নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মজ্ঝিমনিকাযে

মজ্ঝিমপণ্ণাসপাড়ি

১. গহপতিৱগ্গো

১. কন্দৰকসুত্তং

১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা চম্পাযং ৱিহৰতি গগ্গৰায পোক্খৰণিযা তীৰে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. অথ খো পেস্সো [পেযো (ক.)] চ হত্থাৰোহপুত্তো কন্দৰকো চ পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. কন্দৰকো পন পৰিব্বাজকো ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং [সাৰাণীযং (সী. স্যা. কং পী.)] ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো কন্দৰকো পৰিব্বাজকো তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৱিলোকেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম, যাৱঞ্চিদং ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো! যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো এতপৰমংযেৱ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেসুং – সেয্যথাপি এতৰহি ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো. যেপি তে, ভো গোতম, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো এতপৰমংযেৱ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেস্সন্তি – সেয্যথাপি এতৰহি ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো’’তি.

২. ‘‘এৱমেতং, কন্দৰক, এৱমেতং, কন্দৰক. যেপি তে, কন্দৰক, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো এতপৰমংযেৱ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেসুং – সেয্যথাপি এতৰহি মযা সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো. যেপি তে, কন্দৰক, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো এতপৰমংযেৱ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেস্সন্তি – সেয্যথাপি এতৰহি মযা সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো.

‘‘সন্তি হি, কন্দৰক, ভিক্খূ ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অৰহন্তো খীণাসৱা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তা. সন্তি হি, কন্দৰক, ভিক্খূ ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে সেক্খা সন্ততসীলা সন্ততৱুত্তিনো নিপকা নিপকৱুত্তিনো; তে চতূসু [নিপকৱুত্তিনো চতূসু (সী.)] সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা [সুপট্ঠিতচিত্তা (সী. পী. ক.)] ৱিহৰন্তি. কতমেসু চতূসু? ইধ, কন্দৰক, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

৩. এৱং ৱুত্তে, পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ সুপঞ্ঞত্তা চিমে, ভন্তে, ভগৱতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং [সোকপৰিদ্দৱানং (সী. পী.)] সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায. মযম্পি হি, ভন্তে, গিহী ওদাতৱসনা কালেন কালং ইমেসু চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৱিহৰাম. ইধ মযং, ভন্তে, কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সিনো ৱিহৰাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৱিহৰাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱঞ্চিদং, ভন্তে, ভগৱা এৱং মনুস্সগহনে এৱং মনুস্সকসটে এৱং মনুস্সসাঠেয্যে ৱত্তমানে সত্তানং হিতাহিতং জানাতি. গহনঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং পসৱো. অহঞ্হি, ভন্তে, পহোমি হত্থিদম্মং সাৰেতুং. যাৱতকেন অন্তৰেন চম্পং গতাগতং কৰিস্সতি সব্বানি তানি সাঠেয্যানি কূটেয্যানি ৱঙ্কেয্যানি জিম্হেয্যানি পাতুকৰিস্সতি. অম্হাকং পন, ভন্তে, দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা অঞ্ঞথাৱ কাযেন সমুদাচৰন্তি অঞ্ঞথাৱ ৱাচায অঞ্ঞথাৱ নেসং চিত্তং হোতি. অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱঞ্চিদং, ভন্তে, ভগৱা এৱং মনুস্সগহনে এৱং মনুস্সকসটে এৱং মনুস্সসাঠেয্যে ৱত্তমানে সত্তানং হিতাহিতং জানাতি. গহনঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং পসৱো’’তি.

৪. ‘‘এৱমেতং, পেস্স, এৱমেতং, পেস্স. গহনঞ্হেতং, পেস্স, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, পেস্স, যদিদং পসৱো. চত্তাৰোমে, পেস্স, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো পৰন্তপো হোতি পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো হোতি নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো [সীতিভূতো (সী. পী. ক.)] সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. ইমেসং, পেস্স, চতুন্নং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতী’’তি?

‘‘য্ৱাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযং মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যো চ খো অযং, ভন্তে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি – অযমেৱ [অযং (সী. স্যা. কং. পী.)] মে পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতী’’তি.

৫. ‘‘কস্মা পন তে, পেস্স, ইমে তযো পুগ্গলা চিত্তং নাৰাধেন্তী’’তি? ‘‘য্ৱাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পৰিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো পৰং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পৰিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানঞ্চ পৰঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং [সুখকামে দুক্খপটিক্কূলে (সী. পী.)] আতাপেতি পৰিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নাৰাধেতি. যো চ খো অযং, ভন্তে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা [ৱিহৰতি. ইমিনা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱিহৰতি; সো অত্তানঞ্চ পৰঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং নেৱ আতাপেতি ন পৰিতাপেতি – ইমিনা [ৱিহৰতি. ইমিনা (সী. স্যা. কং. পী.)] মে অযং পুগ্গলো চিত্তং আৰাধেতি. হন্দ, চ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম; বহুকিচ্চা মযং বহুকৰণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৱং, পেস্স, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

৬. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তে পেস্সে হত্থাৰোহপুত্তে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো. সচে, ভিক্খৱে, পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো মুহুত্তং নিসীদেয্য যাৱস্সাহং ইমে চত্তাৰো পুগ্গলে ৱিত্থাৰেন ৱিভজিস্সামি [ৱিভজামি (সী. পী.)], মহতা অত্থেন সংযুত্তো অভৱিস্স. অপি চ, ভিক্খৱে, এত্তাৱতাপি পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি. ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো, এতস্স, সুগত, কালো, যং ভগৱা ইমে চত্তাৰো পুগ্গলে ৱিত্থাৰেন ৱিভজেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

