২. দুতিযৱগ্গো

১. সনঙ্কুমাৰসুত্তং

১৮২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি সপ্পিনীতীৰে. অথ খো ব্ৰহ্মা সনঙ্কুমাৰো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং সপ্পিনীতীৰং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্ৰহ্মা সনঙ্কুমাৰো ভগৱতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং, যে গোত্তপটিসাৰিনো;

ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো, সো সেট্ঠো দেৱমানুসে’’তি.

ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সনঙ্কুমাৰো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো ব্ৰহ্মা সনঙ্কুমাৰো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

২. দেৱদত্তসুত্তং

১৮৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে অচিৰপক্কন্তে দেৱদত্তে. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং গিজ্ঝকূটং পব্বতং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি দেৱদত্তং আৰব্ভ ভগৱতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘ফলং ৱে কদলিং হন্তি, ফলং ৱেড়ুং ফলং নড়ং;

সক্কাৰো কাপুৰিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতৰিং যথা’’তি.

৩. অন্ধকৱিন্দসুত্তং

১৮৪. একং সমযং ভগৱা মাগধেসু ৱিহৰতি অন্ধকৱিন্দে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ৰত্তন্ধকাৰতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৱো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং অন্ধকৱিন্দং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱতো সন্তিকে ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি,

চৰেয্য সংযোজনৱিপ্পমোক্খা;

সচে ৰতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ,

সঙ্ঘে ৱসে ৰক্খিতত্তো সতীমা.

‘‘কুলাকুলং পিণ্ডিকায চৰন্তো,

ইন্দ্ৰিযগুত্তো নিপকো সতীমা;

সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি,

ভযা পমুত্তো অভযে ৱিমুত্তো.

‘‘যত্থ ভেৰৱা সৰীসপা [সিৰিং সপা (সী. স্যা. কং. পী.)],

ৱিজ্জু সঞ্চৰতি থনযতি দেৱো;

অন্ধকাৰতিমিসায ৰত্তিযা,

নিসীদি তত্থ ভিক্খু ৱিগতলোমহংসো.

‘‘ইদঞ্হি জাতু মে দিট্ঠং, নযিদং ইতিহীতিহং;

একস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযস্মিং, সহস্সং মচ্চুহাযিনং.

‘‘ভিয্যো [ভীযো (সী. স্যা. কং. পী.)] পঞ্চসতা সেক্খা, দসা চ দসধা দস;

সব্বে সোতসমাপন্না, অতিৰচ্ছানগামিনো.

‘‘অথাযং [অত্থাযং-ইতিপি দী. নি. ২.২৯০] ইতৰা পজা, পুঞ্ঞভাগাতি মে মনো;

সঙ্খাতুং নোপি সক্কোমি, মুসাৱাদস্স ওত্তপ’’ন্তি [ওত্তপেতি (সী. স্যা. কং. পী.), ওত্তপ্পেতি (ক.)].

৪. অৰুণৱতীসুত্তং

১৮৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, ৰাজা অহোসি অৰুণৱা নাম. ৰঞ্ঞো খো পন, ভিক্খৱে, অৰুণৱতো অৰুণৱতী নাম ৰাজধানী অহোসি. অৰুণৱতিং খো পন, ভিক্খৱে, ৰাজধানিং [অৰুণৱতিযং খো পন ভিক্খৱে ৰাজধানিযং (পী. ক.)] সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো উপনিস্সায ৱিহাসি. সিখিস্স খো পন, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিভূসম্ভৱং নাম সাৱকযুগং অহোসি অগ্গং ভদ্দযুগং. অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘আযাম, ব্ৰাহ্মণ, যেন অঞ্ঞতৰো ব্ৰহ্মলোকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম, যাৱ ভত্তস্স কালো ভৱিস্সতী’তি. ‘এৱং, ভন্তে’তি খো ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভূ চ ভিক্খু – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য এৱমেৱ – অৰুণৱতিযা ৰাজধানিযা অন্তৰহিতা তস্মিং ব্ৰহ্মলোকে পাতুৰহেসুং.

‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘পটিভাতু, ব্ৰাহ্মণ, তং ব্ৰহ্মুনো চ ব্ৰহ্মপৰিসায চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানঞ্চ ধম্মী কথা’তি. ‘এৱং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৱা, ব্ৰহ্মানঞ্চ ব্ৰহ্মপৰিসঞ্চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জে চ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. তত্ৰ সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা চ ব্ৰহ্মপৰিসা চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা চ উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি [খীযন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱিপাচেন্তি – ‘অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত ভো, কথঞ্হি নাম সত্থৰি সম্মুখীভূতে সাৱকো ধম্মং দেসেস্সতী’’’তি!

‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘উজ্ঝাযন্তি খো তে, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মা চ ব্ৰহ্মপৰিসা চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা চ – অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত, ভো, কথঞ্হি নাম সত্থৰি সম্মুখীভূতে সাৱকো ধম্মং দেসেস্সতীতি! তেন হি ত্ৱং ব্ৰাহ্মণ, ভিয্যোসোমত্তায ব্ৰহ্মানঞ্চ ব্ৰহ্মপৰিসঞ্চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জে চ সংৱেজেহী’তি. ‘এৱং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৱা দিস্সমানেনপি কাযেন ধম্মং দেসেসি, অদিস্সমানেনপি কাযেন ধম্মং দেসেসি, দিস্সমানেনপি হেট্ঠিমেন উপড্ঢকাযেন অদিস্সমানেন উপৰিমেন উপড্ঢকাযেন ধম্মং দেসেসি, দিস্সমানেনপি উপৰিমেন উপড্ঢকাযেন অদিস্সমানেন হেট্ঠিমেন উপড্ঢকাযেন ধম্মং দেসেসি. তত্ৰ সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা চ ব্ৰহ্মপৰিসা চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা চ অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতা অহেসুং – ‘অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত, ভো, সমণস্স মহিদ্ধিকতা মহানুভাৱতা’’’তি!

