৪. ঘোটমুখসুত্তং

৪১২. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা উদেনো বাৰাণসিযং ৱিহৰতি খেমিযম্বৱনে. তেন খো পন সমযেন ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো বাৰাণসিং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৱ কৰণীযেন. অথ খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো যেন খেমিযম্বৱনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা উদেনো অব্ভোকাসে চঙ্কমতি. অথ খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো যেনাযস্মা উদেনো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা উদেনেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা আযস্মন্তং উদেনং চঙ্কমন্তং অনুচঙ্কমমানো এৱমাহ – ‘‘অম্ভো সমণ, ‘নত্থি ধম্মিকো পৰিব্বজো’ [পৰিব্বাজো (সী. পী.)] – এৱং মে এত্থ হোতি. তঞ্চ খো ভৱন্তৰূপানং ৱা অদস্সনা, যো ৱা পনেত্থ ধম্মো’’তি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা উদেনো চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. ঘোটমুখোপি খো ব্ৰাহ্মণো চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো ঘোটমুখং ব্ৰাহ্মণং আযস্মা উদেনো এতদৱোচ – ‘‘সংৱিজ্জন্তি [সংৱিজ্জন্তে (বহূসু)] খো, ব্ৰাহ্মণ, আসনানি. সচে আকঙ্খসি, নিসীদা’’তি. ‘‘এতদেৱ খো পন মযং ভোতো উদেনস্স আগমযমানা (ন) নিসীদাম. কথঞ্হি নাম মাদিসো পুব্বে অনিমন্তিতো আসনে নিসীদিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি? অথ খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং উদেনং এতদৱোচ – ‘‘অম্ভো সমণ, ‘নত্থি ধম্মিকো পৰিব্বজো’ – এৱং মে এত্থ হোতি. তঞ্চ খো ভৱন্তৰূপানং ৱা অদস্সনা, যো ৱা পনেত্থ ধম্মো’’তি. ‘‘সচে খো পন মে ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, অনুঞ্ঞেয্যং অনুজানেয্যাসি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসেয্যাসি; যস্স চ পন মে ভাসিতস্স অত্থং ন জানেয্যাসি, মমংযেৱ তত্থ উত্তৰি পটিপুচ্ছেয্যাসি – ‘ইদং, ভো উদেন, কথং, ইমস্স ক্ৱত্থো’তি? এৱং কত্ৱা সিযা নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি. ‘‘অনুঞ্ঞেয্যং খ্ৱাহং ভোতো উদেনস্স অনুজানিস্সামি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসিস্সামি; যস্স চ পনাহং ভোতো উদেনস্স ভাসিতস্স অত্থং ন জানিস্সামি, ভৱন্তংযেৱ তত্থ উদেনং উত্তৰি পটিপুচ্ছিস্সামি – ‘ইদং, ভো উদেন, কথং, ইমস্স ক্ৱত্থো’তি? এৱং কত্ৱা হোতু নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি.

৪১৩. ‘‘চত্তাৰোমে, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো পৰন্তপো হোতি পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো হোতি নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. ইমেসং, ব্ৰাহ্মণ, চতুন্নং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতী’’তি?

‘‘য্ৱাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো অযং মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি; যোপাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি; যোপাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি; যো চ খো অযং, ভো উদেন, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. অযমেৱ মে পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতী’’তি.

‘‘কস্মা পন তে, ব্ৰাহ্মণ, ইমে তযো পুগ্গলা চিত্তং নাৰাধেন্তী’’তি? ‘‘য্ৱাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পৰিতাপেতি; ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো পৰং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পৰিতাপেতি; ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানঞ্চ পৰঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পৰিতাপেতি; ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যো চ খো অযং, ভো উদেন, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি, সো অত্তানঞ্চ পৰঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং নেৱ আতাপেতি ন পৰিতাপেতি; ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতী’’তি.

