২. নন্দনৱগ্গো
১. নন্দনসুত্তং
১১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতৰা তাৱতিংসকাযিকা দেৱতা নন্দনে ৱনে অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতা দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰিযমানা [পৰিচাৰিযমানা (স্যা. কং. ক.)] তাযং ৱেলাযং ইমং গাথং অভাসি –
‘‘ন তে সুখং পজানন্তি, যে ন পস্সন্তি নন্দনং;
আৱাসং নৰদেৱানং, তিদসানং যসস্সিন’’ন্তি.
‘‘এৱং ৱুত্তে, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতৰা দেৱতা তং দেৱতং গাথায পচ্চভাসি –
‘‘ন ত্ৱং বালে পজানাসি, যথা অৰহতং ৱচো;
অনিচ্চা সব্বসঙ্খাৰা [সব্বে সঙ্খাৰা (সী. স্যা. কং.)], উপ্পাদৱযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি.
২. নন্দতিসুত্তং
১২. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা ভগৱতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –
‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা,
গোমা [গোমিকো (সী. স্যা. কং. পী.)] গোহি তথেৱ নন্দতি;
উপধীহি নৰস্স নন্দনা,
ন হি সো নন্দতি যো নিৰূপধী’’তি.
‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা,
গোমা গোহি তথেৱ সোচতি;
উপধীহি নৰস্স সোচনা,
ন হি সো সোচতি যো নিৰূপধী’’তি.
৩. নত্থিপুত্তসমসুত্তং
১৩. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা ভগৱতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –
‘‘নত্থি পুত্তসমং পেমং, নত্থি গোসমিতং ধনং;
নত্থি সূৰিযসমা [সুৰিযসমা (সী. স্যা. কং. পী.)] আভা, সমুদ্দপৰমা সৰা’’তি.
‘‘নত্থি অত্তসমং পেমং, নত্থি ধঞ্ঞসমং ধনং;
নত্থি পঞ্ঞাসমা আভা, ৱুট্ঠি ৱে পৰমা সৰা’’তি.
৪. খত্তিযসুত্তং
১৪. ‘‘খত্তিযো দ্ৱিপদং সেট্ঠো, বলীবদ্দো [বলিৱদ্দো (সী. পী.), বলিবদ্দো (স্যা. কং. ক.)] চতুপ্পদং.
কোমাৰী সেট্ঠা ভৰিযানং, যো চ পুত্তান পুব্বজো’’তি.
‘‘সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদং সেট্ঠো, আজানীযো চতুপ্পদং;
সুস্সূসা সেট্ঠা ভৰিযানং, যো চ পুত্তানমস্সৱো’’তি.
৫. সণমানসুত্তং
১৫. ‘‘ঠিতে মজ্ঝন্হিকে [মজ্ঝন্তিকে (সব্বত্থ)] কালে, সন্নিসীৱেসু পক্খিসু.
সণতেৱ ব্ৰহাৰঞ্ঞং [মহাৰঞ্ঞং (ক. সী. স্যা. কং. ক.)], তং ভযং পটিভাতি ম’’ন্তি.
‘‘ঠিতে মজ্ঝন্হিকে কালে, সন্নিসীৱেসু পক্খিসু;
সণতেৱ ব্ৰহাৰঞ্ঞং, সা ৰতি পটিভাতি ম’’ন্তি.
৬. নিদ্দাতন্দীসুত্তং
১৬. ‘‘নিদ্দা তন্দী ৱিজম্ভিতা [তন্দি ৱিজম্ভিকা (সী. পী.)], অৰতী ভত্তসম্মদো.
এতেন নপ্পকাসতি, অৰিযমগ্গো ইধ পাণিন’’ন্তি.
‘‘নিদ্দং তন্দিং ৱিজম্ভিতং, অৰতিং ভত্তসম্মদং;
ৱীৰিযেন [ৱিৰিযেন (সী. স্যা. কং. পী.)] নং পণামেত্ৱা, অৰিযমগ্গো ৱিসুজ্ঝতী’’তি.
৭. দুক্কৰসুত্তং
১৭. ‘‘দুক্কৰং দুত্তিতিক্খঞ্চ, অব্যত্তেন চ সামঞ্ঞং.
বহূহি তত্থ সম্বাধা, যত্থ বালো ৱিসীদতী’’তি.
‘‘কতিহং চৰেয্য সামঞ্ঞং, চিত্তং চে ন নিৱাৰযে;
পদে পদে ৱিসীদেয্য, সঙ্কপ্পানং ৱসানুগো’’তি.
‘‘কুম্মোৱ অঙ্গানি সকে কপালে,
সমোদহং ভিক্খু মনোৱিতক্কে;
অনিস্সিতো অঞ্ঞমহেঠযানো,
পৰিনিব্বুতো নূপৱদেয্য কঞ্চী’’তি.
৮. হিৰীসুত্তং
১৮. ‘‘হিৰীনিসেধো পুৰিসো, কোচি লোকস্মিং ৱিজ্জতি.
