথং নাম (ছক্কঙ্গুত্তৰে পঞ্চমৱগ্গে দুতিযসুত্তে)] সমণস্স গোতমস্স ধম্মো অভিঞ্ঞেয্যো’’’তি [ধম্মাভিঞ্ঞেয্যাতি (পী. ক.) ধম্মো… অঞ্ঞেয্যো (ছক্কঙ্গুত্তৰে)]?

‘‘অলঞ্হি তে, ৱচ্ছ, কঙ্খিতুং, অলং ৱিচিকিচ্ছিতুং. কঙ্খনীযে চ পন তে ঠানে ৱিচিকিচ্ছা উপ্পন্না. সউপাদানস্স খ্ৱাহং, ৱচ্ছ, উপপত্তিং পঞ্ঞাপেমি নো অনুপাদানস্স. সেয্যথাপি, ৱচ্ছ, অগ্গি সউপাদানো জলতি, নো অনুপাদানো; এৱমেৱ খ্ৱাহং, ৱচ্ছ, সউপাদানস্স উপপত্তিং পঞ্ঞাপেমি, নো অনুপাদানস্সা’’তি.

‘‘যস্মিং, ভো গোতম, সমযে অচ্চি ৱাতেন খিত্তা দূৰম্পি গচ্ছতি, ইমস্স পন ভৱং গোতমো কিং উপাদানস্মিং পঞ্ঞাপেতী’’তি? ‘‘যস্মিং খো, ৱচ্ছ, সমযে অচ্চি ৱাতেন খিত্তা দূৰম্পি গচ্ছতি, তমহং ৱাতূপাদানং পঞ্ঞাপেমি. ৱাতো হিস্স, ৱচ্ছ, তস্মিং সমযে উপাদানং হোতী’’তি. ‘‘যস্মিঞ্চ পন, ভো গোতম, সমযে ইমঞ্চ কাযং নিক্খিপতি, সত্তো চ অঞ্ঞতৰং কাযং অনুপপন্নো হোতি, ইমস্স পন ভৱং গোতমো কিং উপাদানস্মিং পঞ্ঞাপেতী’’তি? ‘‘যস্মিং খো, ৱচ্ছ, সমযে ইমঞ্চ কাযং নিক্খিপতি, সত্তো চ অঞ্ঞতৰং কাযং অনুপপন্নো হোতি, তমহং তণ্হূপাদানং ৱদামি. তণ্হা হিস্স, ৱচ্ছ, তস্মিং সমযে উপাদানং হোতী’’তি [হোতীতি…পে… (ক.)]. নৱমং.

১০. আনন্দসুত্তং

৪১৯. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, অত্থত্তা’’তি? এৱং ৱুত্তে, ভগৱা তুণ্হী অহোসি. ‘‘কিং পন, ভো গোতম, নত্থত্তা’’তি? দুতিযম্পি খো ভগৱা তুণ্হী অহোসি. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো অচিৰপক্কন্তে ৱচ্ছগোত্তে পৰিব্বাজকে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, ভগৱা ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসী’’তি? ‘‘অহঞ্চানন্দ, ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স ‘অত্থত্তা’তি পুট্ঠো সমানো ‘অত্থত্তা’তি ব্যাকৰেয্যং, যে তে, আনন্দ, সমণব্ৰাহ্মণা সস্সতৱাদা তেসমেতং সদ্ধিং [তেসমেতং লদ্ধি (সী.)] অভৱিস্স. অহঞ্চানন্দ, ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স ‘নত্থত্তা’তি পুট্ঠো সমানো ‘নত্থত্তা’তি ব্যাকৰেয্যং, যে তে, আনন্দ, সমণব্ৰাহ্মণা উচ্ছেদৱাদা তেসমেতং সদ্ধিং অভৱিস্স. অহঞ্চানন্দ, ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স ‘অত্থত্তা’তি পুট্ঠো সমানো ‘অত্থত্তা’তি ব্যাকৰেয্যং, অপি নু মে তং, আনন্দ, অনুলোমং অভৱিস্স ঞাণস্স উপ্পাদায – ‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অহঞ্চানন্দ, ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স ‘নত্থত্তা’তি পুট্ঠো সমানো ‘নত্থত্তা’তি ব্যাকৰেয্যং, সম্মূড়্হস্স, আনন্দ, ৱচ্ছগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স ভিয্যো সম্মোহায অভৱিস্স – ‘অহুৱা মে নূন পুব্বে অত্তা, সো এতৰহি নত্থী’’’তি. দসমং.

১১. সভিযকচ্চানসুত্তং

৪২০. একং সমযং আযস্মা সভিযো কচ্চানো ঞাতিকে ৱিহৰতি গিঞ্জকাৱসথে. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো যেনাযস্মা সভিযো কচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সভিযেন কচ্চানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং সভিযং কচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো ভো, কচ্চান, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো কচ্চান, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘কিং নু খো, ভো কচ্চান, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভো কচ্চান, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘‘কিং নু খো, ভো কচ্চান, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো কচ্চান, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো কচ্চান, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘অব্যাকতং খো এতং, ৱচ্ছ, ভগৱতা – হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো কচ্চান, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘এতম্পি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতং ভগৱতা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. কো নু খো, ভো কচ্চান, হেতু, কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং সমণেন গোতমেনা’’তি? ‘‘যো চ, ৱচ্ছ, হেতু, যো চ পচ্চযো পঞ্ঞাপনায ৰূপীতি ৱা অৰূপীতি ৱা সঞ্ঞীতি ৱা অসঞ্ঞীতি ৱা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ৱা, সো চ হেতু, সো চ পচ্চযো সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝেয্য. কেন নং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য ৰূপীতি ৱা অৰূপীতি ৱা সঞ্ঞীতি ৱা অসঞ্ঞীতি ৱা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ৱা’’তি. ‘‘কীৱচিৰং পব্বজিতোসি, ভো কচ্চানা’’তি? ‘‘নচিৰং, আৱুসো, তীণি ৱস্সানী’’তি. ‘‘যস্সপ’স্স, আৱুসো, এতমেত্তকেন এত্তকমেৱ তংপ’স্স বহু, কো পন ৱাদো এৱং [কো পন ৱাদো এৱ (সী. পী.)] অভিক্কন্তে’’তি! একাদসমং.

অব্যাকতসংযুত্তং সমত্তং.