২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো
১১. তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো? ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চা’’তি গাথা, অযং ৱিচযো হাৰো.
কিং ৱিচিনতি? পদং ৱিচিনতি, পঞ্হং ৱিচিনতি, ৱিসজ্জনং [ৱিস্সজ্জনং (সী. ক.)] ৱিচিনতি, পুব্বাপৰং ৱিচিনতি, অস্সাদং ৱিচিনতি, আদীনৱং ৱিচিনতি, নিস্সৰণং ৱিচিনতি, ফলং ৱিচিনতি, উপাযং ৱিচিনতি, আণত্তিং ৱিচিনতি, অনুগীতিং ৱিচিনতি, সব্বে নৱ সুত্তন্তে ৱিচিনতি. যথা কিং ভৱে, যথা আযস্মা অজিতো পাৰাযনে ভগৱন্তং পঞ্হং পুচ্ছতি –
‘‘কেনস্সু [পস্স সু. নি. ১০৩৮] নিৱুতো লোকো, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
কেনস্সু নপ্পকাসতি;
কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসি, কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি.
ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছিতানি, সো একো পঞ্হো. কস্মা? একৱত্থু পৰিগ্গহা, এৱঞ্হি আহ ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি লোকাধিট্ঠানং পুচ্ছতি, ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি লোকস্স অপ্পকাসনং পুচ্ছতি, ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি লোকস্স অভিলেপনং পুচ্ছতি, ‘‘কিংসু তস্স মহব্ভয’’ন্তি তস্সেৱ লোকস্স মহাভযং পুচ্ছতি. লোকো তিৱিধো কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকো.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো, [অজিতাতি ভগৱা,]
ৱিৱিচ্ছা [ৱেৱিচ্ছা (সু. নি. ১০৩৯)] পমাদা নপ্পকাসতি;
জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমি, দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি.
ইমানি চত্তাৰি পদানি ইমেহি চতূহি পদেহি ৱিসজ্জিতানি পঠমং পঠমেন, দুতিযং দুতিযেন, ততিযং ততিযেন, চতুত্থং চতুত্থেন.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঞ্হে ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি ৱিসজ্জনা. নীৱৰণেহি নিৱুতো লোকো, অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা. যথাহ ভগৱা ‘‘সব্বসত্তানং, ভিক্খৱে, সব্বপাণানং সব্বভূতানং পৰিযাযতো একমেৱ নীৱৰণং ৱদামি যদিদং অৱিজ্জা, অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা. সব্বসোৱ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা নত্থি সত্তানং নীৱৰণন্তি ৱদামী’’তি. তেন চ পঠমস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি পঞ্হে ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি ৱিসজ্জনা. যো পুগ্গলো নীৱৰণেহি নিৱুতো, সো ৱিৱিচ্ছতি. ৱিৱিচ্ছা নাম ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছা. সো ৱিচিকিচ্ছন্তো নাভিসদ্দহতি, ন অভিসদ্দহন্তো ৱীৰিযং নাৰভতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং সচ্ছিকিৰিযায. সো ইধপ্পমাদমনুযুত্তো ৱিহৰতি পমত্তো, সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতি, তস্স তে অনুপ্পাদিযমানা নপ্পকাসন্তি, যথাহ ভগৱা –
‘‘দূৰে সন্তো পকাসন্তি [পকাসেন্তি ধ. প. ৩০৪], হিমৱন্তোৱ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা [ৰত্তি খিত্তা (সী.), পস্স ধ. প. ৩০৪] যথা সৰা;
তে গুণেহি পকাসন্তি, কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি.
তেন চ দুতিযস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি পঞ্হে ‘‘জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমী’’তি ৱিসজ্জনা. জপ্পা নাম ৱুচ্চতি তণ্হা. সা কথং অভিলিম্পতি? যথাহ ভগৱা –
‘‘ৰত্তো অত্থং ন জানাতি, ৰত্তো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং [অন্ধতমং (ক.)] তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি.
সাযং তণ্হা আসত্তিবহুলস্স পুগ্গলস্স ‘‘এৱং অভিজপ্পা’’তি কৰিত্ৱা তত্থ লোকো অভিলিত্তো নাম ভৱতি, তেন চ ততিযস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা.