৪১৪. ‘‘দ্ৱেমা, ব্ৰাহ্মণ, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চা পৰিসা সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু পুত্তভৰিযং পৰিযেসতি, দাসিদাসং পৰিযেসতি, খেত্তৱত্থুং পৰিযেসতি, জাতৰূপৰজতং পৰিযেসতি.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চা পৰিসা অসাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু পুত্তভৰিযং পহায, দাসিদাসং পহায, খেত্তৱত্থুং পহায, জাতৰূপৰজতং পহায, অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা. স্ৱাযং, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. ইধ কতমং ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলং কতমায পৰিসায বহুলং সমনুপস্সসি – যা চাযং পৰিসা সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু পুত্তভৰিযং পৰিযেসতি দাসিদাসং পৰিযেসতি খেত্তৱত্থুং পৰিযেসতি জাতৰূপৰজতং পৰিযেসতি, যা চাযং পৰিসা অসাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু পুত্তভৰিযং পহায দাসিদাসং পহায খেত্তৱত্থুং পহায জাতৰূপৰজতং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা’’তি?

‘‘য্ৱাযং, ভো উদেন, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি; ইমাহং পুগ্গলং যাযং পৰিসা অসাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু পুত্তভৰিযং পহায দাসিদাসং পহায খেত্তৱত্থুং পহায জাতৰূপৰজতং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতা ইমিস্সং পৰিসাযং বহুলং সমনুপস্সামী’’তি.

‘‘ইদানেৱ খো পন তে, ব্ৰাহ্মণ, ভাসিতং – ‘মযং এৱং আজানাম – অম্ভো সমণ, নত্থি ধম্মিকো পৰিব্বজো, এৱং মে এত্থ হোতি. তঞ্চ খো ভৱন্তৰূপানং ৱা অদস্সনা, যো ৱা পনেত্থ ধম্মো’’’তি. ‘‘অদ্ধা মেসা, ভো উদেন, সানুগ্গহা ৱাচা ভাসিতা. ‘অত্থি ধম্মিকো পৰিব্বজো’ – এৱং মে এত্থ হোতি. এৱঞ্চ পন মং ভৱং উদেনো ধাৰেতু. যে চ মে ভোতা উদেনেন চত্তাৰো পুগ্গলা সংখিত্তেন ৱুত্তা ৱিত্থাৰেন অৱিভত্তা, সাধু মে ভৱং, উদেনো ইমে চত্তাৰো পুগ্গলে ৱিত্থাৰেন ৱিভজতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো আযস্মতো উদেনস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা উদেনো এতদৱোচ –

