৪. ছন্নসুত্তং

৮৭. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ ছন্নো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱিহৰন্তি. তেন খো পন সমযেন যেন আযস্মা ছন্নো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাচুন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাচুন্দং এতদৱোচ – ‘‘আযামাৱুসো চুন্দ, যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গিলানপুচ্ছকা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিংসু. নিসজ্জ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, আৱুসো ছন্ন, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’তি?

‘‘ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং, বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো, বলৱা পুৰিসো তিণ্হেন সিখৰেন [খগ্গেন (ক.)] মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] অভিমত্থেয্য [অভিমন্থেয্য (সী.)]; এৱমেৱ খো, আৱুসো, অধিমত্তা ৱাতা মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] ঊহনন্তি [উপহনন্তি (সী. স্যা. কং. পী. ক.), উহনন্তি (ক.)]. ন মে, আৱুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো, বলৱা পুৰিসো দড়্হেন ৱৰত্তক্খণ্ডেন সীসে সীসৱেঠং দদেয্য; এৱমেৱ খো, আৱুসো, অধিমত্তা সীসে সীসৱেদনা. ন মে, আৱুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন কুচ্ছিং পৰিকন্তেয্য; এৱমেৱ খো অধিমত্তা ৱাতা কুচ্ছিং পৰিকন্তন্তি. ন মে, আৱুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো, দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা দুব্বলতৰং পুৰিসং নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পৰিতাপেয্যুং; এৱমেৱ খো, আৱুসো, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, আৱুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং, বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সত্থং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, আহৰিস্সামি, নাৱকঙ্খামি [নাপি কঙ্খামি (ক.)] জীৱিত’’ন্তি.

‘‘মা আযস্মা ছন্নো সত্থং আহৰেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো, যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছাম. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভোজনানি পৰিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভেসজ্জানি পৰিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি পতিৰূপা উপট্ঠাকা, অহং আযস্মন্তং ছন্নং উপট্ঠহিস্সামি. মা আযস্মা ছন্নো সত্থং আহৰেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো, যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছামা’’তি.

‘‘ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি; অত্থি মে সপ্পাযানি ভোজনানি. নপি মে নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি; অত্থি মে সপ্পাযানি ভেসজ্জানি. নপি মে নত্থি পতিৰূপা উপট্ঠাকা; অত্থি মে পতিৰূপা উপট্ঠাকা. অপি চ মে, আৱুসো, সত্থা পৰিচিণ্ণো দীঘৰত্তং মনাপেনেৱ, নো অমনাপেন. এতঞ্হি, আৱুসো, সাৱকস্স পতিৰূপং যং সত্থাৰং পৰিচৰেয্য মনাপেনেৱ, নো অমনাপেন. ‘অনুপৱজ্জং [তং অনুপৱজ্জং (বহূসু)] ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহৰিস্সতী’তি – এৱমেতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ধাৰেহী’’তি.

‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং আযস্মন্তং ছন্নং কঞ্চিদেৱ [কিঞ্চিদেৱ (স্যা. কং. পী. ক.)] দেসং, সচে আযস্মা ছন্নো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছাৱুসো সাৰিপুত্ত, সুত্ৱা ৱেদিস্সামা’’তি.

‘‘চক্খুং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি…পে… জিৱ্হং, আৱুসো ছন্ন, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি…পে… মনং, আৱুসো ছন্ন, মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?

‘‘চক্খুং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… জিৱ্হং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… মনং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.

‘‘চক্খুস্মিং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৱা কিং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি… জিৱ্হায, আৱুসো ছন্ন, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৱা কিং অভিঞ্ঞায জিৱ্হং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি… মনস্মিং, আৱুসো ছন্ন, মনোৱিঞ্ঞাণে মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৱা কিং অভিঞ্ঞায মনং মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?

‘‘চক্খুস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুৱিঞ্ঞাণে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিৰোধং দিস্ৱা নিৰোধং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… জিৱ্হায, আৱুসো সাৰিপুত্ত, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিৰোধং দিস্ৱা নিৰোধং অভিঞ্ঞায জিৱ্হং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… মনস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, মনোৱিঞ্ঞাণে মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিৰোধং দিস্ৱা নিৰোধং অভিঞ্ঞায মনং মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৱোচ – ‘‘তস্মাতিহ, আৱুসো ছন্ন, ইদম্পি তস্স ভগৱতো সাসনং নিচ্চকপ্পং সাধুকং মনসি কাতব্বং – ‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি হোতি. পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’’তি.

অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. অথ খো আযস্মা ছন্নো অচিৰপক্কন্তেসু তেসু আযস্মন্তেসু সত্থং আহৰেসি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, ছন্নেন সত্থং আহৰিতং. তস্স কা গতি কো অভিসম্পৰাযো’’তি? ‘‘ননু তে, সাৰিপুত্ত, ছন্নেন ভিক্খুনা সম্মুখাযেৱ অনুপৱজ্জতা ব্যাকতা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, পুব্বৱিজ্জনং [পুব্বৱিচিৰং (সী.), পুব্বৱিজ্ঝনং (পী.), পুব্বজিৰং (ম. নি. ৩.৩৯৪] নাম ৱজ্জিগামো. তত্থাযস্মতো ছন্নস্স মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৱজ্জকুলানী’’তি. ‘‘হোন্তি হেতে, সাৰিপুত্ত, ছন্নস্স ভিক্খুনো মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৱজ্জকুলানি. ন খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, এত্তাৱতা সউপৱজ্জোতি ৱদামি. যো খো, সাৰিপুত্ত, তঞ্চ কাযং নিক্খিপতি, অঞ্ঞঞ্চ কাযং উপাদিযতি, তমহং সউপৱজ্জোতি ৱদামি. তং ছন্নস্স ভিক্খুনো নত্থি. ‘অনুপৱজ্জং ছন্নেন ভিক্খুনা সত্থং আহৰিত’ন্তি – এৱমেতং, সাৰিপুত্ত, ধাৰেহী’’তি. চতুত্থং.