‘‘কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি পঞ্হে ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ৱিসজ্জনা. দুৱিধং দুক্খং – কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. যং কাযিকং ইদং দুক্খং, যং চেতসিকং ইদং দোমনস্সং. সব্বে সত্তা হি দুক্খস্স উব্বিজ্জন্তি, নত্থি ভযং দুক্খেন সমসমং, কুতো ৱা পন তস্স উত্তৰিতৰং? তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা সঙ্খাৰদুক্খতা ৱিপৰিণামদুক্খতা. তত্থ লোকো ওধসো কদাচি কৰহচি দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি. তথা ৱিপৰিণামদুক্খতায. তং কিস্স হেতু? হোন্তি লোকে অপ্পাবাধাপি দীঘাযুকাপি. সঙ্খাৰদুক্খতায পন লোকো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা মুচ্চতি, তস্মা সঙ্খাৰদুক্খতা দুক্খং লোকস্সাতি কত্ৱা দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি. তেন চ চতুত্থস্স পদস্স ৱিসজ্জনা যুত্তা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি.
সৱন্তি সব্বধি সোতা, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
সোতানং কিং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, কেন সোতা পিধীযৰে [পিথীযৰে (সী.), পিধিয্যৰে (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪০].
ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছিতানি. তে দ্ৱে পঞ্হা. কস্মা? ইমেহি বত্ৱাধিৱচনেন পুচ্ছিতা. এৱং সমাপন্নস্স লোকস্স এৱং সংকিলিট্ঠস্স কিং লোকস্স ৱোদানং ৱুট্ঠানমিতি, এৱঞ্হি আহ.
সৱন্তি সব্বধি সোতাতি. অসমাহিতস্স সৱন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্স. তত্থ যা অভিজ্ঝা অযং লোভো অকুসলমূলং, যো ব্যাপাদো অযং দোসো অকুসলমূলং, যো পমাদো অযং মোহো অকুসলমূলং. তস্সেৱং অসমাহিতস্স ছসু আযতনেসু তণ্হা সৱন্তি ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা, যথাহ ভগৱা –
‘‘সৱতী’’তি চ খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং. চক্খু সৱতি মনাপিকেসু ৰূপেসু, অমনাপিকেসু [অমনাপিযেসু (ক.)] পটিহঞ্ঞতীতি. সোতং…পে… ঘানং… জিৱ্হা… কাযো… মনো সৱতি মনাপিকেসু ধম্মেসু অমনাপিকেসু পটিহঞ্ঞতীতি. ইতি সব্বা চ সৱতি, সব্বথা চ সৱতি. তেনাহ ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তি.
‘‘সোতানং কিং নিৱাৰণ’’ন্তি পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৱোদানং. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, কেন সোতা পিধীযৰে’’তি অনুসযসমুগ্ঘাতং পুচ্ছতি, ইদং ৱুট্ঠানং.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, [অজিতাতি ভগৱা,]
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি.
কাযগতায সতিযা ভাৱিতায বহুলীকতায চক্খু নাৱিঞ্ছতি মনাপিকেসু ৰূপেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি, সোতং…পে… ঘানং… জিৱ্হা… কাযো… মনো নাৱিঞ্ছতি মনাপিকেসু ধম্মেসু, অমনাপিকেসু ন পটিহঞ্ঞতি. কেন কাৰণেন? সংৱুতনিৱাৰিতত্তা ইন্দ্ৰিযানং. কেন তে সংৱুতনিৱাৰিতা? সতিআৰক্খেন. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সতি তেসং নিৱাৰণ’’ন্তি.
পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তি, অনুসযেসু পহীনেসু পৰিযুট্ঠানা পহীযন্তি. কিস্স [তস্স (সী.)], অনুসযস্স পহীনত্তা? তং যথা খন্ধৱন্তস্স ৰুক্খস্স অনৱসেসমূলুদ্ধৰণে কতে পুপ্ফফলপল্লৱঙ্কুৰসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৱতি. এৱং অনুসযেসু পহীনেসু পৰিযুট্ঠানসন্ততি সমুচ্ছিন্না ভৱতি পিদহিতা পটিচ্ছন্না. কেন? পঞ্ঞায. তেনাহ ভগৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি.
‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চ, [ইচ্চাযস্মা অজিতো,]
নামৰূপঞ্চ মাৰিস;
এতং মে পুট্ঠো পব্ৰূহি, কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি [মং পুচ্ছি (ক.), পস্স সু. নি. ১০৪৩], অজিত তং ৱদামি তে;
যত্থ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, অসেসং উপৰুজ্ঝতি;
ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন, এত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
অযং পঞ্হে [পঞ্হো (সী. ক.) নেত্তিৱিভাৱনী পস্সিতব্বা] অনুসন্ধিং পুচ্ছতি. অনুসন্ধিং পুচ্ছন্তো কিং পুচ্ছতি? অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং. তীণি চ সচ্চানি সঙ্খতানি নিৰোধধম্মানি দুক্খং সমুদযো মগ্গো, নিৰোধো অসঙ্খতো. তত্থ সমুদযো দ্ৱীসু ভূমীসু পহীযতি দস্সনভূমিযা চ ভাৱনাভূমিযা চ. দস্সনেন তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো, ভাৱনায সত্ত সংযোজনানি পহীযন্তি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাৱসেসা [অৱিজ্জা চ নিৰৱসেসা (সী. ক.)]. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানি পঞ্চোৰম্ভাগিযানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি.
১২. তত্থ তীণি সংযোজনানি সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠায নিৰুজ্ঝন্তি. সত্ত সংযোজনানি কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাৱসেসা অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠায নিৰুজ্ঝন্তি. যং পন এৱং জানাতি ‘‘খীণা মে জাতী’’তি, ইদং খযে ঞাণং. ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি পজানাতি, ইদং অনুপ্পাদে ঞাণং. ইমানি দ্ৱে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. তত্থ যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং যঞ্চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, ইমানি অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণন্তস্স নিৰুজ্ঝন্তি, তত্থ যঞ্চ খযে ঞাণং যঞ্চ অনুপ্পাদে ঞাণং, ইমানি দ্ৱে ঞাণানি একপঞ্ঞা.
অপি চ আৰম্মণসঙ্কেতেন দ্ৱে নামানি লব্ভন্তি, ‘‘খীণা মে জাতী’’তি পজানন্তস্স খযে ঞাণন্তি নামং লভতি, ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি পজানন্তস্স অনুপ্পাদে ঞাণন্তি নামং লভতি. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, যথাদিট্ঠং অপিলাপনট্ঠেন সতি.
১৩. তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামৰূপং. তত্থ যে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, ইদং নামং. যানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰূপানি, ইদং ৰূপং. তদুভযং নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং তস্স নিৰোধং ভগৱন্তং পুচ্ছন্তো আযস্মা অজিতো পাৰাযনে এৱমাহ –
‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চ, নামৰূপঞ্চ মাৰিস;
এতং মে পুট্ঠো পব্ৰূহি, কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি, সতি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি সতিন্দ্ৰিযঞ্চ সমাধিন্দ্ৰিযঞ্চ, পঞ্ঞা দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযঞ্চ. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. তত্থ যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ছন্দসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. তত্থ যা ৱীৰিযাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীৰিযসমাধি…পে… তত্থ যা চিত্তাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং চিত্তসমাধি…পে… তত্থ যা ৱীমংসাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীমংসাসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ৱীমংসাসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং.
১৪. সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপৰিৱত্তি.
যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে;
যথা দিৱা তথা ৰত্তিং [ৰত্তি (ক.) অযং গাথা থেৰগা. ৩৯৭ দিস্সতি], যথা ৰত্তিং তথা দিৱা.
ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. পঞ্চিন্দ্ৰিযানি কুসলানি চিত্তসহভূনি চিত্তে উপ্পজ্জমানে উপ্পজ্জন্তি, চিত্তে নিৰুজ্ঝমানে নিৰুজ্ঝন্তি. নামৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণহেতুকং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নিব্বত্তং, তস্স মগ্গেন হেতু উপচ্ছিন্নো, ৱিঞ্ঞাণং অনাহাৰং অনভিনন্দিতং অপ্পটিসন্ধিকং তং নিৰুজ্ঝতি. নামৰূপমপি অহেতু অপ্পচ্চযং পুনব্ভৱং ন নিব্বত্তযতি [নিব্বত্তিযতি (ক.)]. এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা পঞ্ঞা চ সতি চ নামৰূপঞ্চ নিৰুজ্ঝতি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘যমেতং পঞ্হং অপুচ্ছি, অজিত তং ৱদামি তে;
যত্থ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, অসেসং উপৰুজ্ঝতি;
ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন, এত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি.
‘‘যে চ [অযং গাথা সু. নি. ১০৪৪ অঞ্ঞথা দিস্সতি] সঙ্খাতধম্মাসে, [ইচ্চাযস্মা অজিতো]
যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;
তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.
১৫. ইমানি তীণি পদানি পুচ্ছিতানি, তে তযো পঞ্হা. কিস্স? সেখাসেখৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেন, এৱঞ্হি আহ. ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তি অৰহত্তং পুচ্ছতি, ‘‘যে চ সেখা পুথূ ইধা’’তি সেখং পুচ্ছতি, ‘‘তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানং পুচ্ছতি.
তত্থ ৱিসজ্জনা –
‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৱা]
মনসানাৱিলো সিযা;
কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি.
ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং ৱচীকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং মনোকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি. অতীতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাগতে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, পচ্চুপ্পন্নে অংসে অপ্পটিহতঞাণদস্সনং.
কো চ ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো? যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চ অঞ্ঞাণং অদস্সনং, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো. যথা ইধ পুৰিসো তাৰকৰূপানি পস্সেয্য, নো চ গণনসঙ্কেতেন জানেয্য, অযং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো.
ভগৱতো পন অপ্পটিহতঞাণদস্সনং, অনাৱৰণঞাণদস্সনা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো. তত্থ সেখেন দ্ৱীসু ধম্মেসু চিত্তং ৰক্খিতব্বং গেধা চ ৰজনীযেসু ধম্মেসু, দোসা চ পৰিযুট্ঠানীযেসু. তত্থ যা ইচ্ছা মুচ্ছা পত্থনা পিযাযনা কীড়না, তং ভগৱা নিৱাৰেন্তো এৱমাহ ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি.
‘‘মনসানাৱিলো সিযা’’তি পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং আহ. তথা হি সেখো অভিগিজ্ঝন্তো অসমুপ্পন্নঞ্চ কিলেসং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ কিলেসং ফাতিং কৰোতি. যো পন অনাৱিলসঙ্কপ্পো অনভিগিজ্ঝন্তো ৱাযমতি, সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি.
১৬. কতমে [কতমে চ (অট্ঠ.)] অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? কামৱিতক্কো ব্যাপাদৱিতক্কো ৱিহিংসাৱিতক্কো, ইমে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা? অনুসযা অকুসলমূলানি, ইমে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা. কতমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি সোতাপন্নস্স ইন্দ্ৰিযানি, ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা. কতমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা? যানি অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযানি, ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মা.
যেন কামৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সতিন্দ্ৰিযং. যেন ব্যাপাদৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সমাধিন্দ্ৰিযং. যেন ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং.
যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি নাধিৱাসেতি, ইদং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু সদ্দহনা ওকপ্পনা, ইদং সদ্ধিন্দ্ৰিযং.
তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু. সতিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. সমাধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু. এৱং সেখো সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি অপ্পমত্তো ৱুত্তো ভগৱতা অনাৱিলতায মনসা. তেনাহ ভগৱা ‘‘মনসানাৱিলোসিযা’’তি.
