১. খেমাসুত্তং

৪১০. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন খেমা ভিক্খুনী কোসলেসু চাৰিকং চৰমানা অন্তৰা চ সাৱত্থিং অন্তৰা চ সাকেতং তোৰণৱত্থুস্মিং ৱাসং উপগতা হোতি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো সাকেতা সাৱত্থিং গচ্ছন্তো, অন্তৰা চ সাকেতং অন্তৰা চ সাৱত্থিং তোৰণৱত্থুস্মিং একৰত্তিৱাসং উপগচ্ছি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, তোৰণৱত্থুস্মিং তথাৰূপং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা জান যমহং অজ্জ পযিৰুপাসেয্য’’ন্তি.

‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো সো পুৰিসো ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স পটিস্সুত্ৱা কেৱলকপ্পং তোৰণৱত্থুং আহিণ্ডন্তো [অন্ৱাহিণ্ডন্তো (সী.)] নাদ্দস তথাৰূপং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা যং ৰাজা পসেনদি কোসলো পযিৰুপাসেয্য. অদ্দসা খো সো পুৰিসো খেমং ভিক্খুনিং তোৰণৱত্থুস্মিং ৱাসং উপগতং. দিস্ৱান যেন ৰাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ৰাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৱোচ –

‘‘নত্থি খো, দেৱ, তোৰণৱত্থুস্মিং তথাৰূপো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা যং দেৱো পযিৰুপাসেয্য. অত্থি চ খো, দেৱ, খেমা নাম ভিক্খুনী, তস্স ভগৱতো সাৱিকা অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. তস্সা খো পন অয্যায এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতা, ৱিযত্তা মেধাৱিনী বহুস্সুতা চিত্তকথা কল্যাণপটিভানা’তি. তং দেৱো পযিৰুপাসতূ’’তি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন খেমা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো খেমং ভিক্খুনিং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনয্যে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পনয্যে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি. ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি, ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পনয্যে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, অয্যে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, ভগৱতা – হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কিং পনয্যে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠা সমানা – ‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং ভগৱতা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. ‘কো নু খো, অয্যে, হেতু, কো পচ্চযো যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’’তি?

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং [ৱালিকং (সী. স্যা. কং.)] গণেতুং – এত্তকা [এত্তিকা (সী.)] ৱালুকা ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালুকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, অয্যে’’. ‘‘অত্থি পন তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি মহাসমুদ্দে উদকং গণেতুং – এত্তকানি উদকাড়্হকানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, অয্যে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘মহায্যে, সমুদ্দো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যেন ৰূপে তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৰূপং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰূপসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যায ৱেদনায তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, সা ৱেদনা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱঙ্কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৱেদনাসঙ্খাযৱিমুত্তো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যায সঞ্ঞা তথাগতং…পে… যেহি সঙ্খাৰেহি তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তে সঙ্খাৰা তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱঙ্কতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঙ্খাৰসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি.

‘‘যেন ৱিঞ্ঞাণে তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য তং ৱিঞ্ঞাণং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতী’’তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো খেমায ভিক্খুনিযা ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা খেমং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো অপৰেন সমযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি? ‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘অব্যাকতং খো এতং, মহাৰাজ, মযা – হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি…পে…. ‘‘‘কিং পন, ভন্তে, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘‘‘এতম্পি খো, মহাৰাজ, অব্যাকতং মযা – নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱদেসি. কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো, যেনেতং অব্যাকতং ভগৱতা’’তি?

‘‘তেন হি, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, অত্থি তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি গঙ্গায ৱালুকং গণেতুং – এত্তকা ৱালুকা ইতি ৱা…পে… এত্তকানি ৱালুকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অত্থি পন তে কোচি গণকো ৱা মুদ্দিকো ৱা সঙ্খাযকো ৱা যো পহোতি মহাসমুদ্দে উদকং গণেতুং – এত্তকানি উদকাড়্হকানি ইতি ৱা…পে… এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘মহা, ভন্তে, সমুদ্দো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যেন ৰূপেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তং ৰূপং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৰূপসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি. যায ৱেদনায…পে… যায সঞ্ঞায…পে… যেহি সঙ্খাৰেহি…পে…’’.

‘‘যেন ৱিঞ্ঞাণেন তথাগতং পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেয্য, তং ৱিঞ্ঞাণং তথাগতস্স পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাযৱিমুত্তো খো, মহাৰাজ, তথাগতো গম্ভীৰো অপ্পমেয্যো দুপ্পৰিযোগাহো – সেয্যথাপি মহাসমুদ্দো. ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতি, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তিপি ন উপেতী’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যত্ৰ হি নাম সত্থু চেৱ [সত্থুনো চেৱ (সী.)] সাৱিকায চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৱিৰোধযিস্সতি [ৱিহাযিস্সতি (সী. স্যা. কং.), ৱিগাযিস্সতি (ক.)] যদিদং অগ্গপদস্মিং. একমিদাহং, ভন্তে, সমযং খেমং ভিক্খুনিং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং অপুচ্ছিং. সাপি মে অয্যা এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি এতমত্থং ব্যাকাসি, সেয্যথাপি ভগৱা. অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যত্ৰ হি নাম সত্থু চেৱ সাৱিকায চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৱিৰোধযিস্সতি যদিদং অগ্গপদস্মিং. হন্দ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম. বহুকিচ্চা মযং বহুকৰণীযা’’তি. ‘‘যস্স দানি ত্ৱং, মহাৰাজ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি. পঠমং.