৭. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অচেলকো হোতি মুত্তাচাৰো হত্থাপলেখনো [হত্থাৱলেখনো (স্যা. কং.)] নএহিভদ্দন্তিকো নতিট্ঠভদ্দন্তিকো [নএহিভদন্তিকো, নতিট্ঠভদন্তিকো (সী. স্যা. কং. পী.)]; নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযতি; সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি ন কড়োপিমুখা [খড়োপিমুখো (সী.)] পটিগ্গণ্হাতি ন এড়কমন্তৰং ন দণ্ডমন্তৰং ন মুসলমন্তৰং ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুৰিসন্তৰগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী; ন মচ্ছং ন মংসং ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱতি. সো একাগাৰিকো ৱা হোতি একালোপিকো, দ্ৱাগাৰিকো ৱা হোতি দ্ৱালোপিকো…পে… সত্তাগাৰিকো ৱা হোতি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেতি, দ্ৱীহিপি দত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেতি; একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি, দ্ৱীহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেতি – ইতি এৱৰূপং অড্ঢমাসিকং পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. সো সাকভক্খো ৱা হোতি, সামাকভক্খো ৱা হোতি, নীৱাৰভক্খো ৱা হোতি, দদ্দুলভক্খো ৱা হোতি, হটভক্খো ৱা হোতি, কণভক্খো ৱা হোতি, আচামভক্খো ৱা হোতি, পিঞ্ঞাকভক্খো ৱা হোতি, তিণভক্খো ৱা হোতি, গোমযভক্খো ৱা হোতি; ৱনমূলফলাহাৰো যাপেতি পৱত্তফলভোজী. সো সাণানিপি ধাৰেতি, মসাণানিপি ধাৰেতি, ছৱদুস্সানিপি ধাৰেতি, পংসুকূলানিপি ধাৰেতি, তিৰীটানিপি ধাৰেতি, অজিনম্পি ধাৰেতি, অজিনক্খিপম্পি ধাৰেতি, কুসচীৰম্পি ধাৰেতি, ৱাকচীৰম্পি ধাৰেতি, ফলকচীৰম্পি ধাৰেতি, কেসকম্বলম্পি ধাৰেতি, ৱাড়কম্বলম্পি ধাৰেতি, উলূকপক্খম্পি ধাৰেতি; কেসমস্সুলোচকোপি হোতি, কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো, উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপটিক্খিত্তো, উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো, কণ্টকাপস্সযিকোপি হোতি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি [পস্স ম. নি. ১.১৫৫ মহাসীহনাদসুত্তে]; সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি – ইতি এৱৰূপং অনেকৱিহিতং কাযস্স আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৮. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ওৰব্ভিকো হোতি সূকৰিকো সাকুণিকো মাগৱিকো লুদ্দো মচ্ছঘাতকো চোৰো চোৰঘাতকো গোঘাতকো বন্ধনাগাৰিকো যে ৱা পনঞ্ঞেপি কেচি কুৰূৰকম্মন্তা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পৰন্তপো পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৯. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ৰাজা ৱা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো ব্ৰাহ্মণো ৱা মহাসালো. সো পুৰত্থিমেন নগৰস্স নৱং সন্থাগাৰং [সন্ধাগাৰং (টীকা)] কাৰাপেত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা খৰাজিনং নিৱাসেত্ৱা সপ্পিতেলেন কাযং অব্ভঞ্জিত্ৱা মগৱিসাণেন পিট্ঠিং কণ্ডুৱমানো নৱং সন্থাগাৰং পৱিসতি সদ্ধিং মহেসিযা ব্ৰাহ্মণেন চ পুৰোহিতেন. সো তত্থ অনন্তৰহিতায ভূমিযা হৰিতুপলিত্তায সেয্যং কপ্পেতি. একিস্সায গাৱিযা সৰূপৱচ্ছায যং একস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ৰাজা যাপেতি, যং দুতিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন মহেসী যাপেতি, যং ততিযস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন ব্ৰাহ্মণো পুৰোহিতো যাপেতি, যং চতুত্থস্মিং থনে খীৰং হোতি তেন অগ্গিং জুহতি, অৱসেসেন ৱচ্ছকো যাপেতি. সো এৱমাহ – ‘এত্তকা উসভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৱচ্ছতৰিযো হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অজা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা উৰব্ভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, (এত্তকা অস্সা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায) [( ) নত্থি সী. পী. পোত্থকেসু], এত্তকা ৰুক্খা ছিজ্জন্তু যূপত্থায, এত্তকা দব্ভা লূযন্তু বৰিহিসত্থাযা’তি [পৰিহিং সত্থায (ক.)]. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পৰন্তপো চ পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

১০. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, সো অনত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি? ইধ, ভিক্খৱে, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা একন্তপৰিপুণ্ণং একন্তপৰিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপৰেন সমযেন অপ্পং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায, মহন্তং ৱা ঞাতিপৰিৱট্টং পহায, কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা, কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি.

১১. ‘‘সো এৱং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৱিহৰতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৱিহৰতি. অব্ৰহ্মচৰিযং পহায ব্ৰহ্মচাৰী হোতি আৰাচাৰী ৱিৰতো মেথুনা গামধম্মা. মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৱিসংৱাদকো লোকস্স. পিসুণং ৱাচং পহায পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি, ইতো সুত্ৱা ন অমুত্ৰ অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্ৰ ৱা সুত্ৱা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায – ইতি ভিন্নানং ৱা সন্ধাতা সহিতানং ৱা অনুপ্পদাতা সমগ্গাৰামো সমগ্গৰতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি, যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতো হোতি কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী, নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং. সো বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতি, একভত্তিকো হোতি ৰত্তূপৰতো ৱিৰতো ৱিকালভোজনা; নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো হোতি; মালাগন্ধৱিলেপনধাৰণমণ্ডনৱিভূসনট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি; উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৱিৰতো হোতি; জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; অজেড়কপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; কুক্কুটসূকৰপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; হত্থিগৱস্সৱড়ৱপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; খেত্তৱত্থুপটিগ্গহণা পটিৱিৰতো হোতি; দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৱিৰতো হোতি; কযৱিক্কযা পটিৱিৰতো হোতি; তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৱিৰতো হোতি; উক্কোটনৱঞ্চননিকতিসাচিযোগা [সাৱিযোগা (স্যা. কং. ক.) সাচি কুটিলপৰিযাযো] পটিৱিৰতো হোতি; ছেদনৱধবন্ধনৱিপৰামোসআলোপসহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি [পস্স ম. নি. ১.২৯৩ চূড়হত্থিপদোপমে].