‘‘অথ খো অভিভূ ভিক্খু সিখিং ভগৱন্তং অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৱোচ – ‘অভিজানামি খ্ৱাহং, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে এৱৰূপিং ৱাচং ভাসিতা – পহোমি খ্ৱাহং আৱুসো, ব্ৰহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং [সহস্সীলোকধাতুং (সী. স্যা. কং. পী.)] সৰেন ৱিঞ্ঞাপেতু’ন্তি. ‘এতস্স, ব্ৰাহ্মণ, কালো, এতস্স, ব্ৰাহ্মণ, কালো; যং ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং সৰেন ৱিঞ্ঞাপেয্যাসী’তি. ‘এৱং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৱে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে ঠিতো ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘আৰম্ভথ [আৰব্ভথ (সব্বত্থ)] নিক্কমথ [নিক্খমথ (সী. পী.)], যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, অপ্পমত্তো ৱিহস্সতি;

পহায জাতিসংসাৰং, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী চ ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভূ চ ভিক্খু ব্ৰহ্মানঞ্চ ব্ৰহ্মপৰিসঞ্চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জে চ সংৱেজেত্ৱা – সেয্যথাপি নাম…পে… তস্মিং ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতা অৰুণৱতিযা ৰাজধানিযা পাতুৰহেসুং. অথ খো, ভিক্খৱে, সিখী ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘অস্সুত্থ নো, তুম্হে, ভিক্খৱে, অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি? ‘অস্সুম্হ খো মযং, ভন্তে, অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি. ‘যথা কথং পন তুম্হে, ভিক্খৱে, অস্সুত্থ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’’’তি? এৱং খো মযং, ভন্তে, অস্সুম্হ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্স –

‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, অপ্পমত্তো ৱিহস্সতি;

পহায জাতিসংসাৰং, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি.

‘‘‘এৱং খো মযং, ভন্তে, অস্সুম্হ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি. ‘সাধু সাধু, ভিক্খৱে; সাধু খো তুম্হে, ভিক্খৱে! অস্সুত্থ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা, অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

৫. পৰিনিব্বানসুত্তং

১৮৬. একং সমযং ভগৱা কুসিনাৰাযং ৱিহৰতি উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে অন্তৰেন যমকসালানং পৰিনিব্বানসমযে. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, আমন্তযামি ৱো – ‘ৱযধম্মা সঙ্খাৰা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’তি. অযং তথাগতস্স পচ্ছিমা ৱাচা’’.

অথ খো ভগৱা পঠমং ঝানং [পঠমজ্ঝানং (স্যা. কং.) এৱং দুতিযং ঝানং ইচ্চাদীসুপি] সমাপজ্জি. পঠমা ঝানা [পঠমজ্ঝানা (স্যা. কং.) এৱং দুতিযা ঝানা ইচ্চাদীসুপি] ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. আকাসানঞ্চাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপজ্জি.

সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধা ৱুট্ঠহিত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. আকাসানঞ্চাযতনা ৱুট্ঠহিত্ৱা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা পঠমং ঝানং সমাপজ্জি. পঠমা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা সমনন্তৰং ভগৱা পৰিনিব্বাযি. পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সহ পৰিনিব্বানা ব্ৰহ্মা সহম্পতি ইমং গাথং অভাসি –

‘‘সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সযং;

যত্থ এতাদিসো সত্থা, লোকে অপ্পটিপুগ্গলো;

তথাগতো বলপ্পত্তো, সম্বুদ্ধো পৰিনিব্বুতো’’তি.

পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সহ পৰিনিব্বানা সক্কো দেৱানমিন্দো ইমং গাথং অভাসি –

‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি.

পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সহ পৰিনিব্বানা আযস্মা আনন্দো ইমং গাথং অভাসি –

‘‘তদাসি যং ভিংসনকং, তদাসি লোমহংসনং;

সব্বাকাৰৱৰূপেতে, সম্বুদ্ধে পৰিনিব্বুতে’’তি.

পৰিনিব্বুতে ভগৱতি সহ পৰিনিব্বানা আযস্মা অনুৰুদ্ধো ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘নাহু অস্সাসপস্সাসো, ঠিতচিত্তস্স তাদিনো;

অনেজো সন্তিমাৰব্ভ, চক্খুমা পৰিনিব্বুতো [যং কালমকৰী মুনি (মহাপৰিনিব্বানসুত্তে)].

‘‘অসল্লীনেন চিত্তেন, ৱেদনং অজ্ঝৱাসযি;

পজ্জোতস্সেৱ নিব্বানং, ৱিমোক্খো চেতসো অহূ’’তি.

দুতিযো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

ব্ৰহ্মাসনং দেৱদত্তো, অন্ধকৱিন্দো অৰুণৱতী;

পৰিনিব্বানেন চ দেসিতং, ইদং ব্ৰহ্মপঞ্চকন্তি.

ব্ৰহ্মসংযুত্তং সমত্তং. [ইতো পৰং মৰম্মপোত্থকেসু এৱম্পি দিস্সতি –§ব্ৰহ্মাযাচনং অগাৰৱঞ্চ, ব্ৰহ্মদেৱো বকো চ ব্ৰহ্মা.§অঞ্ঞতৰো চ ব্ৰহ্মাকোকালিকঞ্চ, তিস্সকঞ্চ তুৰূ চ.§ব্ৰহ্মা কোকালিকভিক্খু, সনঙ্কুমাৰেন দেৱদত্তং.§অন্ধকৱিন্দং অৰুণৱতি, পৰিনিব্বানেন পন্নৰসাতি.]