যো নিন্দং অপবোধতি [অপবোধেতি (স্যা. কং. ক.)], অস্সো ভদ্ৰো কসামিৱা’’তি.
‘‘হিৰীনিসেধা তনুযা, যে চৰন্তি সদা সতা;
অন্তং দুক্খস্স পপ্পুয্য, চৰন্তি ৱিসমে সম’’ন্তি.
৯. কুটিকাসুত্তং
১৯. ‘‘কচ্চি তে কুটিকা নত্থি, কচ্চি নত্থি কুলাৱকা;
কচ্চি সন্তানকা নত্থি, কচ্চি মুত্তোসি বন্ধনা’’তি.
‘‘তগ্ঘ মে কুটিকা নত্থি, তগ্ঘ নত্থি কুলাৱকা;
তগ্ঘ সন্তানকা নত্থি, তগ্ঘ মুত্তোম্হি বন্ধনা’’তি.
‘‘কিন্তাহং কুটিকং ব্ৰূমি, কিং তে ব্ৰূমি কুলাৱকং;
কিং তে সন্তানকং ব্ৰূমি, কিন্তাহং ব্ৰূমি বন্ধন’’ন্তি.
‘‘মাতৰং কুটিকং ব্ৰূসি, ভৰিযং ব্ৰূসি কুলাৱকং;
পুত্তে সন্তানকে ব্ৰূসি, তণ্হং মে ব্ৰূসি বন্ধন’’ন্তি.
‘‘সাহু তে কুটিকা নত্থি, সাহু নত্থি কুলাৱকা;
সাহু সন্তানকা নত্থি, সাহু মুত্তোসি বন্ধনা’’তি.
১০. সমিদ্ধিসুত্তং
২০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি তপোদাৰামে. অথ খো আযস্মা সমিদ্ধি ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায যেন তপোদা তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুং. তপোদে গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা একচীৱৰো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো. অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং তপোদং ওভাসেত্ৱা যেন আযস্মা সমিদ্ধি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ৱেহাসং ঠিতা আযস্মন্তং সমিদ্ধিং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘অভুত্ৱা ভিক্খসি ভিক্খু, ন হি ভুত্ৱান ভিক্খসি;
ভুত্ৱান ভিক্খু ভিক্খস্সু, মা তং কালো উপচ্চগা’’তি.
‘‘কালং ৱোহং ন জানামি, ছন্নো কালো ন দিস্সতি;
তস্মা অভুত্ৱা ভিক্খামি, মা মং কালো উপচ্চগা’’তি.
অথ খো সা দেৱতা পথৱিযং [পঠৱিযং (সী. স্যা. কং. পী.)] পতিট্ঠহিত্ৱা আযস্মন্তং সমিদ্ধিং এতদৱোচ – ‘‘দহৰো ত্ৱং ভিক্খু, পব্বজিতো সুসু কাড়কেসো, ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো, পঠমেন ৱযসা, অনিক্কীড়িতাৱী কামেসু. ভুঞ্জ, ভিক্খু, মানুসকে কামে; মা সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱা কালিকং অনুধাৱী’’তি.
‘‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱা কালিকং অনুধাৱামি. কালিকঞ্চ খ্ৱাহং, আৱুসো, হিত্ৱা সন্দিট্ঠিকং অনুধাৱামি. কালিকা হি, আৱুসো, কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা; আদীনৱো এত্থ ভিয্যো. সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খু, কালিকা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো? কথং সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘অহং খো, আৱুসো, নৱো অচিৰপব্বজিতো অধুনাগতো ইমং ধম্মৱিনযং. ন তাহং [ন খ্ৱাহং (সী. পী.)] সক্কোমি ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতুং. অযং সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰাজগহে ৱিহৰতি তপোদাৰামে. তং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছ. যথা তে ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাসী’’তি.
‘‘ন খো, ভিক্খু, সুকৰো সো ভগৱা অম্হেহি উপসঙ্কমিতুং, অঞ্ঞাহি মহেসক্খাহি দেৱতাহি পৰিৱুতো. সচে খো ত্ৱং, ভিক্খু, তং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্যাসি, মযম্পি আগচ্ছেয্যাম ধম্মস্সৱনাযা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা সমিদ্ধি তস্সা দেৱতায পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সমিদ্ধি ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘ইধাহং, ভন্তে, ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায যেন তপোদা তেনুপসঙ্কমিং গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুং. তপোদে গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা একচীৱৰো অট্ঠাসিং গত্তানি পুব্বাপযমানো. অথ খো, ভন্তে, অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং তপোদং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ৱেহাসং ঠিতা ইমায গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘অভুত্ৱা ভিক্খসি ভিক্খু, ন হি ভুত্ৱান ভিক্খসি;
ভুত্ৱান ভিক্খু ভিক্খস্সু, মা তং কালো উপচ্চগা’’তি.