১৭. ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি লোকো নাম তিৱিধো কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকো. তত্থ কিলেসলোকেন ভৱলোকো সমুদাগচ্ছতি, সো ইন্দ্ৰিযানি নিব্বত্তেতি, ইন্দ্ৰিযেসু ভাৱিযমানেসু নেয্যস্স পৰিঞ্ঞা ভৱতি. সা দুৱিধেন উপপৰিক্খিতব্বা দস্সনপৰিঞ্ঞায চ ভাৱনাপৰিঞ্ঞায চ. যদা হি সেখো ঞেয্যং পৰিজানাতি, তদা নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকাৰেহি নেয্যং পৰিঞ্ঞাতং ভৱতি. তস্স দ্ৱে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি – দস্সনকোসল্লঞ্চ ভাৱনাকোসল্লঞ্চ.
তং ঞাণং পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বংः অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞা পহানং ভাৱনা সচ্ছিকিৰিযা. তত্থ কতমা অভিঞ্ঞা? যং ধম্মানং সলক্খণে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চ, অযং অভিঞ্ঞা.
তত্থ কতমা পৰিঞ্ঞা? এৱং অভিজানিত্ৱা যা পৰিজাননা ‘‘ইদং কুসলং, ইদং অকুসলং, ইদং সাৱজ্জং, ইদং অনৱজ্জং, ইদং কণ্হং, ইদং সুক্কং, ইদং সেৱিতব্বং, ইদং ন সেৱিতব্বং, ইমে ধম্মা এৱংগহিতা, ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তি [নিব্বত্তাপেন্তি (ক.)], তেসং এৱংগহিতানং অযং অত্থো’’তি, অযং পৰিঞ্ঞা.
এৱং পৰিজানিত্ৱা তযো ধম্মা অৱসিট্ঠা ভৱন্তি পহাতব্বা ভাৱেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ. তত্থ কতমে ধম্মা পহাতব্বা? যে অকুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা ভাৱেতব্বা? যে কুসলা. তত্থ কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা? যং অসঙ্খতং. যো এৱং জানাতি অযং ৱুচ্চতি অত্থকুসলো ধম্মকুসলো কল্যাণতাকুসলো ফলতাকুসলো, আযকুসলো অপাযকুসলো উপাযকুসলো মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতোতি, তেনাহ ভগৱা ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি.
‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি তেন দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে আলোকিতে ৱিলোকিতে সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী.)] পসাৰিতে সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হিভাৱে সতেন সম্পজানেন ৱিহাতব্বং. ইমা দ্ৱে চৰিযা অনুঞ্ঞাতা ভগৱতা একা ৱিসুদ্ধানং, একা ৱিসুজ্ঝন্তানং. কে ৱিসুদ্ধা? অৰহন্তো. কে ৱিসুজ্ঝন্তা? সেক্খা. কতকিচ্চানি হি অৰহতো ইন্দ্ৰিযানি. যং বোজ্ঝং, তং চতুব্বিধং দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযেন সমুদযস্স পহানাভিসমযেন মগ্গস্স ভাৱনাভিসমযেন নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন, ইদং চতুব্বিধং বোজ্ঝং যো এৱং জানাতি, অযং ৱুচ্চতি সতো অভিক্কমতি সতো পটিক্কমতি খযা ৰাগস্স খযা দোসস্স খযা মোহস্স. তেনাহ ভগৱা ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি, তেনাহ –
‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্য, [অজিতাতি ভগৱা]
মনসানাৱিলো সিযা;
কুসলো সব্বধম্মানং, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি.
এৱং পুচ্ছিতব্বং, এৱং ৱিসজ্জিতব্বং. সুত্তস্স চ অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বা [সমানযিতব্বা (সী. ক.)]. অত্থাপগতং হি ব্যঞ্জনং সম্ফপ্পলাপং ভৱতি. দুন্নিক্খিত্তস্স পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো ভৱতি, তস্মা অত্থব্যঞ্জনূপেতং সঙ্গাযিতব্বং. সুত্তঞ্চ পৱিচিনিতব্বং. কিং ইদং সুত্তং আহচ্চ ৱচনং অনুসন্ধিৱচনং নীতত্থং নেয্যত্থং সংকিলেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযং অসেক্খভাগিযং? কুহিং ইমস্স সুত্তস্স সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানি, আদিমজ্ঝপৰিযোসানেতি? এৱং সুত্তং পৱিচেতব্বং. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো – ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতী’’তি.
নিযুত্তো ৱিচযো হাৰো.