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি, সমাদাযেৱ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৱ ডেতি, সপত্তভাৰোৱ ডেতি; এৱমেৱ ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেন কুচ্ছিপৰিহাৰিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৱ পক্কমতি, সমাদাযেৱ পক্কমতি. সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৱজ্জসুখং পটিসংৱেদেতি.

১২. ‘‘সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সো ইমিনা অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৱেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি.

১৩. ‘‘সো ইমিনা চ অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অৰিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [পস্স ম. নি. ১.২৯৬ চূড়হত্থিপদোপমে] ইমিনা চ অৰিযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অৰিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি, ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি; থীনমিদ্ধং পহায ৱিগতথীনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থীনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি; উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি; ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি.

‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে, ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

১৪. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

১৫. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

১৬. ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নেৱত্তন্তপো নাত্তপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, ন পৰন্তপো ন পৰপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অত্তন্তপো অপৰন্তপো দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৱেদী ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনা ৱিহৰতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

কন্দৰকসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. অট্ঠকনাগৰসুত্তং

১৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে [ৱেড়ুৱগামকে (স্যা. কং. ক.)]. তেন খো পন সমযেন দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৱ কৰণীযেন. অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো যেন কুক্কুটাৰামো যেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং ভিক্খুং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো এতৰহি ৱিহৰতি? দস্সনকামা হি মযং তং আযস্মন্তং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘এসো, গহপতি, আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে’’তি. অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তে তং কৰণীযং তীৰেত্ৱা যেন ৱেসালী যেন বেলুৱগামকো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

১৮. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তঞ্চেৱ চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা চ আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি?

‘‘অত্থি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তঞ্চেৱ চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা চ আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তঞ্চেৱ চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা চ আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি?

১৯. ‘‘ইধ, গহপতি, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি পঠমং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তঞ্চেৱ চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা চ আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

২০. ‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো দুতিযং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো ততিযং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং…পে… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা …পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো চতুত্থং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী. পী.)]. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাবজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. পী.), অব্যাপজ্জেন (ক.) অঙ্গুত্তৰতিকনিপাতটীকা ওলোকেতব্বা] ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো মেত্তাচেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাবজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তঞ্চেৱ চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা চ আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

২১. এৱং ৱুত্তে, দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে আনন্দ, পুৰিসো একংৱ নিধিমুখং গৱেসন্তো সকিদেৱ একাদস নিধিমুখানি অধিগচ্ছেয্য; এৱমেৱ খো অহং, ভন্তে, একং অমতদ্ৱাৰং গৱেসন্তো সকিদেৱ [সকিং দেৱ (ক.)] একাদস অমতদ্ৱাৰানি অলত্থং ভাৱনায. সেয্যথাপি, ভন্তে, পুৰিসস্স অগাৰং একাদসদ্ৱাৰং, সো তস্মিং অগাৰে আদিত্তে একমেকেনপি দ্ৱাৰেন সক্কুণেয্য অত্তানং সোত্থিং কাতুং; এৱমেৱ খো অহং, ভন্তে, ইমেসং একাদসন্নং অমতদ্ৱাৰানং একমেকেনপি অমতদ্ৱাৰেন সক্কুণিস্সামি অত্তানং সোত্থিং কাতুং. ইমেহি নাম, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসিস্সন্তি, কিমঙ্গং [কিং (সী. পী.)] পনাহং আযস্মতো আনন্দস্স পূজং ন কৰিস্সামী’’তি! অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তকঞ্চ ৱেসালিকঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি, একমেকঞ্চ ভিক্খুং পচ্চেকং দুস্সযুগেন অচ্ছাদেসি, আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি, আযস্মতো চ আনন্দস্স পঞ্চসতৱিহাৰং কাৰাপেসীতি.

অট্ঠকনাগৰসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. সেখসুত্তং

২২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. তেন খো পন সমযেন কাপিলৱত্থৱানং [কপিলৱত্থুৱাসীনং (ক.)] সক্যানং নৱং সন্থাগাৰং অচিৰকাৰিতং হোতি অনজ্ঝাৱুট্ঠং [অনজ্ঝাৱুত্থং (সী. স্যা. কং. পী.)] সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা কেনচি ৱা মনুস্সভূতেন. অথ খো কাপিলৱত্থৱা সক্যা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কাপিলৱত্থৱা সক্যা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, কাপিলৱত্থৱানং সক্যানং নৱং সন্থাগাৰং অচিৰকাৰিতং [অচিৰকাৰিতং হোতি (স্যা. কং. ক.)] অনজ্ঝাৱুট্ঠং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা কেনচি ৱা মনুস্সভূতেন. তং, ভন্তে, ভগৱা পঠমং পৰিভুঞ্জতু. ভগৱতা পঠমং পৰিভুত্তং পচ্ছা কাপিলৱত্থৱা সক্যা পৰিভুঞ্জিস্সন্তি. তদস্স কাপিলৱত্থৱানং সক্যানং দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. অথ খো কাপিলৱত্থৱা সক্যা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন নৱং সন্থাগাৰং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সব্বসন্থৰিং সন্থাগাৰং [সব্বসন্থৰিং সন্থতং (ক.)] সন্থৰিত্ৱা আসনানি পঞ্ঞপেত্ৱা উদকমণিকং উপট্ঠপেত্ৱা তেলপ্পদীপং আৰোপেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো কাপিলৱত্থৱা সক্যা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘সব্বসন্থৰিং সন্থতং, ভন্তে, সন্থাগাৰং, আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো উপট্ঠাপিতো, তেলপ্পদীপো আৰোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো ভগৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সন্থাগাৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা সন্থাগাৰং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৱা সন্থাগাৰং পৱিসিত্ৱা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি, ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. কাপিলৱত্থৱাপি খো সক্যা পাদে পক্খালেত্ৱা সন্থাগাৰং পৱিসিত্ৱা পুৰত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু, ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. অথ খো ভগৱা কাপিলৱত্থৱে সক্যে বহুদেৱ ৰত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘পটিভাতু তং, আনন্দ, কাপিলৱত্থৱানং সক্যানং সেখো পাটিপদো [পটিপদো (স্যা. কং. ক.)]. পিট্ঠি মে আগিলাযতি; তমহং আযমিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৱা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো, উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা.