৪১৫. ‘‘কতমো চ, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো অচেলকো হোতি মুত্তাচাৰো হত্থাপলেখনো নএহিভদ্দন্তিকো নতিট্ঠভদ্দন্তিকো, নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযতি. সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন কড়োপিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন এড়কমন্তৰং, ন দণ্ডমন্তৰং, ন মুসলমন্তৰং, ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং, ন গব্ভিনিযা, ন পাযমানায, ন পুৰিসন্তৰগতায, ন সঙ্কিত্তীসু, ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি, ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী, ন মচ্ছং ন মংসং, ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱতি. সো একাগাৰিকো ৱা হোতি একালোপিকো, দ্ৱাগাৰিকো ৱা হোতি দ্ৱালোপিকো…পে… সত্তাগাৰিকো ৱা হোতি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেতি, দ্ৱীহিপি দত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেতি; একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি, দ্ৱীহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি – ইতি এৱৰূপং অদ্ধমাসিকং পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. সো সাকভক্খো ৱা হোতি, সামাকভক্খো ৱা হোতি, নীৱাৰভক্খো ৱা হোতি, দদ্দুলভক্খো ৱা হোতি, হটভক্খো ৱা হোতি, কণভক্খো ৱা হোতি, আচামভক্খো ৱা হোতি, পিঞ্ঞাকভক্খো ৱা হোতি, তিণভক্খো ৱা হোতি, গোমযভক্খো ৱা হোতি, ৱনমূলফলাহাৰো যাপেতি পৱত্তফলভোজী. সো সাণানিপি ধাৰেতি, মসাণানিপি ধাৰেতি, ছৱদুস্সানিপি ধাৰেতি, পংসুকূলানিপি ধাৰেতি, তিৰীটানিপি ধাৰেতি, অজিনম্পি ধাৰেতি, অজিনক্খিপম্পি ধাৰেতি, কুসচীৰম্পি ধাৰেতি, ৱাকচীৰম্পি ধাৰেতি, ফলকচীৰম্পি ধাৰেতি, কেসকম্বলম্পি ধাৰেতি, ৱাড়কম্বলম্পি ধাৰেতি, উলূকপক্খম্পি ধাৰেতি; কেসমস্সুলোচকোপি হোতি কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো, উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপটিক্খিত্তো, উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো, কণ্টকাপস্সযিকোপি হোতি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি; সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি – ইতি এৱৰূপং অনেকৱিহিতং কাযস্স আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৪১৬. ‘‘কতমো চ, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো ওৰব্ভিকো হোতি সূকৰিকো সাকুণিকো মাগৱিকো লুদ্দো মচ্ছঘাতকো চোৰো চোৰঘাতকো গোঘাতকো বন্ধনাগাৰিকো – যে ৱা পনঞ্ঞেপি কেচি কুৰূৰকম্মন্তা. অযং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৪১৭. ‘‘কতমো চ, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো পুগ্গলো ৰাজা ৱা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো, ব্ৰাহ্মণো ৱা মহাসালো. সো পুৰত্থিমেন নগৰস্স নৱং সন্থাগাৰং কাৰাপেত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা খৰাজিনং নিৱাসেত্ৱা সপ্পিতেলেন কাযং অব্ভঞ্জিত্ৱা মগৱিসাণেন পিট্ঠিং কণ্ডুৱমানো নৱং সন্থাগাৰং পৱিসতি সদ্ধিং মহেসিযা ব্ৰাহ্মণেন চ পুৰোহিতেন. সো তত্থ অনন্তৰহিতায ভূমিযা হৰিতুপলিত্তায সেয্যং কপ্পেতি. একিস্সায গাৱিযা সৰূপৱচ্ছায যং একস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ৰাজা যাপেতি, যং দুতিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন মহেসী যাপেতি, যং ততিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ব্ৰাহ্মণো পুৰোহিতো যাপেতি, যং চতুত্থস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন অগ্গিং জুহতি, অৱসেসেন ৱচ্ছকো যাপেতি. সো এৱমাহ – ‘এত্তকা উসভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰিযো হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অজা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায’, এত্তকা উৰব্ভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অস্সা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৰুক্খা ছিজ্জন্তু যূপত্থায, এত্তকা দব্ভা লূযন্তু বৰিহিসত্থাযা’তি. যেপিস্স তে হোন্তি ‘দাসা’তি ৱা ‘পেস্সা’তি ৱা ‘কম্মকৰা’তি ৱা তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৪১৮. ‘‘কতমো চ, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজোপথো অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা একন্তপৰিপুণ্ণং একন্তপৰিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপৰেন সমযেন অপ্পং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায মহন্তং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায, কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি. সো এৱং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি, নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতি.

‘‘অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী. অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি.

‘‘অব্ৰহ্মচৰিযং পহায ব্ৰহ্মচাৰী হোতি আৰাচাৰী ৱিৰতো মেথুনা গামধম্মা.

‘‘মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৱিসংৱাদকো লোকস্স.

‘‘পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি; ইতো সুত্ৱা ন অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা, সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি. যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

‘‘সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি, কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী, নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং.

‘‘সো বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতি. একভত্তিকো হোতি ৰত্তূপৰতো ৱিৰতো ৱিকালভোজনা. নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো হোতি. মালাগন্ধৱিলেপনধাৰণমণ্ডনৱিভূসনট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি. উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৱিৰতো হোতি. জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. অজেড়কপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. কুক্কুটসূকৰপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. হত্থিগৱস্সৱড়ৱপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. খেত্তৱত্থুপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি. দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৱিৰতো হোতি. কযৱিক্কযা পটিৱিৰতো হোতি. তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৱিৰতো হোতি. উক্কোটনৱঞ্চননিকতিসাচিযোগা পটিৱিৰতো হোতি. ছেদনৱধবন্ধনৱিপৰামোসআলোপসহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি.

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন, কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি সমাদাযেৱ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৱ ডেতি সপত্তভাৰোৱ ডেতি, এৱমেৱ ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন, কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি সমাদাযেৱ পক্কমতি. সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৱজ্জসুখং পটিসংৱেদেতি.