‘‘এৱং ৱুত্তে অহং, ভন্তে, তং দেৱতং গাথায পচ্চভাসিং –
‘‘কালং ৱোহং ন জানামি, ছন্নো কালো ন দিস্সতি;
তস্মা অভুত্ৱা ভিক্খামি, মা মং কালো উপচ্চগা’’তি.
‘‘অথ খো, ভন্তে, সা দেৱতা পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা মং এতদৱোচ – ‘দহৰো ত্ৱং, ভিক্খু, পব্বজিতো সুসু কাড়কেসো, ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো, পঠমেন ৱযসা, অনিক্কীড়িতাৱী কামেসু. ভুঞ্জ, ভিক্খু, মানুসকে কামে; মা সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱা কালিকং অনুধাৱী’’’তি.
‘‘এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তং দেৱতং এতদৱোচং – ‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, সন্দিট্ঠিকং হিত্ৱা কালিকং অনুধাৱামি; কালিকঞ্চ খ্ৱাহং, আৱুসো, হিত্ৱা সন্দিট্ঠিকং অনুধাৱামি. কালিকা হি, আৱুসো, কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা; আদীনৱো এত্থ ভিয্যো. সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’’তি.
‘‘এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, সা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘কথঞ্চ, ভিক্খু, কালিকা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা; আদীনৱো এত্থ ভিয্যো? কথং সন্দিট্ঠিকো অযং ধম্মো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি? এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তং দেৱতং এতদৱোচং – ‘অহং খো, আৱুসো, নৱো অচিৰপব্বজিতো অধুনাগতো ইমং ধম্মৱিনযং, ন তাহং সক্কোমি ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতুং. অযং সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰাজগহে ৱিহৰতি তপোদাৰামে. তং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছ. যথা তে ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাসী’’’তি.
‘‘এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, সা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘ন খো, ভিক্খু, সুকৰো সো ভগৱা অম্হেহি উপসঙ্কমিতুং, অঞ্ঞাহি মহেসক্খাহি দেৱতাহি পৰিৱুতো. সচে খো, ত্ৱং ভিক্খু, তং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্যাসি, মযম্পি আগচ্ছেয্যাম ধম্মস্সৱনাযা’তি. সচে, ভন্তে, তস্সা দেৱতায সচ্চং ৱচনং, ইধেৱ সা দেৱতা অৱিদূৰে’’তি.
এৱং ৱুত্তে, সা দেৱতা আযস্মন্তং সমিদ্ধিং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছ, ভিক্খু, পুচ্ছ, ভিক্খু, যমহং অনুপ্পত্তা’’তি.
অথ খো ভগৱা তং দেৱতং গাথাহি অজ্ঝভাসি –
‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো সত্তা, অক্খেয্যস্মিং পতিট্ঠিতা;
অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞায, যোগমাযন্তি মচ্চুনো.
‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞায, অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি;
তঞ্হি তস্স ন হোতীতি, যেন নং ৱজ্জা ন তস্স অত্থি;
সচে ৱিজানাসি ৱদেহি যক্খা’’তি [যক্খীতি (পী. ক.)].
‘‘ন খ্ৱাহং, ভন্তে, ইমস্স ভগৱতা সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ভাসতু যথাহং ইমস্স ভগৱতা সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং জানেয্য’’ন্তি.
‘‘সমো ৱিসেসী উদ ৱা [অথৱা (সী. পী.)] নিহীনো,
যো মঞ্ঞতী সো ৱিৱদেথ [সোপি ৱদেথ (ক.)] তেন;
তীসু ৱিধাসু অৱিকম্পমানো,
সমো ৱিসেসীতি ন তস্স হোতি;
সচে ৱিজানাসি ৱদেহি যক্খা’’তি.
‘‘ইমস্সাপি খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱতা সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ন ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ভাসতু যথাহং ইমস্স ভগৱতা সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং জানেয্য’’ন্তি.
‘‘পহাসি সঙ্খং ন ৱিমানমজ্ঝগা, অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (স্যা. কং. ক.)] তণ্হং ইধ নামৰূপে;
তং ছিন্নগন্থং অনিঘং নিৰাসং, পৰিযেসমানা নাজ্ঝগমুং;
দেৱা মনুস্সা ইধ ৱা হুৰং ৱা, সগ্গেসু ৱা সব্বনিৱেসনেসু;
সচে ৱিজানাসি ৱদেহি যক্খা’’তি.
‘‘ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱতা সঙ্খিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি –
‘‘পাপং ন কযিৰা ৱচসা মনসা,
কাযেন ৱা কিঞ্চন সব্বলোকে;
কামে পহায সতিমা সম্পজানো,
দুক্খং ন সেৱেথ অনত্থসংহিত’’ন্তি.
নন্দনৱগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
নন্দনা নন্দতি চেৱ, নত্থিপুত্তসমেন চ;
খত্তিযো সণমানো চ, নিদ্দাতন্দী চ দুক্কৰং;
হিৰী কুটিকা নৱমো, দসমো ৱুত্তো সমিদ্ধিনাতি.