২৩. অথ খো আযস্মা আনন্দো মহানামং সক্কং আমন্তেসি – ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী.

২৪. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতি? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায; যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’তি. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি, ৰত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি, ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো, উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা, ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি.

২৫. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. হিৰিমা হোতি, হিৰীযতি কাযদুচ্চৰিতেন ৱচীদুচ্চৰিতেন মনোদুচ্চৰিতেন, হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চৰিতেন ৱচীদুচ্চৰিতেন মনোদুচ্চৰিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা [বহূ সুতা (?)] হোন্তি ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. সতিমা হোতি, পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা. পঞ্ঞৱা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো, অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি.

২৬. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অৰিযসাৱকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী? ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি, সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; পীতিযা চ ৱিৰাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱং খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী.

২৭. ‘‘যতো খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো এৱং সীলসম্পন্নো হোতি, এৱং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, এৱং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, এৱং জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, এৱং সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, এৱং চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো সেখো পাটিপদো অপুচ্চণ্ডতায সমাপন্নো, ভব্বো অভিনিব্ভিদায, ভব্বো সম্বোধায, ভব্বো অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. সেয্যথাপি, মহানাম, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৱা দস ৱা দ্ৱাদস ৱা তানাস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি সম্মা পৰিসেদিতানি সম্মা পৰিভাৱিতানি, কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা ন এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৱতিমে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো ভব্বাৱ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. এৱমেৱ খো, মহানাম, যতো অৰিযসাৱকো এৱং সীলসম্পন্নো হোতি, এৱং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, এৱং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, এৱং জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, এৱং সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, এৱং চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো সেখো পাটিপদো অপুচ্চণ্ডতায সমাপন্নো, ভব্বো অভিনিব্ভিদায, ভব্বো সম্বোধায, ভব্বো অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায.

২৮. ‘‘স খো সো, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইমংযেৱ অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, অযমস্স পঠমাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৱ অণ্ডকোসম্হা.

‘‘স খো সো, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইমংযে অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, অযমস্স দুতিযাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৱ অণ্ডকোসম্হা.

‘‘স খো সো, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইমংযেৱ অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অযমস্স ততিযাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৱ অণ্ডকোসম্হা.

২৯. ‘‘যম্পি [যম্পি খো (ক.)], মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং.

‘‘যঞ্চ খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, ইদম্পিস্স হোতি ৱিজ্জায; যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পিস্স হোতি ৱিজ্জায. যম্পি, মহানাম, অৰিযসাৱকো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইদম্পিস্স হোতি ৱিজ্জায.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিজ্জাসম্পন্নো ইতিপি চৰণসম্পন্নো ইতিপি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো ইতিপি.

৩০. ‘‘ব্ৰহ্মুনাপেসা, মহানাম, সনঙ্কুমাৰেন গাথা ভাসিতা –

‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং, যে গোত্তপটিসাৰিনো;

ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো, সো সেট্ঠো দেৱমানুসে’তি.

‘‘সা খো পনেসা, মহানাম, ব্ৰহ্মুনা সনঙ্কুমাৰেন গাথা সুগীতা নো দুগ্গীতা, সুভাসিতা নো দুব্ভাসিতা, অত্থসংহিতা নো অনত্থসংহিতা, অনুমতা ভগৱতা’’তি.

অথ খো ভগৱা উট্ঠহিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘সাধু সাধু, আনন্দ, সাধু খো ত্ৱং, আনন্দ, কাপিলৱত্থৱানং সক্যানং সেখং পাটিপদং অভাসী’’তি.

ইদমৱোচাযস্মা আনন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অত্তমনা কাপিলৱত্থৱা সক্যা আযস্মতো আনন্দস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

সেখসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. পোতলিযসুত্তং

৩১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা অঙ্গুত্তৰাপেসু ৱিহৰতি আপণং নাম অঙ্গুত্তৰাপানং নিগমো. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায আপণং পিণ্ডায পাৱিসি. আপণে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেনঞ্ঞতৰো ৱনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি দিৱাৱিহাৰায. তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা [অজ্ঝোগহেত্ৱা (সী. স্যা. কং.), অজ্ঝোগাহিত্ৱা (পী. ক.)] অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদি. পোতলিযোপি খো গহপতি সম্পন্ননিৱাসনপাৱুৰণো [পাপুৰণো (সী. স্যা. কং.)] ছত্তুপাহনাহি [ছত্তুপাহনো (ক.)] জঙ্ঘাৱিহাৰং অনুচঙ্কমমানো অনুৱিচৰমানো যেন সো ৱনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো পোতলিযং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সংৱিজ্জন্তি খো, গহপতি, আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. এৱং ৱুত্তে, পোতলিযো গহপতি ‘‘গহপতিৱাদেন মং সমণো গোতমো সমুদাচৰতী’’তি কুপিতো অনত্তমনো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা…পে… ততিযম্পি খো ভগৱা পোতলিযং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘সংৱিজ্জন্তি খো, গহপতি, আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. ‘‘এৱং ৱুত্তে, পোতলিযো গহপতি গহপতিৱাদেন মং সমণো গোতমো সমুদাচৰতী’’তি কুপিতো অনত্তমনো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘তযিদং, ভো গোতম, নচ্ছন্নং, তযিদং নপ্পতিৰূপং, যং মং ত্ৱং গহপতিৱাদেন সমুদাচৰসী’’তি. ‘‘তে হি তে, গহপতি, আকাৰা, তে লিঙ্গা, তে নিমিত্তা যথা তং গহপতিস্সা’’তি. ‘‘তথা হি পন মে, ভো গোতম, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৱোহাৰা সমুচ্ছিন্না’’তি. ‘‘যথা কথং পন তে, গহপতি, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৱোহাৰা সমুচ্ছিন্না’’তি? ‘‘ইধ মে, ভো গোতম, যং অহোসি ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা ৰজতং ৱা জাতৰূপং ৱা সব্বং তং পুত্তানং দাযজ্জং নিয্যাতং, তত্থাহং অনোৱাদী অনুপৱাদী ঘাসচ্ছাদনপৰমো ৱিহৰামি. এৱং খো মে [এৱঞ্চ মে (স্যা.), এৱং মে (ক.)], ভো গোতম, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৱোহাৰা সমুচ্ছিন্না’’তি. ‘‘অঞ্ঞথা খো ত্ৱং, গহপতি, ৱোহাৰসমুচ্ছেদং ৱদসি, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতি? সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ধম্মং দেসেতু যথা অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৱতো পচ্চস্সোসি.