৪১৯. ‘‘সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞাযন ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সো ইমিনা অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৱেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি.

‘‘সো ইমিনা চ অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অৰিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [পস্স ম. নি. ১.২৯৬] ইমিনা চ অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অৰিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা, উজুং কাযং পণিধায, পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি; ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি; থিনমিদ্ধং পহায ৱিগতথীনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থীনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি; উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি; ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি.

‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

৪২০. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি, অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো; সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো; সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা…পে… অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা…পে… অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতী’’তি.

৪২১. এৱং ৱুত্তে, ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং উদেনং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো উদেন, অভিক্কন্তং, ভো উদেন! সেয্যথাপি, ভো উদেন, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি – এৱমেৱং ভোতা উদেনেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং উদেনং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং উদেনো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ‘‘মা খো মং ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, সৰণং অগমাসি. তমেৱ ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছাহি যমহং সৰণং গতো’’তি. ‘‘কহং পন, ভো উদেন, এতৰহি সো ভৱং গোতমো ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘পৰিনিব্বুতো খো, ব্ৰাহ্মণ, এতৰহি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

‘‘সচেপি [সচে হি (সী. স্যা. কং. পী.)] মযং, ভো উদেন, সুণেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং দসসু যোজনেসু, দসপি মযং যোজনানি গচ্ছেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং দস্সনায অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং. সচেপি [সচে (সী. পী.), সচে হি (স্যা. কং.)] মযং, ভো উদেন, সুণেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং ৱীসতিযা যোজনেসু… তিংসায যোজনেসু… চত্তাৰীসায যোজনেসু… পঞ্ঞাসায যোজনেসু, পঞ্ঞাসম্পি মযং যোজনানি গচ্ছেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং দস্সনায অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং. যোজনসতে চেপি [যোজনসতেপি (সী. স্যা. কং. পী.)] মযং, ভো উদেন, সুণেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং, যোজনসতম্পি মযং গচ্ছেয্যাম তং ভৱন্তং গোতমং দস্সনায অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং.

‘‘যতো চ খো, ভো উদেন, পৰিনিব্বুতো সো ভৱং গোতমো, পৰিনিব্বুতম্পি মযং তং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং উদেনো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গতং. অত্থি চ মে, ভো উদেন, অঙ্গৰাজা দেৱসিকং নিচ্চভিক্খং দদাতি, ততো অহং ভোতো উদেনস্স একং নিচ্চভিক্খং দদামী’’তি. ‘‘কিং পন তে, ব্ৰাহ্মণ, অঙ্গৰাজা দেৱসিকং নিচ্চভিক্খং দদাতী’’তি? ‘‘পঞ্চ, ভো উদেন, কহাপণসতানী’’তি. ‘‘ন খো নো, ব্ৰাহ্মণ, কপ্পতি জাতৰূপৰজতং পটিগ্গহেতু’’ন্তি. ‘‘সচে তং ভোতো উদেনস্স ন কপ্পতি ৱিহাৰং ভোতো উদেনস্স কাৰাপেস্সামী’’তি. ‘‘সচে খো মে ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, ৱিহাৰং, কাৰাপেতুকামো, পাটলিপুত্তে সঙ্ঘস্স উপট্ঠানসালং কাৰাপেহী’’তি. ‘‘ইমিনাপাহং ভোতো উদেনস্স ভিয্যোসোমত্তায অত্তমনো অভিৰদ্ধো যং মং ভৱং উদেনো সঙ্ঘে দানে সমাদপেতি. এসাহং, ভো উদেন, এতিস্সা চ নিচ্চভিক্খায অপৰায চ নিচ্চভিক্খায পাটলিপুত্তে সঙ্ঘস্স উপট্ঠানসালং কাৰাপেস্সামী’’তি. অথ খো ঘোটমুখো ব্ৰাহ্মণো এতিস্সা চ নিচ্চভিক্খায অপৰায চ নিচ্চভিক্খায পাটলিপুত্তে সঙ্ঘস্স উপট্ঠানসালং কাৰাপেসি. সা এতৰহি ‘ঘোটমুখী’তি ৱুচ্চতীতি.

ঘোটমুখসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.