৩২. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘অট্ঠ খো ইমে, গহপতি, ধম্মা অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদায সংৱত্তন্তি. কতমে অট্ঠ? অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো; দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্বং; সচ্চৱাচং [সচ্চং ৱাচং (স্যা.)] নিস্সায মুসাৱাদো পহাতব্বো; অপিসুণং ৱাচং নিস্সায পিসুণা ৱাচা পহাতব্বা; অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো; অনিন্দাৰোসং নিস্সায নিন্দাৰোসো পহাতব্বো; অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো; অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো. ইমে খো, গহপতি, অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৱুত্তা, ৱিত্থাৰেন অৱিভত্তা, অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘যে মে [যে মে পন (স্যা. ক.)], ভন্তে, ভগৱতা অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৱুত্তা, ৱিত্থাৰেন অৱিভত্তা, অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদায সংৱত্তন্তি, সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা ইমে অট্ঠ ধম্মে ৱিত্থাৰেন [ৱিত্থাৰেত্ৱা (ক.)] ৱিভজতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –

৩৩. ‘‘‘অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু পাণাতিপাতী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ [অহঞ্চে (?)] খো পন পাণাতিপাতী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য পাণাতিপাতপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ [অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূ (সী. স্যা. পী.)] গৰহেয্যুং পাণাতিপাতপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা পাণাতিপাতপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং পাণাতিপাতো. যে চ পাণাতিপাতপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, পাণাতিপাতা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৪. ‘‘‘দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্ব’ন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু অদিন্নাদাযী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন অদিন্নাদাযী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য অদিন্নাদানপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং অদিন্নাদানপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা অদিন্নাদানপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং অদিন্নাদানং. যে চ অদিন্নাদানপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা অদিন্নাদানা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্ব’ন্তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৫. ‘‘‘সচ্চৱাচং নিস্সায মুসাৱাদো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু মুসাৱাদী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন মুসাৱাদী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য মুসাৱাদপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং মুসাৱাদপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা মুসাৱাদপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং মুসাৱাদো. যে চ মুসাৱাদপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুসাৱাদা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘সচ্চৱাচং নিস্সায মুসাৱাদো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৬. ‘‘‘অপিসুণং ৱাচং নিস্সায পিসুণা ৱাচা পহাতব্বা’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু পিসুণৱাচো অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন পিসুণৱাচো অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য পিসুণৱাচাপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং পিসুণৱাচাপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা পিসুণৱাচাপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং পিসুণা ৱাচা. যে চ পিসুণৱাচাপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, পিসুণায ৱাচায পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অপিসুণং ৱাচং নিস্সায পিসুণা ৱাচা পহাতব্বা’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৭. ‘‘‘অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু গিদ্ধিলোভী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন গিদ্ধিলোভী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য গিদ্ধিলোভপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং গিদ্ধিলোভপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা গিদ্ধিলোভপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং গিদ্ধিলোভো. যে চ গিদ্ধিলোভপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, গিদ্ধিলোভা পটিৱিৰতস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৮. ‘‘‘অনিন্দাৰোসং নিস্সায নিন্দাৰোসো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু নিন্দাৰোসী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন নিন্দাৰোসী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য নিন্দাৰোসপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং নিন্দাৰোসপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা নিন্দাৰোসপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং নিন্দাৰোসো. যে চ নিন্দাৰোসপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, অনিন্দাৰোসিস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অনিন্দাৰোসং নিস্সায নিন্দাৰোসো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৩৯. ‘‘‘অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু কোধূপাযাসী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন কোধূপাযাসী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য কোধূপাযাসপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং কোধূপাযাসপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা কোধূপাযাসপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং কোধূপাযাসো. যে চ কোধূপাযাসপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, অক্কোধূপাযাসিস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৪০. ‘‘‘অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু অতিমানী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৱ খো পন অতিমানী অস্সং, অত্তাপি মং উপৱদেয্য অতিমানপচ্চযা, অনুৱিচ্চাপি মং ৱিঞ্ঞূ গৰহেয্যুং অতিমানপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা অতিমানপচ্চযা. এতদেৱ খো পন সংযোজনং এতং নীৱৰণং যদিদং অতিমানো. যে চ অতিমানপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, অনতিমানিস্স এৱংস তে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি’. ‘অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.

৪১. ‘‘ইমে খো, গহপতি, অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৱুত্তা, ৱিত্থাৰেন ৱিভত্তা [অৱিভত্তা (স্যা. ক.)], যে অৰিযস্স ৱিনযে ৱোহাৰসমুচ্ছেদায সংৱত্তন্তি; ন ত্ৱেৱ তাৱ অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতী’’তি.

‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতি? সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ধম্মং দেসেতু যথা অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –

কামাদীনৱকথা

৪২. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, কুক্কুৰো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতো গোঘাতকসূনং পচ্চুপট্ঠিতো অস্স. তমেনং দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং উপসুম্ভেয্য [উপচ্ছুভেয্য (সী. পী.), উপচ্ছূভেয্য (স্যা. কং.), উপচ্চুম্ভেয্য (ক.)]. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু খো সো কুক্কুৰো অমুং অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং পলেহন্তো জিঘচ্ছাদুব্বল্যং পটিৱিনেয্যা’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং. যাৱদেৱ পন সো কুক্কুৰো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সাতি. এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা [বহূপাযাসা (সী. স্যা. কং. পী.)], আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা, যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৩. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা মংসপেসিং আদায উড্ডীযেয্য [উড্ডযেয্য (স্যা. পী.)]. তমেনং গিজ্ঝাপি কঙ্কাপি কুললাপি অনুপতিত্ৱা অনুপতিত্ৱা ৱিতচ্ছেয্যুং ৱিস্সজ্জেয্যুং [ৱিৰাজেয্যুং (সী. স্যা. কং. পী.)]. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা তং মংসপেসিং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মংসপেসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৪. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো আদিত্তং তিণুক্কং আদায পটিৱাতং গচ্ছেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো পুৰিসো তং আদিত্তং তিণুক্কং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য তস্স সা আদিত্তা তিণুক্কা হত্থং ৱা দহেয্য বাহুং ৱা দহেয্য অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং [দহেয্য. অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গ (সী. পী.)] দহেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তিণুক্কূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৫. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, অঙ্গাৰকাসু সাধিকপোৰিসা, পূৰা অঙ্গাৰানং ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিক্কূলো. তমেনং দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু সো পুৰিসো ইতিচিতিচেৱ কাযং সন্নামেয্যা’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘ৱিদিতঞ্হি, ভন্তে, তস্স পুৰিসস্স ইমঞ্চাহং অঙ্গাৰকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছিস্সামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অঙ্গাৰকাসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৬. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো সুপিনকং পস্সেয্য আৰামৰামণেয্যকং ৱনৰামণেয্যকং ভূমিৰামণেয্যকং পোক্খৰণিৰামণেয্যকং. সো পটিবুদ্ধো ন কিঞ্চি পটিপস্সেয্য [পস্সেয্য (সী. স্যা. কং. পী.)]. এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সুপিনকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৭. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো যাচিতকং ভোগং যাচিত্ৱা যানং ৱা [যানং (স্যা. কং. পী.)] পোৰিসেয্যং [পোৰোসেয্যং (সী. পী. ক.), ওৰোপেয্য (স্যা. কং.)] পৱৰমণিকুণ্ডলং. সো তেহি যাচিতকেহি ভোগেহি পুৰক্খতো পৰিৱুতো অন্তৰাপণং পটিপজ্জেয্য. তমেনং জনো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘ভোগী ৱত, ভো, পুৰিসো, এৱং কিৰ ভোগিনো ভোগানি ভুঞ্জন্তী’তি. তমেনং সামিকা যত্থ যত্থেৱ পস্সেয্যুং তত্থ তত্থেৱ সানি হৰেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অলং নু খো তস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞথত্তাযা’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘সামিনো হি, ভন্তে, সানি হৰন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাচিতকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৮. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে তিব্বো ৱনসণ্ডো. তত্ৰস্স ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো [উপ্পন্নফলো (স্যা.)] চ, ন চস্সু কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স – ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. জানামি খো পনাহং ৰুক্খং আৰোহিতুং [আৰুহিতুং (সী.)]. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি. সো তং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্য উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং [কুধাৰিং (স্যা. কং. ক.)] আদায. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স – ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. ন খো পনাহং জানামি ৰুক্খং আৰোহিতুং. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং মূলতো ছেত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি. সো তং ৰুক্খং মূলতোৱ ছিন্দেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অমুকো [অসু (সী. পী.)] যো সো পুৰিসো পঠমং ৰুক্খং আৰূড়্হো সচে সো ন খিপ্পমেৱ ওৰোহেয্য তস্স সো ৰুক্খো পপতন্তো হত্থং ৱা ভঞ্জেয্য পাদং ৱা ভঞ্জেয্য অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভঞ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ৰুক্খফলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি.

৪৯. ‘‘স খো সো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইমংযেৱ অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

‘‘স খো সো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইমংযেৱ অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘স খো সো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইমংযেৱ অনুত্তৰং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং আগম্ম আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এত্তাৱতা খো, গহপতি, অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতি.

৫০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, যথা অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো হোতি, অপি নু ত্ৱং এৱৰূপং ৱোহাৰসমুচ্ছেদং অত্তনি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কো চাহং, ভন্তে, কো চ অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদো! আৰকা অহং, ভন্তে, অৰিযস্স ৱিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৱোহাৰসমুচ্ছেদা. মযঞ্হি, ভন্তে, পুব্বে অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে অনাজানীযেৱ সমানে আজানীযাতি অমঞ্ঞিম্হ, অনাজানীযেৱ সমানে আজানীযভোজনং ভোজিম্হ, অনাজানীযেৱ সমানে আজানীযঠানে ঠপিম্হ; ভিক্খূ পন মযং, ভন্তে, আজানীযেৱ সমানে অনাজানীযাতি অমঞ্ঞিম্হ, আজানীযেৱ সমানে অনাজানীযভোজনং ভোজিম্হ, আজানীযেৱ সমানে অনাজানীযঠানে ঠপিম্হ; ইদানি পন মযং, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে অনাজানীযেৱ সমানে অনাজানীযাতি জানিস্সাম, অনাজানীযেৱ সমানে অনাজানীযভোজনং ভোজেস্সাম, অনাজানীযেৱ সমানে অনাজানীযঠানে ঠপেস্সাম. ভিক্খূ পন মযং, ভন্তে, আজানীযেৱ সমানে আজানীযাতি জানিস্সাম আজানীযেৱ সমানে আজানীযভোজনং ভোজেস্সাম, আজানীযেৱ সমানে আজানীযঠানে ঠপেস্সাম. অজনেসি ৱত মে, ভন্তে, ভগৱা সমণেসু সমণপ্পেমং, সমণেসু সমণপ্পসাদং, সমণেসু সমণগাৰৱং. অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য, চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱং খো, ভন্তে, ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.

পোতলিযসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. জীৱকসুত্তং

৫১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনে. অথ খো জীৱকো কোমাৰভচ্চো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জীৱকো কোমাৰভচ্চো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আৰভন্তি [আৰম্ভন্তি (ক.)], তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং [উদ্দিস্সকটং (সী. পী.)] মংসং পৰিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি. যে তে, ভন্তে, এৱমাহংসু – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আৰভন্তি, তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পৰিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৱতো ৱুত্তৱাদিনো, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি?

৫২. ‘‘যে তে, জীৱক, এৱমাহংসু – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আৰভন্তি, তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পৰিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি ন মে তে ৱুত্তৱাদিনো, অব্ভাচিক্খন্তি চ মং তে অসতা অভূতেন. তীহি খো অহং, জীৱক, ঠানেহি মংসং অপৰিভোগন্তি ৱদামি. দিট্ঠং, সুতং, পৰিসঙ্কিতং – ইমেহি খো অহং, জীৱক, তীহি ঠানেহি মংসং অপৰিভোগন্তি ৱদামি. তীহি খো অহং, জীৱক, ঠানেহি মংসং পৰিভোগন্তি ৱদামি. অদিট্ঠং, অসুতং, অপৰিসঙ্কিতং – ইমেহি খো অহং, জীৱক, তীহি ঠানেহি মংসং পৰিভোগন্তি ৱদামি.

৫৩. ‘‘ইধ, জীৱক, ভিক্খু অঞ্ঞতৰং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতি. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাবজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তমেনং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা স্ৱাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানোৱ [আকঙ্খমানো (স্যা. কং.)], জীৱক, ভিক্খু অধিৱাসেতি. সো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন তস্স গহপতিস্স ৱা গহপতিপুত্তস্স ৱা নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসতি. তস্স ন এৱং হোতি – ‘সাধু ৱত মাযং [মং + অযং = মাযং] গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসেয্যাতি! অহো ৱত মাযং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা আযতিম্পি এৱৰূপেন পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসেয্যা’তি – এৱম্পিস্স ন হোতি. সো তং পিণ্ডপাতং অগথিতো [অগধিতো (স্যা. কং. ক.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো [অনজ্ঝাপন্নো (স্যা. কং. ক.)] আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি. তং কিং মঞ্ঞসি, জীৱক, অপি নু সো ভিক্খু তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধায ৱা চেতেতি, পৰব্যাবাধায ৱা চেতেতি, উভযব্যাবাধায ৱা চেতেতী’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ননু সো, জীৱক, ভিক্খু তস্মিং সমযে অনৱজ্জংযেৱ আহাৰং আহাৰেতী’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে. সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ব্ৰহ্মা মেত্তাৱিহাৰী’তি. তং মে ইদং, ভন্তে, ভগৱা সক্খিদিট্ঠো; ভগৱা হি, ভন্তে, মেত্তাৱিহাৰী’’তি. ‘‘যেন খো, জীৱক, ৰাগেন যেন দোসেন যেন মোহেন ব্যাপাদৱা অস্স সো ৰাগো সো দোসো সো মোহো তথাগতস্স পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো [অনভাৱকতো (সী. পী.), অনভাৱংগতো (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. সচে খো তে, জীৱক, ইদং সন্ধায ভাসিতং অনুজানামি তে এত’’ন্তি. ‘‘এতদেৱ খো পন মে, ভন্তে, সন্ধায ভাসিতং’’ [ভাসিতন্তি (স্যা.)].

৫৪. ‘‘ইধ, জীৱক, ভিক্খু অঞ্ঞতৰং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতি. সো কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাবজ্ঝেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তমেনং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা স্ৱাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানোৱ, জীৱক, ভিক্খু অধিৱাসেতি. সো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন গহপতিস্স ৱা গহপতিপুত্তস্স ৱা নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসতি. তস্স ন এৱং হোতি – ‘সাধু ৱত মাযং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসেয্যাতি! অহো ৱত মাযং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা আযতিম্পি এৱৰূপেন পণীতেন পিণ্ডপাতেন পৰিৱিসেয্যা’তি – এৱম্পিস্স ন হোতি. সো তং পিণ্ডপাতং অগথিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি. তং কিং মঞ্ঞসি, জীৱক, অপি নু সো ভিক্খু তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধায ৱা চেতেতি, পৰব্যাবাধায ৱা চেতেতি, উভযব্যাবাধায ৱা চেতেতী’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ননু সো, জীৱক, ভিক্খু তস্মিং সমযে অনৱজ্জংযেৱ আহাৰং আহাৰেতী’’তি?

‘‘এৱং, ভন্তে. সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ব্ৰহ্মা উপেক্খাৱিহাৰী’তি. তং মে ইদং, ভন্তে, ভগৱা সক্খিদিট্ঠো; ভগৱা হি, ভন্তে, উপেক্খাৱিহাৰী’’তি. ‘‘যেন খো, জীৱক, ৰাগেন যেন দোসেন যেন মোহেন ৱিহেসৱা অস্স অৰতিৱা অস্স পটিঘৱা অস্স সো ৰাগো সো দোসো সো মোহো তথাগতস্স পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. সচে খো তে, জীৱক, ইদং সন্ধায ভাসিতং, অনুজানামি তে এত’’ন্তি. ‘‘এতদেৱ খো পন মে, ভন্তে, সন্ধায ভাসিতং’’.

৫৫. ‘‘যো খো, জীৱক, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা উদ্দিস্স পাণং আৰভতি সো পঞ্চহি ঠানেহি বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যম্পি সো, গহপতি, এৱমাহ – ‘গচ্ছথ, অমুকং নাম পাণং আনেথা’তি, ইমিনা পঠমেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যম্পি সো পাণো গলপ্পৱেঠকেন [গলপ্পৱেধকেন (বহূসু)] আনীযমানো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, ইমিনা দুতিযেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যম্পি সো এৱমাহ – ‘গচ্ছথ ইমং পাণং আৰভথা’তি, ইমিনা ততিযেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যম্পি সো পাণো আৰভিযমানো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, ইমিনা চতুত্থেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যম্পি সো তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা অকপ্পিযেন আসাদেতি, ইমিনা পঞ্চমেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতি. যো খো, জীৱক, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা উদ্দিস্স পাণং আৰভতি সো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি বহুং অপুঞ্ঞং পসৱতী’’তি.

এৱং ৱুত্তে, জীৱকো কোমাৰভচ্চো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! কপ্পিযং ৱত, ভন্তে, ভিক্খূ আহাৰং আহাৰেন্তি; অনৱজ্জং ৱত, ভন্তে, ভিক্খূ আহাৰং আহাৰেন্তি. অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.

জীৱকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. উপালিসুত্তং

৫৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা নাড়ন্দাযং ৱিহৰতি পাৱাৰিকম্বৱনে. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী.), নাতপুত্তো (পী.)] নাড়ন্দাযং পটিৱসতি মহতিযা নিগণ্ঠপৰিসায সদ্ধিং. অথ খো দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো নাড়ন্দাযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন পাৱাৰিকম্বৱনং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সংৱিজ্জন্তি খো, তপস্সি [দীঘতপস্সি (স্যা. কং. ক.)], আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. এৱং ৱুত্তে, দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতি পন, তপস্সি, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো কম্মানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা’’তি?

‘‘ন খো, আৱুসো গোতম, আচিণ্ণং নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স ‘কম্মং, কম্ম’ন্তি পঞ্ঞপেতুং; ‘দণ্ডং, দণ্ড’ন্তি খো, আৱুসো গোতম, আচিণ্ণং নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স পঞ্ঞপেতু’’ন্তি.

‘‘কতি পন, তপস্সি, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো দণ্ডানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা’’তি?

‘‘তীণি খো, আৱুসো গোতম, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো দণ্ডানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযাতি, সেয্যথিদং – কাযদণ্ডং, ৱচীদণ্ডং, মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘কিং পন, তপস্সি, অঞ্ঞদেৱ কাযদণ্ডং, অঞ্ঞং ৱচীদণ্ডং, অঞ্ঞং মনোদণ্ড’’ন্তি?

‘‘অঞ্ঞদেৱ, আৱুসো গোতম, কাযদণ্ডং, অঞ্ঞং ৱচীদণ্ডং, অঞ্ঞং মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘ইমেসং পন, তপস্সি, তিণ্ণং দণ্ডানং এৱং পটিৱিভত্তানং এৱং পটিৱিসিট্ঠানং কতমং দণ্ডং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো মহাসাৱজ্জতৰং পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, যদি ৱা কাযদণ্ডং, যদি ৱা ৱচীদণ্ডং, যদি ৱা মনোদণ্ড’’ন্তি?

‘‘ইমেসং খো, আৱুসো গোতম, তিণ্ণং দণ্ডানং এৱং পটিৱিভত্তানং এৱং পটিৱিসিট্ঠানং কাযদণ্ডং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো মহাসাৱজ্জতৰং পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, নো তথা ৱচীদণ্ডং, নো তথা মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৱদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৱুসো গোতম, ৱদামি’’.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৱদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৱুসো গোতম, ৱদামি’’.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৱদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৱুসো গোতম, ৱদামী’’তি.

ইতিহ ভগৱা দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ইমস্মিং কথাৱত্থুস্মিং যাৱততিযকং পতিট্ঠাপেসি.

৫৭. এৱং ৱুত্তে, দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ত্ৱং পনাৱুসো গোতম, কতি দণ্ডানি পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা’’তি?

‘‘ন খো, তপস্সি, আচিণ্ণং তথাগতস্স ‘দণ্ডং, দণ্ড’ন্তি পঞ্ঞপেতুং; ‘কম্মং, কম্ম’ন্তি খো, তপস্সি, আচিণ্ণং তথাগতস্স পঞ্ঞপেতু’’ন্তি?

‘‘ত্ৱং পনাৱুসো গোতম, কতি কম্মানি পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা’’তি?

‘‘তীণি খো অহং, তপস্সি, কম্মানি পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, সেয্যথিদং – কাযকম্মং, ৱচীকম্মং, মনোকম্ম’’ন্তি.

‘‘কিং পনাৱুসো গোতম, অঞ্ঞদেৱ কাযকম্মং, অঞ্ঞং ৱচীকম্মং, অঞ্ঞং মনোকম্ম’’ন্তি?

‘‘অঞ্ঞদেৱ, তপস্সি, কাযকম্মং, অঞ্ঞং ৱচীকম্মং, অঞ্ঞং মনোকম্ম’’ন্তি.

‘‘ইমেসং পনাৱুসো গোতম, তিণ্ণং কম্মানং এৱং পটিৱিভত্তানং এৱং পটিৱিসিট্ঠানং কতমং কম্মং মহাসাৱজ্জতৰং পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, যদি ৱা কাযকম্মং, যদি ৱা ৱচীকম্মং, যদি ৱা মনোকম্ম’’ন্তি?

‘‘ইমেসং খো অহং, তপস্সি, তিণ্ণং কম্মানং এৱং পটিৱিভত্তানং এৱং পটিৱিসিট্ঠানং মনোকম্মং মহাসাৱজ্জতৰং পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিৰিযায পাপস্স কম্মস্স পৱত্তিযা, নো তথা কাযকম্মং, নো তথা ৱচীকম্ম’’ন্তি.

‘‘মনোকম্মন্তি, আৱুসো গোতম, ৱদেসি’’?

‘‘মনোকম্মন্তি, তপস্সি, ৱদামি’’.

‘‘মনোকম্মন্তি, আৱুসো গোতম, ৱদেসি’’?

‘‘মনোকম্মন্তি, তপস্সি, ৱদামি’’.